Maayke Stobbe - De veilingen van 1596, 1601 en 1607: Harck, Adriaen, Cornelis en de Librije van Alkmaar

Maayke Stobbe

De veilingen van 1596, 1601 en 1607:

Harck, Adriaen, Cornelis en de Librije van Alkmaar

Inhoud

Inleiding

Het verhaal van de aankopen

Het overzicht

Opmerkingen bij dit overzicht

Conclusie

Bibliografie

Inleiding

Een van de eerste uitdagingen voor het vak van dr. P.J. Verkruijsse, Het gedrukte boek als materieel en cultureel object, was het maken van beschrijvingen van de boeken uit de Alkmaarse Librije. Van deze collectie boeken hadden wij, de studenten van de master Boekwetenschap en Handschriftenkunde aan de Universiteit van Amsterdam, nog niet eerder gehoord^[1]. We waren bij de eerste rondleiding door het archief, waar de boeken op stevige planken zijn opgesteld, nogal onder de indruk. Niet alleen van de hoeveelheid boeken, ook van het feit dat er in Alkmaar een dergelijke collectie boeken was.

Wat we van de medewerkers van het archief hoorden, was (onder andere) het volgende: De eerste vermelding van de Librije in Alkmaar dateert uit 1630, de tweede uit 1645. C. van der Woude meldt dan dat er meer dan 360 “Excellente fraye gebonden boecken” in de Grote Kerk zijn opgeslagen^[2]. Al deze boeken zijn niet zomaar in de collectie gekomen. Er zijn op verschillende momenten schenkingen gedaan. Ook zijn er boeken gekocht, al dan niet op veilingen.

Het zal in deze nota gaan over drie specifieke gevallen waarin aankopen werden gedaan. Eerst is er in 1596 één boek gekocht, vijf jaar later worden er zeventien boeken gekocht op een veiling en zes jaar daarna worden er maar liefst vierendertig boeken gekocht. Ik zal vertellen wie de personen waren die de boeken kochten, wie de personen waren van wie de boeken werden gekocht en welke boeken er gekocht werden. Ook zal ik meer vertellen over de veilingen waarop de boeken gekocht werden

Het verhaal is gebaseerd op aantekeningen van S. van Drunen^[3]die ons in het Regionaal Archief werden getoond. Deze aantekeningen zijn gebaseerd op onderzoek dat hij in de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw verrichtte in het archief in Alkmaar. In zijn aantekeningen zijn allerlei vermeldingen te vinden van personen en gebeurtenissen die iets te maken hebben met de boekenwereld in Alkmaar. Ook zijn daarin aankopen en schenkingen te vinden. Het viel mij op dat er in een kleine tien jaar tijd drie keer aankopen zijn gedaan, waarbij bovendien veel geld is uitgegeven. Nieuwsgierig naar deze gebeurtenissen, besloot ik dit als onderwerp te nemen.

Het gedeelte na het verhaal over de veilingen gaat over welke boeken er mogelijk gekocht zijn. Hiervoor zal ik de veilingcatalogi uit 1601 en 1607 vergelijken met de catalogus van Rutger Ouwens uit 1730 Het moet mogelijk zijn uit deze vergelijking af te leiden welke boeken er aangekocht zijn, en of de bedragen die in de stadsrekeningen en in de vroedschapsresoluties vermeld worden, zouden kunnen kloppen.

Ik heb dit verslag niet ingedeeld in echte hoofdstukken. Er zijn een aantal verbanden tussen de aankopen, waardoor het onhandig zou zijn om een strikte indeling aan te houden. Dan zou ik een aantal keren dezelfde informatie moeten geven, wat het verhaal alleen maar gecompliceerder maakt.

De geschiedenis van de veilingen vormt het eerste deel. Daarna geef ik in twee schema’s een overzicht van de boeken die ik gevonden heb. Daarover heb ik enkele opmerkingen, die daaronder staan. Tot slot zal ik kort samenvatten welke vondsten ik gedaan heb, die ik opmerkelijk vind.

Het verhaal van de aankopen

De aantekeningen van van Drunen^[4] beginnen ergens in de zestiende eeuw. Een groot aantal van deze vermeldingen betreft schenkingen van boeken aan de Librije van Alkmaar. De aantekeningen zijn vaak slecht getranscribeerd, en wat er in de aantekeningen is opgenomen is ook niet altijd dat wat echt van belang is voor de geschiedenis van de librije. Toch zijn de aantekeningen bruikbaar, omdat het een manier is om het grote archief dat er in Alkmaar is, door te kunnen werken.

Ook het artikel van G. I. Plenckers-Keyser en C. Streefkerk, “De librije van Alkmaar”, levert informatie over de geschiedenis van de Librije. Deze informatie is echter niet van de beste kwaliteit. Zo wordt er bij enkele bronnen niet verwezen naar hun vindplaats in het archief, wat het erg moeilijk maakt om te controleren wat de juistheid van deze beweringen is. Toch heb ik dit artikel willen gebruiken, al was het maar om enkele feiten, die daar zo stellig vermeld zijn, te kunnen weerleggen. Hierover zal ik in de conclusie meer vertellen.

