Aan iedere teksteditie zou een diep archiefonderzoek vooraf moeten gaan. Diep in gemeente- en kerkregisters, in wereldwijde zoekmachines en in welke bronnen ook maar beschikbaar en adequaat lijken, ten einde het netwerk van theoretici, auteurs, uitgevers, drukkers en lezers bloot te leggen waarin de oorspronkelijke tekst is ontstaan en zijn weg naar een bepaald publiek vond. Al deze factoren kunnen immers van betekenis zijn bij de duiding van de tekst. Jammer genoeg wijst de praktijk van de historische teksteditie heel anders uit. Het ondersteboven en binnenstebuiten keren van archieven is een tijdrovend werkje dat in eerste instantie weinig met de inhoud van de tekst te maken lijkt te hebben. Wanneer studenten historische letterkunde de hulpwetenschappen wordt bijgebracht en een eindwerkstuk archivistiek moet worden gefabriceerd echter, verschuift de tekst naar links van de kantlijn en staan kaartenbakken en microfiches opeens centraal.

De opdracht was om het fonds van de zeventiende-eeuwse Amsterdamse drukker Cornelis Fransz in kaart te brengen. Het hoofddoel was uit te vinden waarom Cornelis Fransz gedurende tien jaar midden in zijn carrière zijn persen heeft stilgelegd. Na het opzetten van een bibliografie is het nu tijd voor archiefonderzoek.

Aan de hand van het archiefonderzoek van één student zal de hoofdvraag zeker niet beantwoord kunnen worden, maar als de resultaten van verschillende studenten worden gebundeld of gedigitaliseerd, zullen zich wellicht omstandigheden en ontwikkelingen rondom de drukken aftekenen, waardoor wél iets duidelijk wordt over die raadselachtige tien jaar. Een archiefonderzoek is nooit afgerond, maar kan altijd worden verrijkt door het netwerk van gegevens aan te vullen met nieuwe vondsten. Met de moed der wanhoop, en gewoon nieuwsgierigheid, togen we aan het werk.

De aanleiding voor dit archiefonderzoek is een zeven pagina’s lang Franstalig bruiloftsgedicht. De volledige titel, zoals vermeld op het titelblad, luidt: Epithalame, a l’honneur du tressage & tres-verteux Sr. Adrian Cromhovt. Et de tresvertueuse & tres honneste damoiselle Alix Six. Ensemble conjoinct par Mariage le 9 de Iuin, 1615. Het is gedrukt en uitgegeven in 1615 door Cornelisz Frans (1615-02). Hij had toen zijn drukkerij aan de Zuiderkerk.

Het doel is om uit te vinden welke plaats het bruidspaar Adriaen Cromhout en Aaltje Six innam in het zeventiende-eeuwse Amsterdam. Uit welke families kwamen ze? Waar woonden ze? Welke kerk bezochten ze? Welk beroep oefenden ze uit? Allemaal vragen waarop in het gemeentearchief van Amsterdam waarschijnlijk antwoorden liggen te wachten. Mijn interesse gaat met name uit naar de relatie tussen Adriaen Cromhout en Aaltje Six en naar een mogelijke relatie tot de drukker van hun bruiloftsgedicht.

Ik zal transcripties maken van de doop-, ondertrouw- en begrafenisregisters van het echtpaar Cromhout, hun beider ouders en, als dat mogelijk is, hun kinderen. Aan de hand daarvan zal ik gezinsbladen invullen en een stamboom opstellen. Wanneer de informatie uit de zeventiende-eeuwse registers niet voldoet, zal ik ze aanvullen met gegevens uit de secundaire literatuur. Uiteindelijk is het de bedoeling dat we ons een beeld kunnen vormen van het netwerk, vooral het sociale milieu, waarin het bruiloftsgedicht tot stand is gekomen. Steeds zal ik daarbij de vraag naar de relatie met de drukker van het huwelijksgedicht in gedachten houden.

