Naar het eerste bedrijf

TWEEDE BEDRIJF

Zelfde kamer als voren

EERSTE TONEEL

Jo, Simon, Marietje

JO, bij de tafel:... Hè!

MARIETJE: Dààààg!... Ze zijn er nog niet...

SIMON: Nee, ze zijn er nog niet.

JO: Loop je alweer vort?...

SIMON: Da's te zegge...

MARIETJE: Jessus, vader, blijf nou zolang.

SIMON: Jawel -- ik zal niet van de deur af... ik mot...

MARIETJE: Je mot niks... Toe nou...

SIMON: Wel sallemanders, ben 'k 'n kind? -- 'k mot -- 'k mot... Domp af.

TWEEDE TONEEL

Jo, Simon, Marietje

MARIETJE: Doe daar wat tegen... Dat begint 's morgens vroeg.

JO: Is-die weer zó erg?

MARIETJE: Je had 'm eergister motte zien -- 't halve dorp achter 'm. Ach! Ach! Toen moeder leefde, dorst-ie niet. Die sloeg 'm op zijn gezicht, as-die na jenever stonk. Laat ik dat is probere!

JO, schaterend: Je zegt dat as of je... Hahaha!... Méés most je hore!

MARIETJE: Mees heb 'k nóóit zien drinke... En vader vróéger zelden, hoor. Enfijn -- ik kan geen kurk in z'n mond stoppe -- ik kan 'm niet an 'n touwtje vasthoue. Kijkt door het raam. Natuurlijk vort -- bij de rooie. Akelige dronkelap! -- Hoe oud is Kniertje vandaag geworden?

JO: Eenenzestig. Kras voor d'r leeftijd, hè? Ga zitte. -- En vertel is -- vrolijk -- wannéér ga je trouwe?...

MARIETJE: Dat hangt van de reis af -- Zie je, we wóúwe wel dalijk. Glimlachend aarzelend. Want-è... Want-è... Nou, je begrijp me wel... Maar éérst most Mees z'n papierre late komme -- veertien dage voorhange -- dan zit-ie lang en breed op zee. -- Nou, vijf wekies, vijf wekies, gaan gauw genoeg voorbij.

JO, blij-geheimzinnig: Wij trouwe in december.

MARIETJE: Da's zowat gelijk... Ben je ook...? Nou?... 'k Heb jou noch ook àlles gezeid... Jo haalt de schouders op, lacht.

KNIERTJE: ... Ze làcht alweer. Dag Marietje.

MARIETJE, haar zoenend: Nog honderd jare...

KNIERTJE, haar mandje uitpakkend: Gòd zal me beware! Honderd jare! Daar heb 'k geen cente voor! Een toet openend. Je mag 'r eentje proeve -- jij ook -- Zeemoppe -- Nee, nee, geen twee -- jij, met je lange grijpvingers! Voor elk van de jongens -- 'n hallef pondje zeemoppe -- ènne 'n zakkie sigare. Weet je wat Barend meekrijgt, nou die zo flink geworden is -- kijk is...

JO: Nou -- die zou 'k Geert geve...

KNIERTJE: Nee. Ik vin 't zó aardig in die jongen, dat-ie de knoop doorgehakt het, da'k 'm 'n pleziertje wil doen. Voor wat hoort wat...

MARIETJE: Heb u die gekocht?...

KNIERTJE: Gekòcht! Ik zal kópe! Dat zijn oorringe -- 'k weet niet hoe oud. Me man droeg ze thuis en op zondag.

MARIETJE: Heb u die gekocht?...

KNIERTJE: Gekòcht! Ik zal kópe! Dat zijn ooringe -- 'k weet niet hoe oud. Me man droeg ze htuis en op zondag.

MARIETJE: D'r staan schepjes op -- en maste -- en zeiltjes... 'k wou dat ik ze had voor een broche...

JO: Waarom mt de grùtter ze hebbe? 'k Zou toch mene dat Geert as oudste...

KNIERTJE: Scheld nou niemeer voor grutter. Da's niet goed.

MARIETJE: 't Het heel wat voete in de aarde gehad voor-ie tekende, hè!