De eerste vermelding van aankopen voor de Librije die ik zal gaan onderzoeken, dateert uit 1596. In de vroedschapsresoluties van 1 mei 1596^[5] werd het volgende genoteerd:

is voorts Hark Janszoon van Houtum secretaris gecommitteert om tot leijden te reijsen, en aldaer van de boeken van Sr Jeremia Bastingeo eenige boeken te kopen voor die librije deser stede.

Uit deze resolutie is al veel informatie te halen. De persoon die boeken gaat kopen, is Hark Janszoon van Houten. Informatie over Hark is te vinden in De heeren van Alkmaer Regeerders en regenten, vroedschap en raad 1264-2005 van J.C.M. Cox. Hark is, zo blijkt hieruit, secretaris van Alkmaar van 1578 tot 1602. Bovendien is hij tussen 1580 en 1586 schepen. Hark is op 3 augustus 1591 getrouwd met Maritgen Heijndricksdochter^[6]. Hij wordt op 10 juni 1602 begraven^[7]^.

De persoon van wie hij boeken gaat kopen, is Jeremias Bastingius. Bastingius is echter zijn verlatijnste naam: in werkelijkheid heet hij Jeremias Bastinck. Bastingius werd in 1551 geboren in Ieper, en studeerde theologie in Heidelberg (waar hij ook promoveerde) en in Genève. Vanaf 1577 was hij gereformeerd predikant te Antwerpen. Vanaf 1586 was hij curator van de Latijnse school in Dordrecht, waar hij ook predikant was. In Leiden werd hij in 1593 benoemd als hoogleraar theologie, en twee jaar later werd hij daar professor in hetzelfde vakgebied. Dat beroep heeft hij echter niet lang uit kunnen oefenen: hij overleed op 20 oktober 1595^[8].

De veiling van zijn bibliotheek vond plaats op 8 mei 1596^[9]. Dit is precies een week na het besluit van de vroedschap. Over deze veiling is verder niet veel bekend, ook omdat de Dutch Book Sales Catalogues, het overzicht van boekenveilingen in Nederland pas vanaf 1599 veilingen registreert. De rekening van deze veiling, die mogelijk meer informatie zou kunnen bieden, is ook niet meer te vinden^[10]. Ook in de stadsrekeningen van 1596 is geen rekening te vinden die aankopen voor de librije vermeld.

Over de boeken die uit de bibliotheek van Bastingius gekocht zouden zijn, is echter wel iets bekend. Plenckers-Keyser^[11]schrijft: “Alleen een aantekening in een werk van Lipsius zelf bracht aan het licht dat het werk op deze veiling aangekocht was”. Welk werk dit is, wordt echter niet vermeld.

In de Librije zijn zeven boeken aanwezig die door Justus Lipsius geschreven zijn. Het gaat dan om de boeken met de moderne signaturen 133 C 7, 134 A1, 134 C6, 134 D 13/1, 134 D 13/2, 135 C3 en 135 E5. Slechts een van deze boeken bezit de aantekening die in het artikel vermeld wordt. Het gaat om 134 D13/1, Iusti Lipsi Politicorum sive Civilis Doctrinae Libri Sex. Het boek wordt in de catalogus van Ouwens aangeduid met de signatuur Quarto 39. De titel is dan Lipsii Politica. Lugd. Bat. 1589. Dit boek is gedrukt in 1589 bij Fransiscus Raphelengius in Leiden, in de drukkerij van Plantijn^[12]. De aantekening is te vinden op de titelpagina:

Clarissimi et Doctissimo viro

Ieremiae Bastingio

Doctori Theologico

I .Lipsius. D. I.

Er staat niet dat het boek uit de bibliotheek van Bastingius afkomstig is, of dat het gekocht is op de veiling in 1596. Er staat een naam, die overeenkomt met de naam in de vroedschapsresolutie. Dat is nog geen direct bewijs: daarvoor is een rekening, of een aankoopbewijs nodig. Toch lijkt het mij waarschijnlijk het boek op de veiling in 1596 gekocht is. Totdat er andere documenten en bewijzen aan het licht komen, die ofwel kunnen bevestigen dat dit idee klopt ofwel zullen kunnen verklaren dat het heel anders in elkaar steekt, moet dit de enige conclusie blijven.

Over de reden van de aankoop is niets bekend. Ook niet over of er nog meer boeken gekocht zijn, iets wat welk aannemelijk is omdat in de resolutie gesproken wordt over “eenige boeken”. Deze vragen zullen hopelijk in de toekomst beantwoord kunnen worden.

De volgende aankopen zijn gedaan in 1601. Ook hier zijn weer enkele feiten waarover nog niet al te veel bekend is.