Het bruiloftsgedicht bestaat uit vier delen (zie 1615-02 en bijlage 1). Ten eerste is er het Epithalame, waarin de auteur vermeldt dat het heugelijke feit, het huwelijk, hem uit goddelijke bron ter ore gekomen is. Tevens maakt hij de naam van de bruidegom bekend. Dan bezingt hij de deugdelijkheid van het bruidspaar, in plaats van dat zij zich om goud en geld en eer bekommeren. Toch zullen deze aardse goederen hen ook niet bespaard blijven. Tenslotte meldt de zanger dat hij de gasten een boodschap van l’Emster, de Amstel, ten gehore zal brengen. Het inspelen op de plaats van het huwelijk is ook weer gebruikelijk in nuptiale poëzie. Evenals op de datum. Het tweede deel, het Chant Nuptial, oftewel, bruiloftszang, begint ook met vernoeming van het huis van de Gemini, het sterrenbeeld dat tot 21 juni aan de hemel staat. Het tweede deel bestaat uit elf genummerde alinea's. Eén voor één roept de zanger de vogels op het banket op te vrolijken, de matrozen om liederen aan te heffen, Adonis om met zijn liefdeslied de dood te overtreffen, de nimfen om de schoonheid van Alix te roemen. Vervolgens beschrijft hij de schoonheid en de deugdelijkhied van de bruid, zoals dat gebruikelijk was, en dus ook de wijsheid van de bruidegom. In alinea zeven wordt verwezen naar de huwelijksnacht, die in het zeventiende-eeuwse huwelijksfeest een bijzondere plaats innam. Uiteraard worden tegen het einde van het lied verschillende klassieke helden aangehaald. Dit sluit mooi aan op het volgende feit: de Amstel geeft de microfoon door aan zijn meester Neptunus. Op fol. A4r begint het derde gedicht getiteld ‘Neptun’. Het is vast niet toevallig dat juist de Amstel en Neptunus in de letterlijk welvarende stad Amsterdam het woord nemen. In ‘Neptun’ vergelijkt de zeegod Alix met een parel en roept ook hij de matrozen op uitbundig te zingen. Het vierde deel, tenslotte, is het Sonnet Acroché, een naamdicht. De eerste letters van de regels spellen Adrian Cromhovt uit. In het eerste kwatrijn wordt Adriaen, die vuurt op het hart van Alix, vergeleken met Cupido. In het tweede kwatrijn wordt gezegd dat geen enkele sterveling de macht van Cupido kan breken, zelfs de hoogsten der aarde niet. In het eertse terzet wordt gezegd, dat als er mensen zijn die niet voor de liefde vallen, die haar toch niet meester zijn, maar de kans van hun leven op goddelijk geluk mislopen. Geen mens kan de goddelijke liefde aan, juist omdat die ons een gevoel van goddelijkheid schenkt. Leuk bedacht. Het sextet wordt besloten met de wens voor een liefderijk en eeuwig huwelijksverbond.

Het gedicht voldoet optimaal aan de eisen van de zeventiende-eeuwse nuptiale poëzie zoals Bouman die beschrijft (p. XIV – XV). Ten eerste is er het ‘laus’-karakter. De bruid wordt traditioneel geprezen om haar schoonheid en deugd, de bruidegom om zijn verstandelijke vermogens. Er worden toespelingen gemaakt op het bedrijven van de prille liefde en de tekst staat bol van klassieke vergelijkingen.

De afzender van het sonnet luidt ‘le coeur epris’, het verliefde hart. Misschien is dit een verwijzing naar de houtsnededruk op de titelpagina, een afbeelding van twee in elkaar grijpende handen die uit twee wolkjes van weerszijden komen. Daarboven zweeft een appelvormig hart met een pijl erdoor.

Primaire bronnen

Uit de ondertrouwakte (transcriptie 1) blijkt dat Adriaen niet van geringe komaf is. Zijn vader Barthold Adriaensz Cromhout wordt burgemeester genoemd en zijn gezin woont aan de Nieuwezijds Achterburgwal. Adriaens moeder is een Oetgens, ook geen onbekend geslacht in het zeventiende-eeuwse Amsterdam. Aaltje zal ook de minste niet zijn, want zij woont met haar familie aan de Turfmarkt. Adriaen en Aaltje zijn in ondertrouw gegaan voor de Oude Kerk. Na de alteratie in 1578 was dit immers een hervormde kerk. Was de Franse Aaltje van huize uit protestant? Het zou een goede verklaring zijn voor het feit dat haar familie met Franse achternaam zich in het protestantse en tolerante Amsterdam ophoudt.

Vervolgens moesten de doopakten op het bestaan van de twee geliefden na worden gegaan, om te zien of de aldaar gegeven data overeenkomen met de data in het ondertrouwregister. Adriaen (transcriptie 2) werd in 1585 geboren; dat klopt met het gegeven dat hij op zijn trouwen, in 1615, 29 jaar oud is. Andere kinderen van Barthold Adriaensz en Aecht Cromhout zijn Weijtgen (1580) en Hindrijck (1581). Adriaen was dus de jongste van de drie. Barthold Adriaensz en Aecht zijn zelf in het jaar van de alteratie, op 15 november 1578 in ondertrouw gegaan (DTB 401, 20). Kunnen we daaruit opmaken dat zij hartstochtelijk hervormd waren?

De geboorteakte van Aaltje is niet vindbaar. Gezien haar Franse naam zou zij in Frankrijk geboren kunnen zijn, tussen 14 mei 1595 en 12 mei 1597. Het is vreemd dat daarover niets in de ondertrouwakte vermeld wordt, aangezien dat, zoals we later zullen zien, bij iemand uit Alkmaar wel het geval is. De vroegst vermelde Six in het archief is Cretienne Six, als moeder van de in 1603 gedoopte Nicolas Muleris. Deze jongen is tevens getuige, zo zou later blijken, bij de geboorte van Aaltjes zoon Willem. Er zijn twee Sixen met dezelfde ouders als Aaltje vermeld, Carel (1602) en Willem (1610). De Franse vader van Aaltje, Guillame Six, is in ondertrouw gegaan met Jenne Wijmer, op 18 april 1592 (DTB 406, 171).