KNIERTJE: Jawel. Jawel. Maar met zijn broer sámen wóú-ie wel -- en neem nou is alle harte bij je eigen -- 'n jongen die niet sterk is -- ja niet zo heel sterk -- voor de dienst is-ie afgekeurd -- en 'n jongen die veel geweten het van z'n vader en van Jozef.

JO: Dàt kan 'k nou niet uitstaan! Eerst 'm uitschelde en uitvloeke en nou -- alles botertje an de boom..

KNIERTJE: Ook goed. Laat 'm geweest zijn wat-ie was. Maar over 'n uur ben 'k 'm kwijt -- over 'n uur. -- Je mot nooit kwáád van mekaar gaan. 'n Zoet slokkie, Margrietje? We hebbe verse ijzerkoekies en pitmoppe. Allemaal ingeslage voor me jaardag -- 'k had motte wete dat vàndaag... Zet de boel maar klaar, Jo -- Saart komt direk... en de jonges magge ook wel 'n slokkie.

DERDE TONEEL

De vorigen, Cobus, Daantje

COBUS, door 't raam: Jonge meissies -- enne 'n glasie anijs... We komme bijtijs.

KNIERTJE: Cobus -- smijt búíten je pruim weg!

COBUS: Ik zou je danke. Bergt z'n pruim in z'n rode zakdoek... Nou -- nou-è --je weet wat 'k zegge wil.

DAANTJE: Insgelijks. Insgelijks.

JO: 'k Zal maar niet vrage of...

COBUS: Nee... nee.. ga je gang maar. Doe 'r nog maar 'n scheutje bij.

JO: Daar! Nou loopt 't over.

COBUS: Da's niks. 'k Zal nog geen droppie morse. Bukt bevend naar tafel, slurpt 't glas leeg. Hèhèhèhè!

DAANTJE: Pitmoppe? Asjeblief. Geeuwt.

MARIETJE: O; Zijn geeuw nabootsend. Dank-ie wel!

DAANTJE: Pèh -- as je mijn jare heb!... Vannacht haast niet geslape en vanmiddag geen tukkie...

JO: Kruip in de bedstee, hahaha!

COBUS: Dat zou-ie wel wille met 'n jonge meid 'r bij om z'n voete te warme...

MARIETJE: Neem liever 'n hete kruik, Daan!

COBUS: Nou as ik 't voor 't kieze heb...

KNIERTJE: Hou toch je mond! Praasmaker! De moeder van de diakenie moet 'm hellepe om z'n broek vast te maken! En dàt wil...

JO: Hahaha! O, ome Cobus!...

MARIETJE: O! O! Hahaha!...

COBUS: Tja de Engelsman zeit -- 'n ouwe man mist de kissès en 'n jonge man kist de misses. Versta je?

JO: Precies. Dat wil zegge: vrouw haal je kat in huis, 't begint te regene. Hahaha! Hahaha!

SAART, door linkse deur: Dag! Wel gefeliciteerd allemaal.

COBUS: Kom 'r maar in!

SAART: Dàg Daantje en dàg Cobus en dàg Marietje en dàg Jo -- Nee, 'k ga niet zitte.

KNIERTJE: Één slokkie...

SAART: Nee, ik doe 't zeker niet -- me deur staat an -- as de kat tegen 't stel stoot -- néé -- geef 't zo maar. Nou -- nou -- nog veel jaren hoor en dat de jonges -- waar zitte de jonges?

KNIERTJE: Geert is genacht gaan zegge -- en Barend brengt met Mees de bultzakke en de stoppekissies en 't oliegoed in de jol -- ze komme direk. Om drie uur motte ze an boord weze.

SAART: Hè, daar brandt me hart van af... Was je gister bij Leen?

KNIERTJE: Nee -- ik kon niet...

SAART: D'r was van alles hoor en volop. De bruid had 't te pakke -- drie glasies rosies-zonder-doorne -- twee glasies volmaakte liefde en wel vier glasies juffertjes-in-\t'groen... Hoe ze 't gestouwd het -- nou!

COBUS: Wat zalle die zoete lippies gepkàkt hebbe... hèhèhè... Geef mijn maar de óúwe oorlam van brandewijn met stroop... Watte Daan?