De vroedschapsresolutie geeft ook in 1601 een eerste aanwijzing over de aankopen. Op 1 juli 1601^[13]wordt hierin het volgende vermeld:

is goetgevonden datmen eenige zal committeren, om tot vorderinge van des stads bibliotheecque, tot Leijden uijt de bibliotheecque van Daniel van der Molen zal ged; eenige boeken te kopen ter somme van 300 ofte 400 gulden toe;

Wie deze boeken gaan kopen, blijkt uit “De librije van Alkmaar”^[14]: het zijn “Ds. Cornelius Hill en het raadslid mr. Adriaen Rabbi”. Er is geen archiefstuk te vinden waaruit blijkt dat zij daadwerkelijk naar Leiden zijn gegaan om de boeken aan te schaffen.

Dat wil niet zeggen dat zij daar niet geweest zijn.

Er is in het artikel van Plenckers namelijk sprake van een bijlage bij de thesauriersrekening uit 1601 die overgeleverd is. Dat impliceert dat deze bijlage ook nu nog in het archief terug te vinden zou moeten zijn. Dat is niet het geval. In de bijlage bij de stadsrekening van 1601^[15] is geen document te vinden waarop of de namen van Hill en Rabbi te vinden zijn, of waarop de bedragen waarvoor boeken aangekocht zijn, staan. Waar die bijlage dan wel is, blijft tot nu toe een groot raadsel. Dit is een van de plaatsen waarbij het inventarisnummer niet vermeld is, zodat het ook niet mogelijk is de bewering in het artikel te controleren^[16]. Dat leidde tot de volgende situatie: ik dacht (en vermoed nog steeds) dat er misschien in het artikel van Plenckers een fout is gemaakt, namelijk dat er twee jaartallen door elkaar zijn gehaald, en dat de bijlage die zij aan 1601 toeschrijven, eigenlijk bij de volgende aankopen, uit 1607, hoort.

In het artikel van Plenckers wordt de aankoop in 1607 namelijk afgedaan met een simpel “in 1607 werd er weer 400 gulden beschikbaar gesteld om boeken te kopen uit de auctie van Halsbergen en Commelin”^[17]. Terwijl er over deze transactie wel degelijk een andere vermelding is, namelijk in de bijlage bij de thesauriersrekening van 1607, waarin bovendien ook de namen Cornelis van Hille en Adriaen Rabbi worden genoemd. Deze bijlage wordt niet genoemd in het artikel. Er wordt ook niet verwezen naar de rekening van 1607, terwijl dat bij 1601 en ook later bij een aankoop uit 1632 wel gedaan wordt.

De bedragen die door Plenckers bij 1601 worden genoemd, komen opgeteld echter niet overeen met het bedrag dat in 1607 aan Hille en Rabbi wordt meegegeven. Het is daarom niet erg waarschijnlijk dat er sprake is van een verwisseling. Toch denk ik dat dit het geval is. Er zijn dan wel geen echt sterke bewijzen, maar er moet toch iets te vinden zijn van een bijlage die tien jaar geleden toen zij dat artikel schreef, nog te vinden was^[18]?

Terug naar de aankoop in 1601. De bedragen die uitgegeven zijn aan de boeken, zijn als volgt: “27 werken voor f 93/18” en “23 gebonden en 10 ongebonden werken voor f 278/10” en daarnaast f 37/16 “voor reiskosten en vacatiegelden”. Alles bij elkaar is dit f 381/8 voor boeken. Het totale bedrag dat werd uitgegeven is f 419/4. Bruinvis^[19] voegt hier nog aan toe dat er f 25 werd gevraagd voor vijf dagen vacatiegeld.

De boeken zijn gekocht op een veiling, namelijk van boeken uit de “bibliotheecque van Daniel van der Molen”. Deze naam wordt ook vermeld in het artikel van Plenckers. Het ligt voor de hand dat er, omdat er een veiling is gehouden, ook een veilingcatalogus is. Uit de Book Sale Catalogues^[20]blijkt dat er uit Nederland in dit jaar slechts één veilingcatalogus is overgeleverd. Dit is de catalogus van de veiling die op vier juni 1601 in Leiden werd gehouden uit de bibliotheek van Daniel van der Meulen.

Deze naam komt niet overeen met de naam die in de resolutie genoemd wordt. Niet helemaal: alleen het laatste woord van de achternaam is anders, en het verschil is slechts twee letters. Omdat er in vroeger tijden nog wel eens de gewoonte was om een naam op verschillende manieren te spellen, ga ik er vanuit dat het hier om de persoon gaat die in de resoluties genoemd wordt.

De datum waarop de veiling is gehouden, is bovendien vier juni 1601, drie dagen na het besluit van de vroedschap. Dit lijkt mij alles bij elkaar iets te toevallig om niet te kloppen. De veiling van de boeken van Daniel van der Meulen is de veiling waar Adriaen Rabbi en Cornelis van Hille naartoe zijn gegaan, zoals in het artikel van Plenckers vermeld is.