Een volgende vraag was de sterfdatum van beide. Aedrijaen Cromhout is gestorven op 10 oktober 1625, dus op veertigjarige leeftijd. Dat lijkt niet oud, maar er zijn geen bijzondere omstandigheden vermeld (transcriptie 3). Bovendien blijkt het echtpaar verhuisd te zijn naar de Nieuwe Hooghstraat.

Nu weten we nog niets van het beroep dat Adriaen Cromhout uitoefende. Zijn vader was burgemeester, maar zo iemand was daarnaast, of in ieder geval daarvoor, werkzaam in een andere tak. Daarover staat ook bij Barthold Cromhout niets vermeld. Aangezien de beroepen van de ouders vaak in de ondertrouwakten van hun kinderen worden genoemd, ging ik op zoek naar een ondertrouwverklaring van Ytje, Willem of Weijnten. Alleen Ytje bleek in ondertrouw te zijn gegaan (transcriptie 8). Het is ook niet zo dat één van de kinderen onder de naam Six in het huwelijk is getreden. Ytje, nu Ida genoemd, is pas op zeer late leeftijd, 39 jaar, getrouwd met een weduwnaar uit Alkmaar. Tot die tijd heeft ze in de Nieuwe Doelenstraat gewoond bij haar moeder en daarna vergezeld van ene Adriana Spiegels. Het beroep van Ytjes ouders wordt echter niet genoemd.

Omdat het beroep van Adriaen Cromhout niet uit de registers verkregen lijkt te kunnen worden en het beroep toch een belangrijke factor is bij het bepalen van iemands netwerk en milieu, besluit ik de microfiches voor gezien te houden en het genealogisch standaardwerk Van Beresteyn te raadplegen.

De familie Cromhout wordt in Van Beresteyn vermeld. Er wordt verwezen naar onder andere De vroedschap van Amsterdam. De vroedschap was ten tijde van de Republiek de gemeenteraad, dus zal in ieder geval de vader van Adriaen erin voorkomen. Barthold Adriaensz Cromhout (p. 268) is regent van 1605 tot en met 1624, hij was schout in 1588 en burgemeester in 1591, 1595, 1596, 1600, 1601, 1603, 1605, 1613, 1614, 1616, 1618, 1621 en 1623. Tevens maakte hij deel uit van de Raad ter Admiraliteit te Amsterdam (1589-1590), van de Gecommiteerden Raad (1597-1599), van de Gedeputeerde ter Staten Generaal (1606-1610) en de Gedeputeerde in den Raad van State (1610-1613). Ook was hij Kapitein der Burgerij in 1578 en Overman van de Voetboogdoelen 1582. Rond 1608 speelde hij een grote rol in de bedijking van de Beemster. Op alle fronten een belangrijke en invloedrijke figuur, dat moge duidelijk zijn. Voor de kost was Barthold koopman op de Oudezijds Achterburgwal. De werkplaats was dus niet tevens woonhuis. Toen Barthold stierf op 2 oktober 1614 neemt zijn weduwe Aeght Hendricksdr Oetgens de handel over. Als zij in 1639 sterft bevinden zich in de boedel o.a:

25 Last 21 Mud 1 Schepel Hennepzaad; 70 .000 .. "Stockvischhoudt"en 141.047 .. "Geelhoudt (een soort verfhout uit Zuid-Amerika), verder katoen en indigo".

Een allegaar van grondstoffen, en winstgevend bovendien, want Aeght liet haar kroost niet onbemiddeld achter, maar met een vermogen van f 435.000,-.

De vader van Aeght heette Hendrick Fransz Oetgins. Even hoopte ik op een verband was met Cornelis Fransz, maar de broers van Hendrick heten Jacob en Claus. Hendrick zelf is korenkoper in de Warmoestraat en sterft in 1571.

Ook Adriaen (# 118) blijkt regent te zijn geweest, namelijk in 1625, tevens zijn sterfjaar. Daarvoor is hij commissaris (1616) en Schout (1625), Gedeputeerde ter Generaliteits Rekenkamer (1621-1624), Bewindhebber van de West-Indische Compagnie (1622) en Kerkmeester van de Zuiderkerk (1616). De kerkmeester is degene die de financiën van een kerk beheert. De Zuiderkerk werd tussen 1603 en 1611 gebouwd, speciaal voor protestantse erediensten en is gelegen aan de Nieuwe Hooghstraat. Niet onbelangrijk is het te vermelden dat Cornelis Fransz zijn drukkerij had aan de Zuiderkerk.

Aedriaens broer Hendrick is vanaf 1612 al kerkmeester, maar van de Waalse Kerk. Dit was de voormalige Paulusbroederkerk aan de huidige Oude Hooghstraat. Deze werd ter beschikking gesteld aan Franstalige protestantse vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden en Frankrijk, en heette voortaan de Waalse Kerk. Hoewel de ouders van Aaltje Six begraven zijn in de Nieuwe Kerk, heeft Hendricks kerkmeesterschap en contact met de Franstalige gemeente misschien wel bijgedragen aan Adriaens en Aaltjes kennismaking.