DAAN, opschrikkend: Wat?

KNIERTJE: Die komt hier slape!... 't Lijkt wel of je niet op bed bent geweest...

COBUS: Op z'n bed... hèhèhè...

DAAN, nijdig: Nou!... Maak geen lolletjes.

JO, giechelend: Ome Cobus -- as 'k 't zegge mag voor 't tafelzeil... Wijst op haar neus.

COBUS, z'n zakdoek nemend: O! O! Verandering van weer.

KNIERTJE: Nee, toe zeg, laat je pruim 'r nou in!

SAART: Ouwe pruimesnoeper!...

COBUS: Snoeper? Je zal nooit raje hoe 'k 'r an kom... Nog geen tien minute gelejen, zie 'k Bos, de reder -- en die geeft me -- die geeft me 'n wit rolletje -- van -- van vloeipapier met tabak 'r in -- hoe noeme ze zo'n ding?

MARIETJE: 'n Sigaret...

COBUS: Ja 'k zal zo'n ding róke -- met -- met stinkend papier -- da's 'n pruim met 'n hemmetje an...

SAART: En jij ben 'n sikkerlap zònder hemmetje an! -- Nee, ik ga niet zitte.

JO: 'k Heb al volgeschonken.

VIJFDE TONEEL

De vorigen, Simon

SIMON, dronken: Dag.

KNIERTJE: Dag Simon. -- Schuif maat toujour bij...

SIMON, naast de linkse deur neerplompend: 'k Zit hier best...

COBUS: Zoet slokkie?

MARIETJE, angstig: Nee.

SIMON, dof: Wat nee?...

MARIETJE: Je het genoeg!

SIMON, dof: Heb 'k -- sallemanders!...

MARIETJE: Vort is de aardigheid!

KNIERTJE: Hei-je Geert niet gezien?

SIMON, grommend: ... Uh -- uh -- Geert...

COBUS: geef 'm 'r nog maar een -- op de valreep.

MARIETJE, driftig: Nee! Nee!

SIMON, dof: Nee? Wel verdomme! Steekt z'n neuswarmer op.

KNIERTJE: Is er veel werk op de helling -- Simon?

SIMON:...Da's vast hoor.

SAART: Nou -- ik ga vort.

JO: Hè, wat vrindelijk! Ze komme toch zó -- Neem nou 'n stoel...

SAART: Nee -- as 'k zitte ga verkles 'k me tijd... 'n Hàlleve dan nog -- Nee, geen ijzerkoekie...



ZESDE TONEEL

De vorigen, Geert

GEERT, door linkse deur: 't Lijkt alle hens op 't dek hier! Dag allemaal! Op Simon wijzend. Lazerus? -- Hé, Simon!

SIMON, grommend: ... uh -- ja...

MARIETJE: Laat 'm nou maar!

GEERT: Bliksems -- wat ben jij opgetuigd! Nog 'n kwartier, jongens! -- Jo schenk maar in. Tussen Kniertje en Jo. Daar ga je moeder! Proost! Santjes, Jo! Santjes, Daantje!... Sàntjes!


JO: Hahaha! Ingeslape met 'n pitmop in z'n hand!

KNIERTJE: Is-die niet goed in orde?...

COBUS: Ssst!... Ssst! Zich verkneuterend... Vannacht -- hèhèhè! -- vannacht het-ie in z'n bed... zachtjes proestend... het-ie in z'n bed... sterker giechelend.... in z'n bed... gepíést... En toen was-die zó bang voor de moeder weer proestend... dat-ie is op gestaan -- op z'n blote voette... en 't laken bij de kachel gedroogd.... ...Hèhèhèhè!... Maar toen was 't matras nog kles --klèsnat -- en eer dat dàt droog was... hèhèhè!... Ssst!... Ssst!... Nie-zegge, dat je 't van mijn weet... hèhèhè!

JO: Hàhàhà.

MARIETJE: Hahaha! die ouwe Daan!

SAART: Mooi om je vrind te verraje!...

COBUS: Verraje? 'k Vertel 't toch niet an de móéder!...