Adriaen Heijndrixzoon Rabbi^[21] was thesaurier (van 1575 tot 1578), schepen (1580 tot 1600), lid van de vroedschap (1588 tot 1620) en burgermeester (1609 tot 1620) van Alkmaar. Hij is begraven op vier maart 1620. De naam van Rabbi staat ook onder de sleuteleed die in 1605 opgesteld werd^[22]^, net als de volgende persoon, Cornelis van Hille.

Cornelis van Hille was predikant in Alkmaar. Hij is geboren in 1568 in Norwich, waar zijn vader, die ook predikant was, zijn toevlucht had gezocht. Vanaf 1596 is van Hille predikant in Alkmaar. In 1608 komt hij terecht in een conflict met Adolphus Venator^[23], met wie Hille weigert samen te werken. Dit conflict heeft te maken met de strijd tussen Arminianen en Gomaristen^[24].

De boeken die gekocht zijn, komen uit de bibliotheek van Daniël van der Meulen. Van der Meulen, een rijke koopman uit Antwerpen, had zich gevestigd in Leiden. Hij overleed aan de pest op vijfentwintig juli 1600, toen hij vijfenveertig jaar oud was. Zijn nalatenschap is geveild door Lodewijk Elzevier^[25]. Elzevier had, zoals Kernkamp schrijft, ongeveer een half jaar om de veiling bekend te maken. De veilingcatalogus is gebaseerd op de catalogus van de bibliotheek, die al eerder door Cristopher Heller was gemaakt^[26]^. Op 26 november was deze catalogus gereed, en nog voor 17 december 1600, de dag waarop de drukker van de catalogus, Cristophorus Raphelengius, stierf, moet de veilingcatalogus samengesteld zijn^[27]. Van deze veilingcatalogus zijn een aantal exemplaren bewaard gebleven. Een van deze exemplaren zal ik later gebruiken om te vergelijken met de catalogus van de Librije.

Eerst moet de geschiedenis van de aankopen afgerond worden. Adriaen Hendrixzoon Rabbi is in 1607 opnieuw uitgekozen om nog meer boeken aan te schaffen voor de librije. Het verslag staat opnieuw in een vroedschapsresolutie, deze keer van drie oktober 1607^[28]:

is ten selven dage mede goetgevonde, dat Aeriaen Heijndrixz Rabbi, met een van de predikanten hun sullen transporteren naar Leijden, om aldaer in sekere auctien, ten behoeve van des stads Librije, eenige boeken te mogen kopen, tot een somme van vier hondert gulden off daer omtrent

Niet alleen deze resolutie geeft ons informatie, ook een akte in de bijlage bij de thesauriersrekening van 1607^[29]doet dat. Deze wordt niet in het artikel van Plenckers genoemd, terwijl deze heel eenvoudig te vinden is.

In dit document staat het volgende:

Wert geordonneert Willem Cornelissoon Druiff thresorier der Stede Alcmaer te betalen aen handen van D. Cornelis van Hille, dienaer des goddelijcken woordts hier ter Stede, ende Adriaen heindrixzoon Rabbi, Oudstschepen ende raedt der voorseyde Stede, de somme van vierhondert drie en tachtisch gulden ende dertich stuivers, tott betalinge van de boecken bij hemelijken vermogens de resolutien vanden vroetscappe der selve Stede.

In dato den iijen October lestleden, tott Leijden, uijt de auctien Halsbergij ende Commelini, ten behoeve van dese Stede Librije gecost, mitsgaders van hunne vacatien wagenvrachten ende andere oncosten, daerop gevallen volgens de declaratie ende specificatie ons dien aengaende verthoont ende gebleken. Ende deselve overbrengende met behoorende quitantie, zal hen in rekeninge worden gepasseert ende geleden worden. Actum opten xxviij Octobris xvjc ende seven.

Jacob Steenhuys J de Wittendel

1607

De bovengeschreven somme van vierhondert drie en tachtich gulden [en] ende xiij stuivers is bij ondergeschrevene ontfangen. Ter verconde dese bij ons onders optem xxviijden October 1607

A Rabbi

Opnieuw is er meer dan vierhonderd gulden uitgegeven aan boeken. De akte is ondertekend door Jacob Willemszoon Steenhuys en Mr Jan van Wittendel. Zij waren, net als Adriaen Rabbi, bestuurders van Alkmaar. Steenhuys was lid van de vroedschap (1590 tot 1612), schepen (1591-1592) en burgermeester (1595 tot 1611). Van Wittendel was eveneens lid van de vroedschap (1606 tot 1618) en burgermeester (van 1603 tot 1617)^[30]. Het gaat in 1607 dus om twee burgermeesters die een lid van de vroedschap er op uit sturen om boeken te kopen. Van Wittendels naam staat bovendien ook onder de sleuteleed die in 1605 opgesteld werd. Dit toont aan dat hij niet alleen toegang had tot de zolder waarop de Librije gevestigd was, maar ook toestemming gaf om boeken aan te schaffen.

