Karel ende Elegast

vers 193 t/m 694

Hij was in vele gedochten,
Waer hi best henen varen mochte,
Daer hi stelens soude beghinnen.
Doe quam hi in een wout binnen,
Karel den edelen man,
Dat niet van verre stont van daen.
Doen quam gereden daer,
Die mane scheen seer claer.
Die sterren lichten aenden trone.
Dweder was claer ende scone.
Dus peynsde die coninc:
Ic was gewone, voer alle dinck,
Dieve te hatene daer icse wiste,
Die den lieden mit liste
Hoer goet stelen ende roven.
Nu mach ik hem wel gheloven,
Die leven bider avontueren.
Si weten wel, dat si verbueren,
Lijf ende goet, machmense vaen.
Met doetse hangen ende thooft of slaen,
Of sterven arger doot.
Horen anxte is dicke groot.
Nemmermer en ghevalt mi dat,
Dat ic man doer cleynen scat,
Sterven doe in al mijn leven.
Ic hebbe elegast verdreven,
Om cleyne sake uut minen lande,
Die dicke set sijn lijf te pande,
Om tgoet daer hi bi leeft.
Ic wane, hi dicke sorghe heeft.
Hi en heeft lant noch leen,
Noch ander toeverlaet geen,
Dan hi mit stelen can bejaghen.
Daer op moet hi hem ontdraghen.
Ic nam hem tlant des was hi heere,
Dat mach hem nu wel rouwen seere,
Beide borch ende lant.
Des was ic herde onbekant,
Want hi hadde in sine scaren,
Die met hem onthouden waren,
Ridders, serianten, een ghetal,
Die ic heb onterft al,
Beyde van lande ende van goede.
Nu volghen si hem al doer armoede.
Ic en laetse niewers gedueren.
Die onthilde, ic daden verbueren,
Beyde borch ende leen.
Hi en hevet toeverlaet gheen.
Hi moet hem al onthouden
In wildernisse ende in wouden,
Ende moet alleene bejaghen,
Daer si hem alle op ondraghen.
Mer so vele isser an:
Hi en steelt gheen armen man,
Die bi sijnre pinen leeft.
Dat pelgrim ofte coepman heeft,
Laet hi hem gebruken wel.
Mer hi en versekert neymant el.
Bisscoppen ende canoniken,
Abden ende moniken,
Dekenen ende papen,
Daer hise can betrapen,
Comen si in sijnre verde.
Hi neemt hem mulen ende peerde,
Ende steectse uut haren ghereyde,
Dat si vallen op die heyde
Ende neemt hem mit sijnre cracht,
Al dat si daer hebben bracht:
Silver, cleeder, facelment.
Dus bejaecht hi hem omtrent,
Daer hi die rike lieden weet.
Hy neemt hem haren scat ghereet
Beyde silver ende gout.
Sine list is menichfout.
Nyemant en cannen ghevaen.
Nochtan heefter om ghedaen
Menich man sine cracht.
Ic woudic nu in deser nacht
Sijn gheselle mochte wesen.
"Ay heere god helpt mi tot desen!"
Mit deser talen voer hi voort,
Die coninc, ende heeft verhoort,
Hoe een ridder quam ghevaren
Inder selver ghebaren,
Als die riden wil verholen,
Met wapenen swart als colen.
Swart was helm ende schilt,
Die hi aenden hals hilt.
Sinen halsberch mochtmen loven.
Swart was den wapenroc daer boven.
Swart was dors daer hi op sat.
Ende quam enen sonderlingen pat
Dwers riden doer den woude.
Alsen die coninc ghemoeten soude,
Segendi hem ende was in vare,
Ende waende dat die duvel ware,
Om dat hi was so swart al.
Den riken god hi hem beval.
Hi pensde in sinen moet:
Ghevalt mi quaet ofte goet,
En vlie te nacht doer desen.
Ic sel der avonturen genesen.
Nochtan weet ic te voren wel:
Tis die duvel ende niemant el.
Waer hi van gods halven iet,
Hi en ware so swart niet.
Tis al swart, peert ende man,
Al dat icker aen gemerken can.
Ic duchte dat mi toren naket.
Ic bidde gode dat hi waket,
Dat dese mi niet en scende.
Ende als hi bet quam ghehende,
Ende die swarte heeft vernomen
Den coninc tegen teghen hem te comen,
Pensde hi in sinen sin:
Dese is verdoelt hier in
Ende hevet sinen wech verloren.
Ic mach dat aen hem verhoren.
Hi salder laten die wapen sijn,
Die die beste sijn in schine
Die ic in seven jaren sach.
Si verlichten als den dach,
Van steenen ende van goude.
Wanen quam hi in den woude?
Ten was noyt arm man,
Die sulcke wapen droech an,
Ende sulc ors hadde bescreden,
So sterc ende van scone leden.