GEERT: En as je 't nou wèl vertelt! Vrete jullie genadebrood? Bang voor de móeder!

COBUS: Jij het makkelijk prate. -- As je gesnap wor, mag je in geen veertien dage uit...

GEERT: Stakker!... Eer 'k zó oud zou willen worde...

JO: O -- da's heel lief -- we zijn nog niet getrouwd -- en hij is al weduwnaar!

GEERT, vrolijk: 't Is de vraag of 'k met jou niet van IJsland ten haring vaar! Hahaha? Zal 'k 'm porre? 'k Kan 't wel zònder korvijnagel... zingt.
'Rijzen, rijzen, laat je niet nooien,
Stuurboordskwartier springt uit je kooien!
Je kan an dek wel zwemmen gaan.
De regen is goed, en de wind is gedaan.
't Is rijzen, 't is rijzen,
't is rijzen voor stuurboordskwartier!' bis.
Slaat met de hand op tafel -- de anderen kloppen mee... Hahaha!

DAANTJE, schrikt wakker: Algemeen gelach... Dat kan jou ook overkomme op mijn leeftijd.

GEERT: Hahaha! Ik wor niet oud. Lekke schepe motte zinke!

JO: Nou Geert!

SAART: Hij wordt niet oud. As je dat voor 'n poos had gezeid, toe je 'r uitzag as 'n slappe vadoek... Maar nou!... 't Zitte het je goed gedaan, jong!

COBUS: Hèhèhè!... Ze kenne van jou nou ook zinge, dat je zakkies geplakt het -- net as Domela -- hèhèhè!... Zingt met piepende stem.
'Me neefie Geert mot zakkies plakke
Hi -- ha -- ho!
Me neefie Geert..'

SAART: ...Mot zakkies plakke!

DAANTJE, JO, MARIETJE, COBUS: Hi -- ha --ho!

GEERT, lachend: Verrek tuig! Die make 'r 'n lolletje van!...

KNIERTJE, angstig: Toe, jullie motte niet zo uitgelate zijn. Da's niet goed.

JO: Ah! Dacht 'k wel! Je ben járig, hoor!... Neem nou 'n stoel, Saart.

SAART: 'n Stoel?.. Knàp as jij 'r een...

MARIETJE: Ik kan wel staan.

SAART: Nee -- 'k zit al. Plakt naast Cobus.

COBUS: 'k Val 'r haast af -- Steek liever je duim in je zitvlak!

MARIETJE, bij versufte Simon: Vader!...

SIMON, bot-grommend: Ze motte -- ze motte -- niet -- niet -- Da's vàst...

MARIETJE: Kom nou!...

GEERT: Laat 'm z'n eigen mast overboord zeile! De man hindert toch niet.

SIMON, suf-gebarend: Jullie motte -- jullie motte...

MARIETJE, nijdig: Wàt mot 'r nou?

SIMON, mummelend: ...De ribhoute... en... en... Stevig. Da's vast!...

GEERT, JO, COBUS, DAANTJE, SAART: Hahahaha! Hahaha!

ZEVENDE TONEEL

De vorigen, Mees

MEES: Sallusies!

KNIERTJE, angstig: Ben je alleen? Enne -- Barend?

MEES, goedig: Dat weet 'k niet!

KNIERTJE: Je zou toch sámen de bultzakke en de stoppekissies...

MEES: Mòt met de schipper! Is dat 'n zeeman!

JO: Mòt? Nóú al herrie?

MEES: 'k Kan 'r geen woord van navertelle -- bàng -- bàng -- altijd bang! Tot Marietje, die Simon bewogen heeft heen te gaan. Ga je mee?

JO: Nee -- eerst een slokkie -- tante is jarig.

MEES: Wel verdraaid! -- Nou-è -- nou-è Knier, nog vele jare!

KNIERTJE: Je hebt me angstig gemaakt.

JO, lachend: Angstig?

KNIERTJE, vals: Ja, àngstig! Daar verwondert ze zich over. 'k Heb voorschot van Bos opgenome...

GEERT: Hij het toch getekend. -- Kles toch niet, moeder!