De namen van Rabbi en van Hille, die we ook al in 1601 gezien hebben, komen ook hier terug. Zij hadden ook een sleutel van de zolder, mogelijk omdat zij de boeken naar Alkmaar gebracht hebben. De sleutel is ingesteld in 1605, waarschijnlijk omdat er op dat moment zeer veel boeken aanwezig waren die niet zonder toezicht bekeken konden worden. Daar zijn in 1607 dus nog een groot aantal boeken bij gekomen. Vierhonderd gulden komt namelijk overeen met een bedrag van tienduizenden euro’s. In 1601 werden er meer dan vijftig boeken gekocht, voor een bedrag dat nog iets lager ligt dan het bedrag dat in 1607 is uitgegeven. Na deze aankoop zijn er dus voor (waarschijnlijk) vijftig of zestigduizend euro’s aan boeken, opgeslagen op een niet al te grote zolder in de Grote Kerk.

De boeken zijn gekocht “uijt de auctien Halsbergij ende Commelini”, zoals het in de bijlage bij de rekening vermeld staat. Mijn eerste vermoeden was dat het hier om slechts één veiling ging. Maar over een veiling waarbij zowel de naam Halsbergij als de naam Commelini vermeld zijn, is niets te vinden. Na onderzoek in de Dutch Book Sales Catalogues^[31] blijkt dat er sprake is van twee veilingen. In 1607 worden vlak na elkaar twee veilingen gehouden in Leiden. De veiling van de boeken van Johannes Halsbergius vond, volgens de veilingcatalogus, plaats op vijf oktober 1607. Dit is slechts drie dagen na het besluit van de vroedschap. Drie dagen later, op acht oktober, is er in Leiden nog een veiling. Dit is een veiling van de boeken van Commelinus. Beide veilingen zijn door Rabbi en Hille bezocht. Was het bezoeken van beide veilingen het oorspronkelijke plan van Rabbi en Hille, of hoorden zijn pas in Leiden dat er nog een veiling zou plaatsvinden?

Het antwoord hierop is niet meer te achterhalen. De afrekening met de thesaurier is pas op 28 oktober geregeld. In de resolutie is er alleen sprake van “sekere auctien”. Er worden geen namen genoemd, wat bij de veiling van Daniel van der Meulen wel gebeurd is. Het bezoek aan zijn veiling is een vooropgezet plan.

Twee veilingen, en dus twee voormalige boekenbezitters. De eerste veiling was van Halsbergius. Johannes Halsbergius was vanaf 1590 de predikant in de Gasthuiskerk in Amsterdam. In 1593 word hij bevorderd tot doctor in de theologie, in Leiden. Hij overlijdt in het begin van 1607^[32]. Dit komt overeen met de datum van de veiling. Bij van der Meulen was de tijd tussen deze dagen ongeveer zes maanden, en hier is dat ook zeker het geval.

De andere veiling gaat uit van de “librorvm Commelinianorvm” (zie ook de veilingcatalogus^[33]). De grondlegger van deze collectie boeken was Jerome Commelin (of, met zijn verlatijnste naam: Hieronymus Commelinus). Hij is geboren in 1549 in Douai, Frankrijk. Vanaf 1575 is hij uitgever te Genève en vanaf 1579 heeft hij ditzelfde beroep in Amsterdam. Zijn uitgeverij had de naam Bibliopolium Commelinianum^[34]. Nadat hij in 1597 sterft aan de pest, zetten zijn erven Jude Bonnenuict en Nicolaas Bonnenuict, samen met Joannes Commelin^[35] de uitgeverij voort. Zij zijn er ook verantwoordelijk voor dat een gedeelte van zijn boekenbezit in 1607 geveild is.

Het bedrag dat in de bijlage bij de stadsrekening genoemd wordt, is uitgegeven aan boeken van deze twee veilingen. Het is spijtig dat er geen verdere gegevens bekend zijn over deze veilingen, of dat er een gespecificeerde rekening is met daarop en de prijzen en de titels van de boeken. Ik zal proberen om een aantal boeken te vinden die mogelijk op deze veilingen gekocht zijn.

Het moet mogelijk zijn om meer dan vijftig boeken te kopen voor de 483 gulden die uitgegeven zijn. Ter vergelijking: in 1601 werden er zestig boeken gekocht voor 372 gulden en 8 stuivers. De gemiddelde prijs van een boek is dan zes gulden en vier stuivers. Als we deze bedragen overnemen voor de veilingen zes jaar later, dan kunnen er achtenzeventig of negenenzeventig boeken gekocht worden

Dat zou betekenen dat er in zes jaar tijd bijna honderdveertig boeken aangekocht zijn, voor een bedrag van zeker 850 gulden. Plenckers meldt dat vierhonderd gulden overeenkomt met enkele tienduizenden guldens. Er is dus meer dan veertigduizend gulden uitgegeven. Een enorm bedrag, zelfs nu nog.