Doen hi quamen te gemoeten,
Leden si al sonder groeten.
Deen besach den anderen wel,
Mer si seyden niet el.
Als hi den coninc was leden,
Diet swart ors had bescreden,
Hitl hi stille ende dochte,
Wie die ander wesen mochte;
Waer om dat hi aldus lijt,
Ende sijnre talen aldus vermijt
Datti mi niet en groete
Doen hi mi ghemoete,
Ende om gheen dinc en vraghet.
Ic wane dat hi quaet jaghet.
Waer ic seker van dien,
Dat hi quame om verspien,
Datti mi ofte mine
Brenghen wilde in pine,
Teghen den coninc die ic ontrade,
Hi en lede te nacht sonder scade.
Wat node soude hi jaghen
Achter bosschen ende haghen,
Ofti mi niet en sochte.
Biden heere die mi gewrochte,
Hine ontrijt mi te nacht.
Ic sel proeven sine cracht.
Ic willen spreken ende kennen.
Hi mach sulc sijn, ic sel winnen
Sijn ors ende dat hi hevet an.
Ende doen met lachter keeren dan.
Hi es hier comen als een domme.
Met dien werp hi sijn ors omme,
Ende volchde den coninc naer.
Doen hien achterhaalde daer,
Riep hi lude: "Ridder ontbeyt.
Waer na ist dat ghi rijt?
Ic wil weten wat ghi soect,
Ende jaecht ende roect,
Eer ghi mi ontrijt van hier.
Al waerdi noch so fier,
Ende so diere uwe tale,
Berechtes mi, so doedi wale.
Ic wil weten wie ghi sijt,
Ende waer ghi vaert op dese tijt.
Ende hoe dat u vader hiet.
En machs u verlaten niet."
Doen antwoerde die coninc:
"Ghi vraget mi so menich dinc.
En wistu hoe berechten.
Dan ic u seide bi bedwanghe.
So haddic gheleeft veel te langhe,
Dat mi een man dwinghen soude
Van dinghen die ic niet en woude
Berechten, ten ware mi lief,
Coemter mi goet af of miskief.
Wy sullen desen strijdt nu scheyden,
Ende becorten tusschen ons beyden.
Des conincs schilt van verdect,
Ons teyken datter aene stoet.
Hi en wildes niet voeren ontdect,
Om teyken datter aene stoet.
Hi en wilde niet dat men waer vroet,
Dat hi ware die coninc.
Si worpen omme met deser dinc,
Haer orssen sterc ende snel.
Si waren beyde ghewapent wel.
Hare speeren waren sterc.
Si versaemden in een perc,
Mit sulcken nide onder hen tween,
Dat dorsen bogen over haer been.
Manlic vingen si ten swaerde
Als die vechtens begaerde.
Si vochten een langhe wile,
Datmen gaen mochte een mile.
Die swerte was sterc ende snel,
Ende sine consten waren fel,
So dat die coninc was in vare
Ende waende dat die duvel ware.
Hie sloech den swarten opten schilt,
Dien hi manlic voor hem hilt,
Dat hi in tween stucken vloech,
Oft ware een linden loof.
Die swarte sloech den coninc weder.
Die swerde ghingen op ende neder.
Opten helme, op die maelgien,
Datter menich moeste faelgien.
Daer en was halberch gheen so goet,
Daer en dranc dore dat bloet,
Doer die maelgien uuter huyt.
Daer was van slaghen groot gheluyt.
Die spaenderen vanden scilde vloghen.
Die helmen op hoer hooft die boghen
Ende ontfingen scarde ende vlegghen,
Se scaerp waren der swaerden eggen.
Die coninc pensde in sinen moet
Dese is te wapene goet.
Hi bringhet mi in sulken noot,
Mine help God, ic blive doot.
Sal ic liden mijns namen
Ic souts mi eewelic scamen.
Nemmermeer en gecreech ic eere.
Doe sloech hi eenen slach so seere,
Opten swarten die voor hem hilt,
Dat hien nalic hadde ghevelt,
Ende vanden ors tumelen dede.
Tusschen hem beyde en was gene vrede.
Ende die swarte sloech opten heere
Ende sloech enden slach so seere,
Opten hel dat hi booch,
Ende tswaert in twee stucken vloech,
So anxtelic was die slach.
Als dat die swarte sach
Datte sijn swaert hadde verloren:
"Tfy dat ic ye was gheboren",
Pensde hi in sinen moet:
"Dat ick leve, waer toe ist goet?
En hadde noyt gheval,
Noch nemmermeer en sal.
Waer mede sal ic mi verweeren?
En prise mijn lijf niet twee peeren,
Want ic ben ydelre hande."
Doe docht den coninc scande,
Op eenen te slane die voor hem helt.