Over het huwelijk van Adriaen en Aaltje wordt in De vroedschap van Amsterdam vermeld dat het plaatsvond op zeven juni 1615; dat is twee dagen eerder dan in het huwelijksdicht vermeld wordt! Aaltje zou zijn geboren in 1596. Bij haar overlijden in 1647 woonde ze in "De drie Raepen" in de Nieuwe Doelenstraat. Dit pand is waarschijnlijk vernoemd naar zijn vorige bewoner Willem Adriaensz Raap, een koopman met handel op Brazilië. Er staat niets vermeld over een bijzondere functie van het huis.

De familie Six staat niet in De vroedschap van Amsterdam vermeld. Als buitenlanders mochten zij misschien niet regeren. Wel wordt hun zakelijke relatie met de Cromhouts toegelicht. De vader van Aaltje, Gyillame, en zijn broer Jean bezitten een lakenververij. Na hun dood gaat deze over op Aaltjes broers Willem en Carel en de weduwe Johanna Wijmer. Aaltje en Adriaen maken ook deel uit van het compagnieschap. Op vijftien juni 1625 (dood van Adriaen) treden ze uit voor een bedrag van drieduizend gulden per jaar. Na zes jaar echter treedt Aaltje weer in.

Voor de familie Six verwees Van Beresteyn naar het Nederlands adelboek. Het betreft een protestantse Franse familie, afkomstig uit Armentières, Noordwest-Frankrijk. De stamreeks vangt aan in 1530 met Guillame Six., lakenverver te Armentières. Zijn zoon Charles Six oefent hetzelfde beroep uit, maar verft lakens alleen blauw. Deze vestigt zich in St. Omer Noordwest-Frankrijk. Daar trouwt hij met Alix de Lattre. Is daar de naam Alix in de familie gekomen? In 1586, één jaar na de val van Antwerpen, verhuist Charles naar Amsterdam. Guillame Six, de vader van onze Aaltje is zijn zoon, maar hij blijft in eerste instantie achter in St. Omer. In Vlissingen trouwt hij in 1592 met Johanna (Jenne) Weijmer, tevens geboren te St. Omer. Guillame sterft in Amsterdam en wordt aldaar op 14 februari 1619 begraven in de Nieuwe Kerk. Ook hij was laken- en zijdeverver. Zijn vrouw Johanna sterft op twintig november 1614 te Amsterdam. Hun dochter Aaltje wordt in de stamreeks van het adelboek niet genoemd, omdat zij de familienaam, als vrouw, uiteraard niet door kan geven. Opmerkelijk is dat haar beide broers, Carel en Willem Six, trouwen met een Oetgens, Carel hertrouwt in 1640 met Adriana Spiegel (transcriptie 9), de leefgenoot van Ida in de Nieuwe Doelenstraat. De dochter van Aaltje woont dus samen met de toekomstige bruid van Aaltjes broer.

De familie Six is in ieder geval een typisch geval van de ‘northwards shift’ van de economische kern binnen Europa. De val van Antwerpen, waardoor er geen toevoer van grondstoffen meer mogelijk was over de Schelde, en hun protestantse geloof zullen daar aan hebben bijgedragen.

Het netwerk van familie en trouwrelaties in het Amsterdam van de zeventiende eeuw is lang niet zo moeilijk te overzien als het huidige. Met name in de hogere kringen, waarvan de familie Cromhout en Six deel uitmaken, wordt strategisch en economisch uitgehuwelijkt. Om bezittingen en bedrijven niet tussen steeds meer families te hoeven opdelen, wordt er tussen twee families vaak meer dan één huwelijk gesloten. De familie Oetgens en de familie Six zijn daar een voorbeeld van.

De trouwerij van Adriaen en Aaltje lijkt wel de eerste verbintenis tussen de families Cromhout en Six en ze varen er wel bij. Ze worden compagnon in de lakenververij van Aaltjes vader en Adriaen maakt carrière in de voetsporen van zijn vader, waarbij zijn afkomst hem ook wel geen windeieren gelegd zal hebben. De adellijke familie Six heeft bovendien voordeel bij het huwelijk met deze burgerman; net geïmmigreerd en nu al in de echt verbonden aan een voornaam burgemeestersgeslacht in Amsterdam. Verliep integratie nu nog maar zo gemakkelijk.

Behalve zakelijke overeenkomsten en / oftewel het uithuwelijken van dochters zullen contacten binnen de kerkgemeenschap een belangrijke factor zijn geweest bij de inburgering van immigranten. Er was weliswaar een Waalse kerk gesticht, maar de kerkmeester was een ras Amsterdammer (Hendrick Cromhout) en hij zal de enige Hollandse betrokkene niet geweest zijn. Bovendien lieten families van Franse komaf zich ook dopen en begraven in andere kerken, zoals de familie Six. Integratiemogelijkheden te over dus. Misschien hebben Adriaen en Aaltje elkaar ontmoet in de Waalse kerk of in de Nieuwe kerk, nadat de familie Cromhout naar de Nieuwe Hooghstraat was verhuisd.