Het overzicht

Van de veilingcatalogus van 1601 zijn een aantal exemplaren overgeleverd. In één exemplaar (DBSC mf 2221) zijn zelfs de auctieprijzen vermeld. Hierdoor is het mogelijk^[36] een vergelijking te maken tussen deze veilingcatalogus en de catalogus die in 1730 van de Librije in Alkmaar gemaakt werd door Rutger Ouwens. Het ligt overigens meer voor de hand om een eerdere catalogus te gebruiken, zoals de catalogus uit 1739 van Joachim Bontius de Waal^[37]. Het probleem is echter dat de indeling van deze catalogus erg onhandig is: de indeling is gebaseerd op de aanduiding van de verschillende planken De indeling in de catalogus van Ouwens is daarentegen op onderwerp, net als de veilingcatalogus.

Vergelijking van deze twee catalogi levert een aantal boeken op dat in beide catalogi vermeld wordt. De exemplaren van deze boeken in de Librije kunnen mogelijk gekocht zijn op de veiling in Leiden, het is echter nooit honderd procent zeker zolang er geen expliciete aantekening in het boek aanwezig is dat dit feit vermeld. Toch heb ik geprobeerd een overzicht te maken, met de nodige opmerkingen. Deze volgen na het overzicht.

Het volgende overzicht laat de boeken zien die ik heb gevonden bij het vergelijken van de boeken die in de catalogus van Ouwens^[38] genoemd worden en de veilingcatalogus van 1601. De titels van de boeken zijn overgenomen zoals ze in de catalogus van Ouwens vermeld zijn. Zo zijn ze eenvoudiger terug te vinden en te herkennen. De plaatsnamen zijn eveneens zo overgenomen.

Uit de gegevens in het overzicht zijn een aantal conclusies te trekken. Het totale aantal boeken bedraagt zeventien, in de verhouding elf folio, zes quarto en één octavo. Dit getal komt zeker niet overeen met de getallen die ik hierboven heb genoemd. Het is mogelijk dat een deel van de boeken die in 1601 werden gekocht, inmiddels verkocht is. Bovendien is onduidelijk wat men toen onder een boek verstond. Was het een band of was het eerder een tekst die een geheel vormde? De boeken die toen ongebonden waren, zijn waarschijnlijk nu in een mooie band terechtgekomen. Dit maakt het erg moeilijk om een goed overzicht te krijgen.

Als we naar de onderwerpen kijken, valt op dat elf van de zeventien boeken theologisch zijn. De andere zes boeken gaan over medische wetenschap (1), geschiedenis (2) of klassieke onderwerpen (3). Theologie is het belangrijkste onderwerp in de Librije, wat eigenlijk niet vreemd is omdat de librije in een kerk gevestigd is. Bovendien wordt de predikant meegestuurd om boeken te kopen. Hij zal in enige mate de wensen van de vroedschap volgen, maar hij zal ook zeker zijn eigen stempel hebben gedrukt op de aankopen.

Nr	Titel/Auteur	Plaats	Jaar	Signatuur	Onderwerp
Folio
30	Calvinus in Jesaiam.	Geneve	1570	135 B4	T
109	Ambrosius Milleloquium	Lugd	1556	136 E2	T
114	Clementis Alexandrini opera Latine	Basilea	1566	136 D2	T
131/2	Theodoreti graec affect curatio gr et lat	Commel	1592	137 C2/2	T
152	Ferneli medicina universa	Franc	1578	133 C6	M
180	Pausanias Sylburgii, Gr et Lat	Franc	1583	133 D6	H
182	Dionysius Halicarnassensis Sylburgii Gr et Lat	Sylburga	1586	136 A5	H
189	Plato Marcilio Ficini Gr et Lat	Lugd	1590	136 B5	C
190	Stobaei Eclogo etc Canteri	Antv	1575	133 D3	C
191	Suidas, Graece	Basel	1544	133 C11	C
Quarto
17	Vincentius Liniensis pro Catholicae fidei antiquitate et veritate	Lovanii	1552	134 D3	T
18	Admonitio de libro concordiae	Neustadii	1581	134 D5	T
20	Iustini Martyris epistola ad Diognetum et oratio ad Graecos Gr et Lat	Paris	1592	134 D19	T
24	Ioh. Chrysostomos de virginitate Gr et Lat	Antv	1575	134 C20	T
25	Clementis Romani Constutiones SS. Apostolorum Grece cum explanationibus	Venetiis	1563	134 D24	T
27	Severus Alexandrinus de ritibus baptismi et sacrae synaxis apud Syros, Syriacè et Latinè	Antv	1572	134 C12	T
Octavo
23	D. Clementio Opera Lat	Par	1568	134 B14	T

T= Theologisch, M= Medisch, H= Historisch, C= Klassiek

Als we naar het onderstaande overzicht kijken en letten op de verdeling van de boeken, zien we dat er in totaal 34 boeken gekocht zijn. Eenendertig van deze boeken zijn in folioformaat, er zijn slechts twee boeken in quarto en maar één in octavo. Er is niet bekend welk aantal boeken er in totaal gekocht is. Dus heb ik geen idee of dit overeenkomt met de aantallen die ik nu gevonden heb. Ik ga er voorlopig vanuit dat het aantal vrij hoog ligt, ook omdat er nog een tweede veiling bezocht is waar ook een groot aantal boeken gekocht moet zijn. 483 gulden is natuurlijk geen bedrag dat zomaar op is.