Doe sach hi liggen tswaert opt velt
An twee stucken ghebroken,
Doe pensdi: en is niet ghewroken,
Die eenen wille slaen of deeren,
Die hem niet en can gheweeren.
Dus hilden si stille int wout.
Haer ghepeyns was menichvout,
Deen wie dander wesen mochte.
"Biden heere die mi ghewrochte,"
Sprac karel die coninc,
"Ghi en berecht mi een dinc,
Heer ridder, des ic u vraghe,
Ghi hebt gheleeft al u daghe,
Hoe ghi hiet of wie ghi sijt.
Ende laet ons corten desen strijt.
Mach ic met eeren liden,
Ic sal u henen laten riden,
Als ic uwe name weet."
Die swarte sprac: "ic ben bereet,
In dien dat ghi mi maket vroet,
Wat nootsaken dat u doet,
Dat ghi hier quaemt te nacht.
Ende wiens toren dat ghi wacht."
Doe seyde karel, die edel man:
"Segt mi tierst, ic segh u dan,
Wat ic hier soecke ende jaghe.
En dar niet riden bi daghe,
Ten is sonder nootsake niet
Dat ghi mi dus ghewapent siet.
Ic sel u seggen hoet coemt,
Als ghimi uwen name noemt,
Dies sijt seker ende vast."
"Heere ic hete elegast."
Dat sprac die ridder herde saen.
"Ten is mi niet ten beste vergaen.
Ic heb goet ende lant verloren,
Dat ic hadde hier te voren,
Bi onghevalle als menich doet.
Soudic u al maken vroet,
Hoe mine saken comen sijn,
Eer ic u geseyde den sin,
Het soude u dencken veel te lanc.
Mijn gheluc is so cranc."
Als dit die coninc verstoet,
Was hi blide in sinen moet,
Dant al gheweest hadde sijn,
Tgoet dat vloy opten rijn.
Hij seyde: "ridder, eyst u bequame,
Ghi hebt mi geseit uwen name,
Segt mi nu hoe ghi u gheneert.
Bi al dat god hevet weert,
Ende bi hem selven te voren,
Van mi en hebdi gheenen toren.
Ic sal u so vele berechten,
Vraachdijs mi sonder vechten
Ende sonder evelen moet,
In dien dag ghi mi maket vroet."
"Nu, sijts seker ende vast,
Heere," antwoerde elegast,
"En wil u niet helen,
Daer ic bi leve, moet ic stelen.
Mer so vele isser an,
En steels geenen armen man,
Die bij sijnre pine leeft.
Dat pelgrim ofte coopman heeft,
Dies laet ic hem ghebruken wel.
Mer ic en verseker niemant el.
Sint dat ic was gheboren,
Ende ic mijn goet had verloren,
Daer ic bi soude leven,
Ende mi die coninc had verdreven,
Karel, uut minen lande,
Ic sal segghen, al ist scande,
So heb ic mi onthouden
In wildernissen ende in woude.
Daer si twalef bi leven,
Moetent rike luden gheven,
Bisschoppen ende canoniken,
Abden ende moniken,
Deken ende papen.
Daer icse can betrapen,
Ic neme haer goet met liste.
En weet gheen so vaste kiste,
Noch geen slot so vast,
Here," sprac elegast,
"Weet icker goet in,
Ic brenct in mijn gewin,
Ende onder mine ghesellen.
Wat soudicker meer of tellen.
Minen list is menichvout.
Mine gesellen zijn int wout,
Ende ic voer om aventure ...
Ende heb vonden enen sueren,
Want ic heb mijn swaert verloren.
En coeser gheen have voren,
Ende ict weder hadde gheheel.
Der slaghen heb ic ooc een deel,
Meer dan ic ie ghewan,
Op eenen nacht van eenen man.
Nu seght mi ridder hoe ghi heet,
Ende die ghene die u veet.
Is hi van sulker machte,
Dat ghi riden moet bi nachte?
En condise niet ghematen,
Die ghene die u haten?
Ghi sijt te wapen so goet."
Die coninc pensde in sinen moet:
God heeft mijn bede ghehoort.
Nu moetti mi beraden voort.
Dit is de man die ic begheerde,
Boven alle die leven op daerde,
Mede te varen op desen nacht.
God heefter mi te poente bracht.
Nu moet ic liegen door den noot,
Biden heere die mi gheboot.
Sprac die coninc tot elegast:
"Aen mi hebdi gheleyde vast,
Ghestade vrient ende vrede
Ic sel u seggen mine sede.
Wat helpt vrienden verholen,
Ic heb so vele goets gestolen.
Waer ic mitter helft gevaen,
Men liet mi waerlic niet ontgaen,
Om mijn gewichte van van goude root.
Maer het dede mi den noot.
Noot breket alle strijt."