De vaders Cromhout en Six zijn werkzaam in heel verschillende takken; het lijkt daarom niet waarschijnlijk dat ze elkaar in de handel tegen het lijf gelopen zijn. Echter op de nalatenschap van grondstoffen van de moeder van Adriaen komt ook indigo voor, dit is een blauwe verfstof. Laat de vader van Guillame Sic, Charles Six, woonachtig in Amsterdam, nu gespecialiseerd zijn geweest in het blauw verven van lakens. Zijn zoons wellicht ook. Misschien betreft het een toevalligheid, misschien een na het huwelijk gesloten overeenkomst, maar misschien een zakelijke kennis die tot een huwelijk heeft geleid.

Een laatste veronderstelling is dat Guillame Six, die behorend tot de Franse adel, in zijn vaderland veel macht had, maar in Amsterdam als immigrant nauwelijks invloed kon uitoefenen op het bestuur van de stad. Zou hij de relaties met de burgemeester hebben aangehaald om meer greep te hebben op de beslissingen van de gemeenteraad?

Allereerst een korte samenvatting van onze bevindingen. De vader van Adriaen is koopman en bovendien telg in een Amsterdams burgemeestergeslacht. Zijn moeder komt uit de familie Oetgens. De familie Cromhout woont op de Nieuwezijds Voorburgwal en bezoekt de Oude Kerk. Vermoedelijk op 9 juni 1615 trouwt Adriaen Aaltje Six. Aaltje is de enige dochter uit een adellijke familie van lakenververs afkomstig uit Noordwest-Frankrijk. Vermoedelijk zijn zij naar Amsterdam gekomen wegens hun geloofsovertuiging. De familie Six woont op Turfmarkt en bezoekt de Nieuwe kerk. Na de dood van Adriaens ouders erven zij een groot geldbedrag, dat waarschijnlijk gedeeld moet worden met Adriaens broer Hendrik. Na de dood van Aaltjes vader verkrijgen ze compagnieschap in de lakenververij. Als Adriaen sterft zijn ze wonende aan de Nieuwe Hooghstraat. Adriaen en Aaltje zijn weliswaar getrouwd voor de Oude kerk; hun drie kinderen, Ytje, Willem en Weijntgen, zijn gedoopt in de Nieuwe kerk en zijzelf zijn tenslotte begraven op het hoge koor in de Oude kerk. Adriaen sterft in 1625, het eerste jaar van zijn regentschap. Aaltje en Ida verhuizen naar ‘De drie Raepen’ in de Nieuwe Doelenstraat. Aaltje geeft haar compagnonschap in de lakenververij op maar sluit zich zes jaar later weer aan. In 1647 sterft zij. In 1656 trouwt Ida met Johan van Egmond van Nijenburch, een adellijke burgemeester uit Alkmaar. Ze blijven kinderloos, aangezien Ida op veertigjarige leeftijd trouwt en ivf geen optie was. Zij trouwen voor de Nieuwe kerk, maar Ida wordt begraven in de Oude kerk (1663). Johan sterft in 1712.

Ik veronderstel drie manieren waarop Adriaen Cromhout en Aaltje Six elkaar hebben leren kennen. Ten eerste binnen de gemeenschap van ofwel de Nieuwe ofwel de Waalse kerk. Ten tweede zouden de vaders van de geliefden elkaar kunnen hebben leren kennen door de handel van verfstoffen, en die willen bezegelen met een huwelijk. Ten derde, en dit is een ongegronde gedachte, zou het een maatschappelijk strategische ‘move’ van de familie Six kunnen betreffen om, ondanks hun Franse afkomst toch enige zeggenschap te hebben in het bestuur van de stad.

Over de relatie tot drukker Cornelis Fransz bestaat ook geen zekerheid. De meest voor de hand liggende verklaring is dat hij de dichtstbijzijnde drukker was en al eerder bruiloftsdichten had gedrukt.

Om tot een antwoord op de vraag naar Cornelis Fransz' bezigheden in die tien jaren te komen, is het interessant om onderzoek te plegen naar de drukker George Veseler bij de Zuiderkerk. Wellicht dat zij onder een andere naam hebben samengewerkt.