De boeken zijn ook hier vooral theologisch, maar liefst zevenentwintig stuks. De andere zeven boeken zijn medisch (2), historisch (3) en klassiek (2). Opnieuw zijn het rabbi en Hille die boeken kopen. Ze kiezen op dezelfde gronden als ze zes jaar eerder ook al deden.

Verder lijkt er weinig aan de hand te zijn. Toch is er nog een boek dat hier apart vermeld moet worden. Het boek, Wolfii Historia Judicum et Ruth, staat in de catalogus van Ouwens onder nummer Folio 64. In de catalogus van De Gelder uit 1868 staat echter een ander boek vermeld onder dit nummer^[39]. De lijst met boeken die door het Regionaal Archief is samengesteld, vermeldt eveneens dit boek niet. Ik vermoed dat het boek nog voor 1868 verkocht is. Het zou ook zo kunnen zijn dat er iets anders met het boek gebeurd is, waarover niemand nog iets weet. Het is een onderwerp waarbij nader onderzoek zeker duidelijkheid zal kunnen scheppen.

Nr	Titel/Auteur	Plaats	Jaar	Signatuur	Onderwerp

Folio
24	Erasmi Paraphrasis in N.T.	Basel	1541		T
29	Calvinus in psalmos	Geneve	1578	135 B3	T
30	Calvinus in Jesaiam	Geneve	1570	135 B4	T
38	Gualtherus in Prophetas minores	Basilea	1592	135 B11	T
39	Gualtherus in Johannem	Tig	1586	137 C6	T
40	Gualtherus in Acta Apostolorum	Tig	1586	137 D1	T
43	Musculus in Genesin	Basel	1565	135 C8	T
44	Musculus in Psalmos	Basel	1556	135 D8	T
45	Musculus in Evangel. Johannis	Basel	1580	135 D9	T
50/3	Regnerus Praedinius de fidei antecessonibus et consecutionibus		1568	135 B2/3	T
57	Bullingensis in Danielem	Tig	1565	135 D6	T
64	Wolfii Historia Judicum et Ruth[40]	Tig	1598	-	T
65/1	Conradus pellicanus in libros appocryphos	Tig	1582	135 A2	T
65/2	In 4. Evangelistas et acta apostolarum	Tig	1582	135 A2/2	T
70	Danaei Opuscula Theologica omnia		1583	136 C6	T
75/76	Zwinglii opera	Tig	1581	136 D5	T
88	Repertorium generale contententorum in Collectoris Gabrielis Biel super quator libros sententiarum	Lugd	1519	136 D1	T
90	Dominicus Sotus de Justitia et Jure	Antv	1569	135 D4	T
90/2	Opera Stanislai Hosij	Paris	1562	135 D4/2	T
105	Augustini Milleloquium	Lugd	1555	137 C5	T
109	Ambrosius Milleloquium	Lugd	1556	136 E2	T
110	Th. Aquinatis summa totius Theologiae	Antv	1585	137 B3	T
119	D. Hieronymi opera	Bas	1516	136 E3	T
123	Index in tomos D Hieronymi	Bas	1538	136 E3	T
125	Gregorii Nazianzeni	Bas	1571	135 B1	T
126	Gregori Magni opera	Paris	1562	135 E2	T
150	Aetii contracte ex verteribus medicinae tetra biblios Lat	Bas	1549	133 B8	M
151	Laurentii Scholzii consilia medicinalia Epistola medicinales	Franc	1598	136 A9	M
162	Historie Ecclesiasticae auctores variis	[Basel]	1549	133 C10	H
184	Plutarchi Vitae Xylandri Lat	Franc	1586	136 C1	C
207	Rosini Antiquitates Romanae	Basel	1583	133 C4	C
Quarto
21	D.Prosperi opera theologica	Lovan	1566	134 B1	T
37	Hadriani Junii Batavia	Lugd Bat	1588	134 D12	H
Octavo
1	Beza in Historiam Possioni		1592	134 C8	H

T= Theologisch, M= Medisch, H= Historisch, C= Klassiek

Opmerkingen bij dit overzicht

Onderzoek naar deze veilingen zou uitgebreid moeten worden met onderzoek waarin de inhoud van de veilingcatalogi vergeleken wordt met de catalogus die bijvoorbeeld door Ouwens gemaakt is. In dat onderzoek zou het bovendien nodig zijn om de gehele inhoud van de Librije mee te nemen om zo een compleet beeld te verkrijgen van het gehele aankoopbeleid van de Librije.. Alle schenkingen en aankopen kunnen dan op een rij worden gezet. Hier zou ook het onderzoek naar het verdwenen boek Folio 64 aan toegevoegd kunnen worden. Ik heb nu slechts twee veilingen gedaan. Er zijn er (vermoed ik) meer geweest.