"Nu segghet mi ridder wie ghi sijt?"
"Ic sel u segghen minen name,
Ist u willen ende bequame.
Ic ben ghehieten adelbrecht.
Ic pleghe te stelen over recht,
In kerken ende in clusen,
Ende in alle gods husen.
Ic stele alderhande saken.
En late niemant met ghemaken,
Den rijcken ende den armen.
Ic en achte niet op hoer carmen.
En weet gheenen armen man,
Daer ic mijn ghewin weet an,
En naem hem liever sine have,
Dan ic hem die mine gave.
Aldus heb ic mi ontdraghen,
Ende hebbe gheleyt nauwe lagen,
Om eenen scat die ic weet.
Mi souts wesen wel ghereet,
Eer emmermeer quame morghen vroe,
Haddicker goede hulpe toe,
Also vele als ics rochte,
Ende mijn peert dragen mochte.
Die scat is qualic ghewonnen.
God en souts ons niet vergonnen,
Al hadden wijs een deel.
Die scat leyt in een casteel,
Daer mi die jegenode is cont.
Al hadden wijs vijfhondert pont.
Ten mochten niet deeren,
Dan wi vanden sinen teeren.
Laet ons gesellen zijn te nacht,
Dat wi connen bejaghen
Onthier ende het sel daghen.
Dan sel ic deylen ende ghi sult kiesen.
Dies achter gaet moet riesen."
Elegast seide: "Waer leit den scat?
Lieve gheselle, segt mi dat,
Ende in wat stede?
Het mach daer sijn, ic vare mede.
Ic wils wesen vroet,
Eer ic u volghe eenen voet."
Doen seide karel die edel man:
"Ic sel u berechten dan.
Die coninc heeft so groot een scat.
Hem mochte luttel deeren dat
Van sinen scatte, daer hi leghet."
Als dit die coninc seghet,
Datti hem selven stelen wille,
Elegast en sweech niet stille.
Hi seyde: "dat moet mi god verbieden!
Sien leven niet, diet mi rieden,
Dat ic den coninc dade scade.
Al heeft hi mi bi quaden rade,
Mijn goet ghenomen ende verdreven,
Ic sel hem al mijn leven
Goet vrient sijn na mijn macht.
In sijn scade en coem ic te nacht,
Want hi is mijn gherechtich heere.
Dade ic hem anders dan eere,
Ic mocht mi scamen voor gode.
Men mochs mi gheraden node."
Als dit de coninc verstoet,
Was hi blide in sinen moet,
Dat hem elegast, die dief,
Goet gonste ende hadde lief.
Hi pense, mochti keeren,
Behouden sijnder eeren,
Hi souden goets so vele geven,
Hi souder mit eeren sijn daech op leven,
Sonder stelen ende roven,
Des moch men hem gheloven.
Na dien gepense daer hi in was,
Vraechdi elegaste das,
Oft hien iewers wilde leyden,
Daer si tgoet onder hem beyden
Mochten bejaghen op dien nacht.
Hi deder toe sijn beste cracht,
Geerne ende sijn behendichede,
Woude hi hem laten varen mede,
Elegast seyde: "ja ic, gerne.
Men weet niet, ghi segt in scerne.
Theggericx van eggermonde
Daer moghen wi stelen sonder sonde,
Die des conincs suster heeft.
Het is scade dat hi leeft.
Hi heeft den menighen verraden
Ende ghebrocht in groter scaden,
Ende ooc mede sinen heere
Soude nemen lijf ende eere,
Mocht na sinen wille gaen.
Dat heb ic wel verstaen.
Nochtan houti vanden coninc
Herde minich scone dinc,
Beyde borch ende leen.
Al en haddi toeverlaet gheen,
Het mochten luttel deeren,
Dat wi vanden sinen teeren.
Daer selen wi varen, ist u wille."
Die coninc peynsde ende sweech al stille:
Na dat daer gescepen stoet,
Dat daer ware stelen goet.
Al hadden sijn suster ghevangen,
Si souden node laten hangen.
Dus droeghen si overeen,
Daer te varen onder hem tween,
Te stelen eggerics scat.
Die coninc hem niet en vergat.
Si quamen ghereden op een velt,
Op haer orssen wel ghestelt.
Daer vonden si een ploech staen.
Die coninc beette neder saen.
Ende elegast reet voren,
Daer si den wech hadden vercoren.
Die coninc namt couter in die handt,
Dat hi aen den ploech vant.
Hi pensde in sinen moet:
Dat is ten ambacht goet.
Die graven wil in borghen,
Hi moeter toe besorghen,
Sulke dinc als hem bedorste.
Doe satti op al sonder vorste,
Ende volchde elegaste
Na met sporen vaste,
Die een luttel was voren.
Verstaet, so moechdi horen!