Veel zekerheid hebben de uit het archief verkregen resultaten ons niet verschaft, zoals bij aanvang van het onderzoek al was voorspeld, maar we kunnen ons nu wel een beeld vormen van de omstandigheden rondom het ontstaan van het bruiloftsgedicht. Bovendien hebben we een willekeurige greep gegevens uit het Gemeente archief van Amsterdam ingezien, opgeschreven en tot kennis gemaakt. Archieven zijn tergende verschijnselen, want hoeveel grenzen je ook aan je verzamelingen stelt, ze zullen nooit volledig zijn of ‘af’. Tegelijkertijd gaat van archieven een besef van tijdloos- en vergetelheid uit, omdat lang niet alle opgeslagen gegevens ook in mensen liggen opgeslagen. Je zou het bijna als een persoonlijke missie beschouwen zoveel mogelijk van de gegevens en geschiedenis, die in de kaartenbakken ligt te verstoffen, alleen maar, tenminste in te zien. Ik moet die missie maar niet te serieus nemen of ik ga lijken op de ik-figuur in de inleiding van W. F. Hermans' Paranoia, en die werd tot gek verklaard. Toch wordt iedereen die bekend is met de neiging alles te willen vastleggen, een onder neerlandici (in spe) niet weinig voorkomende kwaal, in zo’n groot en groeiend archief, denk ik, getroffen door een gevoel van onmacht. Maar ook door een gevoel van kinderlijke verbazing, dat zoveel niet verloren is gegaan en opnieuw ontdekt mag worden in die stoffige speelplaats.

Noten

[1] Schenkeveld-van der Dussen, p. 76.

[2] Bouman, p. X.

[3] Schenkeveld-van der Dussen, p. 80.

[4] In Holland krijgt de ‘stijl van Hendrik XV’ of de rococo pas voet aan de grond als de gouden eeuw en de eigen meesters – Rembrandt, Vermeer, Steen, Ruysch etcetera – zijn uitgewoed. De Franse barok was ook te zeer verbonden met het katholicisme, de rococo daarentegen was een wereldse stijl. De rococo deed zijn intrede in het midden van de achttiende eeuw. Het was niet alleen een stijl binnen de beeldende kunst, maar deed zich ook gelden in de toegepaste kunsten, de architectuur, de muziek, de literatuur tot en met de omgangsvormen in de Lage Landen. (Janson, p. 170 e.v.)

[5] Bouman, p. 25, # 109.

[6] Antwoord op mijn e-mail door Harmen Snel, Gemeentearchief Amsterdam: In de registers voor begraven wordt als munteenheid de gulden gebruikt, gevolgd door het aantal stuivers en penningen. (…) Ga er maar van uit dat voor alle extra voorzieningen betaald moest worden. Dus bijvoorbeeld als er begraven werd met een draagbaar met roef (opbouw op de kist), voor verlichting, het eigen graf etc.

[7] Bron: http://home.hetnet.nl/~raaprem/

fol. A1r

fol. A2r

fol. A2v

fol. A3r

fol. A3v

fol. A4r

fol. A4v

Voorlopige vertaling

[grijs gedrukt = onzekere vertaling]

Epithalamium

Dwalend door de Bossen, waarheen mijn verlangen mij lokte,

Het spreken van mijn kant van wat ik verlang,

Mij een idee vormend in mijn verontruste Hersenen

Waar ik de Chaos van Babel verdubbel

O heilige Godheid die als door een wonder verscheen,

Uw diepst verborgen geheimen maakten dat een heilig Orakel,

Mij nu berichtte van een goed dat ik niet eerder genoot,

O laat mij weten of u mij heeft gehoord,

Ja onsterfelijke goden die mij komen antwoorden

Wat heb ik niet aan tijd verloren, o goden, aan uw verhaal,

Maar wie bevrijdt mij van een onzekere onrust,

Wie ben jij die antwoordt? Want ik zie je niet,

Zeg wie ben jij? Opdat ik mij niet ijdel verpoos,

Zal ik tegen jou de naam Hemelse Muze gebruiken?

Hoe kun je spreken zonder aderen en longen,

Wil nu je kunt spreken niet langer verhullen,

Ik zal je vragen vanwaar die kreten van blijdschap komen,

Van blijdschap, dat geloof ik, maar dat ik niet op een dwaalspoor raak,

Verklaar mij eerst Muze mijn lieve zorgen,

Is het een Nopciers Feestmaal, dat zo juicht

Maar wie is diegene daar van wie ik een dergelijke voorspelling had,

Hij is werkelijk wijs die daar in het huwelijk treedt,

Muze ik verzoek je antwoord mij hoe hij heet,

Het is een raadsel achteraf hoe een project zo hoogstaand

hoog, hoog, het is Adrian Cromhout ik weet het zeker,

Danige gratie aan deze Heer, goud op dit mooie moment,

Men moet ook weten waar zijn hart is gezeten,

Ik zou me niet verbazen als zijn hart is vergeven,

Want wie zou zich van haar kunnen redden,

De deugd trekt altijd een deugdzame naar haar toe,

En dit paar van Geliefden is niet zozeer [gericht] op eerbetoon,

Van goud, van geld, noch lof, als op hun reine hart

Van alle drie zal hun huis zijn vervuld,

Maar zij die hun deur haat toewensen zijn jaloers,

Hoezeer je de aardse eer ook bewondert,

van de deugden en de getallen,

Leef van de deugd, het is haar die men moet volgen,

Om als deugdzame te kunnen sterven en leven,

E ik geef er mijn bezit voor, om te gaan vertellen,

Dat wat de Amstel aan ons door een ander wil opdragen.