Het gevaar van mijn manier van werken is wel dat er een vertekend beeld kan ontstaan, omdat er in 1607 toch boeken gekocht kunnen zijn die ik nu niet gevonden heb. Dit kan vooral het geval zijn bij de tweede veiling die in dat jaar bezocht is. Ik wilde echter laten zien hoe veel boeken er gekocht konden worden. Bovendien was ik zelf benieuwd naar welke boeken er precies in welk jaar gekocht waren. Dat ik daar nu niet helemaal achter zal komen, is jammer.

Conclusie

In het begin heb ik gemeld dat er in het artikel van Plenckers een aantal feiten te vinden waren, die weerlegd konden worden. Ik zal een overzicht geven. Het boek dat van Bastingius gekocht werd, is inderdaad nog terug te vinden. De rekening van 1601 is niet terug te vinden, ook al wordt er nog zo stellig naar verwezen. In 1607 is er ook een akte, die niet genoemd wordt in het artikel. De veiling van Daniel van de Molen is de veiling van Daniel van der Meulen. De auctien van Halsbergi en Commelin bestaan uit twee aparte veilingen die drie dagen na elkaar gehouden werden. Dit zijn de belangrijkste feiten die nog niet bekend waren.

Tussen 1596 en 1607 zijn, voorzover dat nu bekend is, in elk geval 42 boeken aan het bezit van de librije toegevoegd. Aan deze boeken is een bedrag uitgegeven van ruim achthonderd gulden. Eerder heb ik uitgerekend dat de gemiddelde prijs van een boek in 1601 ongeveer zes gulden moet zijn geweest. Voor de achthonderd gulden kunnen 130 boeken worden gekocht. Dat er nu slechts minder dan een derde van deze boeken terug te vinden is, kan verschillende oorzaken hebben. Ten eerste moet de tweede veiling in 1607 ook nog in deze berekening worden betrokken, iets wat nu nog niet gebeurd is. Bovendien kunnen er boeken verkocht zijn. Dit is in elk geval met Folio 64 gebeurd

De schatting die ik heb gemaakt, klopt dus niet. Er is meer onderzoek nodig om het complete aankoopbeleid van de Librije in kaart te brengen. Wel is er nu meer bekend over deze drie veilingen. Het lijkt een klein onderdeel te zijn, maar omdat er maar zo weinig informatie was, is de toevoeging van deze informatie al een grote vooruitgang in kennis.

Bibliografie

Bruinvis, C.W. Catalogus der bibliotheek behoorende tot het Stedelijk Museum te

Alkmaar. Alkmaar: Coster, 1904.

Cox, J.C. M. De heeren van Alkmaer Regeerders en regenten, vroedschap en raad 1264-

2005. Gemeente Alkmaar, 2005.

Gelder, J.J. de. Bibliographische en wetenschappelijke catalogus der oude bibliotheek

van Alkmaar. Alkmaar: Coster, 1868.

Handelingen der jaarlijksche algemeene vergadering van de Maatschappij der

Nederlandsche Letterkunde te Leiden, gehouden aldaar den 15den Juni 1865, in

het gebouw der Maatschappij ‘tot Nut van 't Algemeen’. E.J. Brill, Leiden, 1865.

Kernkamp, J.H. “De bibliotheek van den koopman Daniel van der Meulen onder den

hamer” in: Opstellen bij zijn afscheid van de bibliotheek der Rijksuniversiteit

Utrecht op 31 mei 1940 aangeboden aan G.A. Evers. Utrecht: A.Oosthoek, 1940.

p 187-203.

Moes, E.W. en C.P. Burger. De Amsterdamsche boekdrukkers en uitgevers van de

zestiende eeuw. Utrecht: HES, 1988.

Nauta, D. (et. al.). Biografisch lexikon voor de geschiedenis van het Nederlandse

Protestantisme. Deel 2.

Ouwens, Rutgerus. Catalogus bibliothecae publicae Alcmarianae. 1730.

Plenckers-Keyser, G.I. ‘Hoe het de Latijnse bibliotheek verging tussen 1594 en 1992’. In:

Archivaria. Periodiek van de stichting ‘Vrienden van het archief van Alkmaar en omgeving’ 5 (1992), nr. 1-2, p. 19-25

Plenckers-Keyser, G. I. en C. Streefkerk. “De librije van Alkmaar”. In: Leendert

Noordergraaf. Glans en Glorie van de Grote Kerk: het interieur van de Alkmaarse Sint Laurens. Hilversum: Verloren, 1996. p. 263-274

Winkel, J. te. De ontwikkelingsgang der Nederlandsche letterkunde. Haarlem: erven F.

Bohn, 1907. Deel 3.

Lijst van boeken uit de Alkmaarse stadslibrije, te vinden op Blackboard.

www.bibliopolis.nl

Dutch Book Sales Catalogues

http://bsc.idcpublishers.info/

Noten: