Poststructuralisme: Introductie
Wat is deconstructie?
Tekst, taal en teken
Schrijven
De invloed van deconstructie

Poststructuralisme: Introductie paginabegin
Eind jaren zestig begonnen veel literatuurwetenschappers vragen te stellen bij het alomvattende wetenschappelijke project van het structuralisme. Men begon te betwijfelen of er wel één onderliggende structuur bestond voor alle wetenschappen en ook of literatuur wel binnen het geldende model van “wetenschappelijkheid” – met de bestaande aannames over wetenschappelijke objectiviteit – bestudeerd kon en moest worden. Het poststructuralisme laat het structuralisme achter zich door:

  1. afstand te nemen van het idee van één onderliggende structuur die alle bestaande culturele uitingen produceert en dus ook kan verklaren
  2. te benadrukken dat er geen objectieve positie bestaat van waaruit de literatuurwetenschapper naar literatuur kan kijken – ook de literatuurwetenschapper zit gevangen in bepaalde culturele systemen die haar perspectief als het ware “kleuren”
  3. te benadrukken dat alle betekenis meervoudig en instabiel is
  4. niet langer te proberen literatuur in een systematisch wetenschappelijk kader te vangen en de mogelijkheid van een systematische wetenschap in twijfel te brengen
  5. niet langer vast te houden aan het verlichtingsideaal van rationaliteit en de binaire opposities die verband houden met het verlichtingsdenken (cultuur/natuur, rationaliteit/gevoel, geest/lichaam, man/vrouw), waarbij één van de polen altijd hoger gewaardeerd wordt dan de andere, radicaal te ondervragen

Het poststructuralisme als geheel is moeilijk te definiëren en omvat verschillende stromingen en theoretici (Jacques Derrida, Jean Baudrillard, Gilles Deleuze, Francois Lyotard, etc.). Maar de belangrijkste methode die eruit voort is gekomen is die van de deconstructie.

Wat is deconstructie? paginabegin
De term ‘deconstructie’ is afkomstig van de Frans-Algerijnse filosoof Jacques Derrida (1930-2004). In de literatuurtheorie wordt ‘deconstructie’ naast Derrida geassocieerd met de Belgisch-Amerikaanse criticus Paul de Man (1919-1983) en de zogenaamde ‘Yale School’. Deconstructieve literatuurbenaderingen vinden we terug in verschillende hedendaagse theorieën als gender en feminisme, postkolonialisme en cultural studies of cultural analysis.

                            
Jacques Derrida                                 Paul de Man

Zoals de term ‘de-constructie’ al doet vermoeden, is deconstructie geen methode in de klassieke zin van het woord, dat wil zeggen: deconstructie is in de eerste plaats een heel opmerkzame manier van lezen die bepaalde aannames over tekst en taal kritisch onder de loep neemt. Het werk van critici als Derrida en De Man bestaat dan ook niet uit allerhande systemen, maar uit nauwkeurige analyses van grote literaire en filosofische teksten.

Tekst, taal en teken paginabegin
‘Deconstructie’ is in de eerste plaats geïnteresseerd in de manier waarop teksten betekenis hebben, oftewel: hoe betekenis ‘geconstrueerd’ wordt. Hierin lijkt deconstructie, op het eerste gezicht, op andere stromingen als formalisme en structuralisme. Echter, deconstructie is niet op zoek naar een dieper liggende structuur of systeem van betekenis. In tegendeel: deconstructie stelt dat betekenis niet te vangen is en niet gereduceerd kan worden tot een enkel model. Teksten (en in het bijzonder literaire) zijn niet te herleiden tot een enkele betekenis, maar zorgen altijd weer voor nieuwe betekenissen.
Dit komt, volgens critici als Derrida en De Man, door de wijze waarop onze taal functioneert.


Ferdinand de Saussure

Taal, zo stelt deconstructie in navolging van de Zwitserse taalkundige Ferdinand de Saussure (1857-1913), bestaat uit tekens (simpel gezegd: woorden). Deze tekens worden geacht naar een buitentalige werkelijkheid te verwijzen (het taalteken ‘boom’ naar een levend organisme met een stam, takken en bladeren). Betekenis, zo stelt Saussure, is de relatie die door het taalteken (woord) wordt gelegd tussen ‘betekenaar’ (het specifieke gebruik van ‘boom’ in mijn woorden) en de ‘betekende’ (simpel gezegd: de idee ‘boom’). Volgens deconstructie is deze relatie uiterst problematisch: immers, er bestaat helemaal niet zoiets als de gedeelde idee ‘boom’ – mijn idee ‘boom’ kan mijlenver afliggen van dat van jou. Deconstructie stelt daarom dat taal niet zozeer bestaat uit dergelijke ‘betekenden’ of ideeën, maar dat taal juist bestaat uit een, niet te reduceren, veelvoud aan ‘verschillen’ tussen tekens.