Bruiloftszang

Als de zon het huis van de tweelingen bezoekt,

Waarop zijn epicicle dan dat in onze wateren

Een feesten of zingen van een zilverachtige stem

Een Nimf de Amstel roept met zijn gezangen

De herders uit de bossen, de dorpen en de landen

Om de klanken uit haar goddelijke mond te horen.

2.                  Winden die gieren door de straten van lucht

Gaat u zitten (naast haar) en laat mij spreken

Bewijs mijn zoete woorden een beetje stilte,

Ik wil u vertellen van een Himen[1] met mijn woorden

Tussen Adrian Cromhout verbonden met Alix Six

En waneer het zal zijn gedaan vervolg dan uw gang.

3.                  En jullie, vogels van de wateren, de weiden en de groene bomen

Divers van dos en allemaal met een ander lied

Verbindt jullie tonen tot een harmonie,

De weiden worden bedwelmd door geuren en bloemen

Jullie woonplaatsen zijn versierd met allerlei kleuren

Komt allen naar het liefdesbanket, u bent te gast.

4.                  U, beste matroos, die vaart op zee,

Door wind, golven en klippen, zonder vrees te zullen sterven

Blaas de trompet over het vochtige landschap

Ieder aan wie beter, beter componeert een nieuw lied

Ter ere van het paar om te zingen op het water

Ontroerende met uw liederen, de nimfen, de Nerieden.

5.                  En jij, beste Adonis[2], gelijk in gratie en liefde

Grijp naar de luit en zing keer op keer,

Een onsterfelijk lied, in weerwil van de dood,

Ik zal op u wachten hier, langs dit riet

onze liederen zullen weerklinken over de wateren

Als mijn tijd gekomen is om uw boot te betreden.

6.                  Nimfen, dames van harten, toevluchtsoord van schoonheid,

Die de Velden, de stromen en de steden bewonen,

Geeft aan ons Paar een gelukkig welkom,

En zeg hen welnu, Paar wees vrolijk,

Er is geen mooiere schoonheid, onder de Hemelen,

Dan onze zuster Alix, noch een deugdelijkere.

7.                  Maar er is genoeg tot u gesproken trouwe Geliefden,

tot u nimfen van de Bossen, van de Dorpen en de Landen,

Tot u, lichte Vogels, en tot u veranderlijke winden,

Ik zie nu het Paar naderen tot de beslissing,

Volg de liefde, de eer, het geloof en de gratie ook,

Het bed is bereid in dit groene bosje.

8.                  Spoed u naar waar Phoebus op ons neerkijkt,

werp je schitterende blik op ons gelukkige echtpaar,

Zie hoe ze allebei zijn gegrepen door een … vlam,

Zie ze ook het bruiloftsfeest verfraaien,

Zie het Himen hen verbinden in een echtvereniging,

Van twee Lichamen met twee zielen tot één geest.

9.                  Daarenboven is het nodig de schoonheid te prijzen, de deugd,

Waarmee meneer Cromhout zich vindt beloond,

Tenslotte hem te eren, maar helaas! Dat wil ik zeggen,

Alvorens te beginnen over zo’n hoogstaand persoon,

Het ontbreekt mij aan argumenten voor zo’n project,

En zijn perfectie is niet te beschrijven.

10.              Maar dan ik zal mevrouw Alix Six verheerlijken

Voor haar zeldzame deugden, dat zeg ik je,

Ik zou liever vertellen van zandkorrels op de strand,

Want hen te willen tellen, zal zo ijdel zijn,

Als het insluiten van de wind in mijn twee handen,

Haar ziel alleen kan zo’n werk klaren.

Dus brandt dit Griekse vuur, [ter nagedachtenis van] van uw wijze Helden,

Welke uw landen in rust hebben beheerst,

De Theben roemen het leven van uw Epaminonde,

De Latijnen prijzen ook de wijze Cicero,

Die van de Romeinse Staat het roer voerde,

We hebben liever dat u de wereld bestuurt.

11.              Nu moet ik zwijgen, een ander zal nu spreken.

Ik hoor het koor vanTriton die me komt roepen,

Hij is jaloers dat een ander elders hun glorie bezingt,

Ik sluit dus de mond, hopend dat Neptunus

Die machtiger is dan ik, om iedereen te verwittigen

Van de faam van het paar, door het hele bekende universum.

Neptunus

Matrozen die dobberen over mijn vloeiende golven,

Die al varend mijn vochtige baren liefkozen,

Die zwerven dansend deinend, sprong na sprong,

Volgens de verwarrende akkoorden van Tritons fluiten.

            Herinner uw mooie liedjes onderling,

Laat ze weergalmen uit uw uitgelaten trompetten.

De gelegenheid vereist het, heel levendig en in het rond,

Jullie zongen ze nooit op een mooiere dag.

            Mevrouw Alix Six, de Parel der Maagden,

 Mevriouw Alix Six, de schoonste aller schoonheden,,

Zij trouwt vandaag met Adrian Cromhout,

Cromhout, mijn dierbaarste favoriet onder de hoogsten,

Cromhout de meest geliefde man van deze stad,

Net als zijn Alix, van alle andere dochters,

Hoog, hoog, hoog, Matrozen hoog, zing ijverig,

Trek het anker uit het water, zet de zeilen naar de wind,

Hou niet op met zingen tot het eind van onze tocht,

Net zolang tot de liedjes langzaam verloren gaan.

En als eerste aan de verschillende antieken,

Onder mijn gezag lezen jullie hen deze verzen voor.

Gecomponeerd door mij in de Golf der zee,

Tenslotte dat hun levenspad door heel de wereld voert.

Einde.

Sonnet en naamdicht

De liefde wordt logelaten om te vuren zonder rust,

Waarop Meneer Cromhout, zonder zich eenmaal te bedenken,

Vastberaden op de overwinning, naar zijn pijlenkoker grijpt,

Precies op de borst van Alix Six om een schot te maken aan haar adres.

Dadelijk [zwaait] Cupido zijn stok van opgetogenheid,

Er niet aan twijfelend dat zij zich zal schikken naar zijn wetten,

Want hij is zo machtig dat hij de grootste koningen tegenspreekt,

Zij meerdere onderwerpende met kracht, of met fijnzinnigheid.

Men ziet enkele zonder, die meester zijn over de liefde,

Maar het is een valse leugen, en tegelijk helder als de dag,

[Want] gelukkig is hij die bij zijn leven goddelijke liefde kent.

O goddelijkheid, grote god van de liefde die de hoge hemelen bewoont

Wil ons echtpaar liefhebben op deze aardse verblijfplaats,

Zozeer dat ze gaan, spelen het eeuwige leven.

Het verliefde hart

1585, 30 juni, (DTB 1, 260) OK

Bartelt Aerijaens Cromhout dije moeder Eeght Hindrick dije getuigen *Neeltgen* Reynders het kint Aedrijaen

←<den 10>←. Adereijan kromhout wonenede op het hoekjen van die niewe hoogh straat *dus* is begraven op het hoge koor. →<16>→

←<5>← Aelten Sicks weduwe van adriaen kromhout komt uit uuijt de niewe doelenstraat en leyt opt hooge koor. →<16>→

adriaen cromhout

aeltje six

dr. Bartelt Cromhout ytje

adriaen cromholt

aeltje six

dr. nicolas muleris willem

Adriaen Cromhout Aeltjen Six Jaques van Hoorn *…st* Vincks →<Weijntgen>→

1640, 11 oktober (DTB 454, 447) K

Compareerden voor de heeren Franck van de *Meers* Jacob *b*erken Carel Six van Amsterdam, weduwnaar van Margarita Oetgiens wonende opde Turfmarkt ende Adriana Spiegels, van Amsterdam, out 24 jaeren, geassisteerd met haer vaeder Outgert Pieters Spiegels comissaris […….] *Gaertie* Spiegels haer zuster …en op de *fem….ll* is er geassisteerd met haer oom.

←< weesmeesters dezer steden hebben daer d….. tegen dat *ze* ,, geboden *inge… h... de …..ber … voor ……. …. ….* van jaeren in 11 obtober 1640 getrouwt 8 jaer >←

Cromhout: Cromholt, Kromholt, Kromholtt, Kromhout

Barthold: Bartel, Bartelt

Adriaensz: Aerensz, Aerijaens

Aeght: Eeght

Hendricks: Hindrick, Henricx

Adriaen: Adereyan, Aderjaen, Aedrijaen

Hendrick: Hindrijck

Six: Sichs, Sicks

Johanna: Janneken, Jenne

Wijmer: Wijmeer

Aaltje: Aelten, Aeltje, Aeltjen, Alide, Altge

Ytje: Ida, Itje

Nijenburch: Nieuburch

Kaart door Bleau uit 1640

NK = Nieuwe kerk

OK = Oude kerk

ZK = Zuiderkerk

WK = Waalse kerk

Adriaen en Aaltje Cromhout, Nieuwe Hoogstraat (bij ZK): linker witte lijn

Familie Cromhout, Nieuwezijds Achterburgwal (bij NK): rechter witte lijn

Familie Six, Turfmarkt: middelste witte lijn

Beresteyn, van, e.a.

Genealogisch repertorium, Den Haag: Centraal bureau voor genealogie (1^e druk 1933).

Bijleveld, W. J. J. C., e.a.

Nederlands adelboek, ’s-Gravenhage: W. P. van Stockum en zoon (1903-heden, 15^e jaargang).

Bouman, José

Elias, Johan E.

De vroedschap van Amsterdam 1578 – 1795 I, Amsterdam: N. Israel.

Janson, H. W.

2001 History of art, New York: Harry N. Abrams, sixth edition.

Schenkeveld-van der Dussen, M. A.

"Poëzie als gebruiksartikel: gelegenheidsgedichten in de zeventiende eeuw", © 2001 DBNL: http://www.dbnl.org.

 

www.google.nl