Betekenis, zo zegt Derrida, verschuift en verandert steeds weer omdat tekens in telkens weer nieuwe contexten kunnen opduiken (het taalteken ‘boom’ kan in oneindig veel zinnen en contexten opduiken en iedere keer weer net iets anders betekenen). Daarom is betekenis nooit vast te pinnen of te reduceren. In plaats van te verwijzen naar een buitentalige werkelijkheid, vindt betekenis plaats in de tekst, in onze taal - een beroemde uitspraak van Derrida luidt: “il n’y a pas de hors-texte”, er is geen ‘buiten’ van de tekst (waarmee Derrida niet bedoelt: er is geen wereld buiten de tekst, maar deze wereld is altijd al bemiddeld door taal). 

Schrijven paginabegin
Volgens Derrida en De Man heeft de Westerse cultuur- en denktraditie grote moeite gehad met de onbetrouwbaarheid van betekenis en altijd geprobeerd om betekenis vast te leggen (denk bijvoorbeeld aan Plato’s ideeënleer, maar ook aan de vastlegging van definities van typische mannelijkheid of vrouwelijkheid). Deconstructie wil laten zien dat een dergelijk vastleggen van betekenis altijd kunstmatig is, een ingreep is in het rusteloze verschuiven en verschillen van taaltekens. Met andere woorden: vaste betekenissen, vaste definities en identiteiten zijn constructies. De-constructie legt, door heel aandachtig te lezen, dergelijke constructies bloot, en met name de kunstmatigheid ervan (niet omdat er zich een ‘ware’ betekenis achter zou verschuilen, maar juist omdat het geen recht doet aan het verschil).
Het is niet moeilijk te begrijpen waarom schrijven, en in het bijzonder literair schrijven, zo belangrijk is voor deconstructie: juist literair schrijven wil betekenis niet vastleggen, maar het verschil ten volle benutten. Literaire taal heeft altijd meerdere betekenissen en speelt met die veelvoud in plaats van haar te willen herleiden tot een oorsprong. In zekere zin, zo zeggen Derrida en De Man, laat literair schrijven zien hoe taal überhaupt functioneert.

De invloed van deconstructie paginabegin
Deconstructie is belangrijk geweest voor de ontwikkeling van veel hedendaagse literatuurtheorieën. Je kunt je voorstellen dat de de-constructie van kunstmatige betekenissen de interesse heeft gewekt van bijvoorbeeld gender en postkoloniale literatuurbenaderingen. Een van de manieren waarop volgens deconstructie betekenissen worden vastgelegd is door het creëren van tegenstellingen (bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen, of tussen ‘wij’ en de ‘ander’). Veel gender- en postkoloniale theorie laat zien, met behulp van deconstructieve manieren van lezen, hoe dergelijke tegenstellingen gemaakt worden – en dus ook ter discussie gesteld kunnen worden.
Hoewel deconstructie dus geen alomvattende theorie biedt, maar eerder een manier van aandachtig lezen, kan het op veel verschillende terreinen van de literatuurwetenschap gebruikt worden.

Verder lezen:

  1. Jonathan Culler. On Deconstruction: Theory and Critcism after Structuralism. Ithaca NY: Cornell UP, 1983.
  2. Jacques Derrida. On Grammatology. Baltimore: Johns Hopkins UP, 1993 (oorspr. De la grammatologie, 1967).
  3. Jacques Derrida en Geoffrey Bennington. Jacques Derrida. Chicago: Chicago UP, 1998. 
  4. Samuel IJsseling (red.). Jacques Derrida: een inleiding in zijn denken. Baarn: Ambo, 1986.
  5. http://jamesfaulconer.byu.edu/deconstr.htm - uitgebreide bespreking van de term “deconstructie” en de filosofische achtergrond ervan door James Faulconer (Brigham Young University).
  6. http://prelectur.stanford.edu/lecturers/derrida/deconstruction.html - inleiding in de deconstructie op de website van Stanford University. De site bevat ook een aantal interviews met Derrida.
  7. http://www.sou.edu/English/Hedges/Sodashop/RCenter/Theory/Howto/decon.htm - handige tips om deconstructie in de praktijk te brengen bij het lezen van een (literaire) tekst van Warren Hedges (Southern Oregon University).