COBUS: Hij zal 'n meisje genacht zijn gaan zegge. Buiten klinkt Jelle's viool. Tadeda...

SAART: Zit toch stìl! 't Lijkt wel of je paardevlees het gegete...

DAANTJE: Paardevlees!... nog geen dooie kat!...

ACHTSTE TONEEL

De vorigen, Jelle

JELLE, de oude polka spelend: Asjeblieft!...

GEERT: Kom 'r maar in, ouwe!

JO: Ach jezzis, de tobber ziet met de dag minder.

JELLE, spelend: .. Ik kom vast eens in de week.

GEERT: Éérst 'n andere mop, ouwe! Die verdomde polleka.

JO: Hè -- speel is van -- van -- hoe-hiet-'t-ook-weer?

COBUS: Ja, da's heel mooi wat zij daar zeit.

SAART: Je weet wel, Jelle -- van -- van -- ..Zingt. Ik ken 'n lied dat 't hart bekoort...

MEES: Zeg, -- as je ons nou!... Jelle zet de Marseillaise in. Da's betere kost. Zingt. Allose vodela -- bedieje -- deboe -- debie -- de boelebie...

MARIETJE: Hahaha!... Da's frans van 'n dooie schelvis!...

JO: Hahaha!...

MEES: Lach maar! Ik heb is in 'n franse haven gelege -- en alles best hoor! As'k zee pijn, kreeg 'k brood en as 'k zee doe open de poort, dan deeë ze de deur open!... Niks waard.

GEERT: Allemaal gekles! Zet nog is in, Jelle. Wat bliksem, as we d'r hollandse woorden voor hebbe! Jelle begint opnieuw. Geert zingt brullend:
'Op manne, broeders, saam verééééénigd!
Op burgers, sluit u bij ons aan!
Uw smart, uw lijden zij gelenigd!...'

NEGENDE TONEEL

De vorigen, Bos

BOS, die 't zingen halfwege in de raamopening heeft aangehoord, driftig schreeuwend: Wàt mòt dat hier? Algemene verschrikte stilte. Maak goddome dat je an boord komt! 't Is je tijd! Woedend af.

TIENDE TONEEL

De vorigen, zonder Bos

KNIERTJE, na een lange stilte: -- O, -- O is dàt schrikken! Hè! Hè!...

JO: Wat scheelt 'm?

MEES: As 'k begreep waar die stem vandaan kwam!...

SAART: Hoe kan je ook zo stòm zijn -- om as je weet dat meneer Bos twee huizen verder woont -- te brulle as 'n speenvarken.

MERIETJE: Jessus, wat was-ie nijdig.

COBUS: Hèhèhè! Bij die zal jij geen zak zout ete...

KNIERTJE: Wáárom zing je ook zulleke geméne liedjes?...

GEERT, driftig: Wel verdomd! Ben 'k in me huis of niet? As 'k niet zo raar had zitte kijke, -- die ouwe kikker ineens voor je oge -- dan had 'k 'm z'n kast uitgeveegd! -- Maak dat je aan boord komt... Speel op, Jelle! Jelle zet in.

KNIERTJE: Ach toe nee, Geert --... Ik ben bang dat as meneer Bos... Wenkt Jelle op te houden.

GEERT: Díé is bang om te vare -- díé bang voor de moeder van de diakenie -- die voor zó'n klein redertje!... In me éige huis verbieje!... Kommandere of'k ze;een knechie ben...

SAART: Gekheid is gekheid! As jij reder was, zou je ook niet wille dat 'n matroos zong as 'n sociaal...

KNIERTJE: ...En terwijl-ie weet hóé afhankelijk 'k ben.

GEERT, heftig: Afhankelijk! Wees níét afhankelijk! 't Is 'n eer voor je om bij 'm schoon te make! 'k Zou geld tóé-betale! Zeg dank-ie as je de bril van z'n bestekamer mag schrobbe! Afhankelijk! 't Kantoor dweile, de vuile boel reddere, de modder van z'n laarze likke -- tweemaal in de week vijftig cente en de kliekjes, die ze op d'r borde laten staan, die ze niet meer lùste!...

JO: MAak je toch niet kwaad, malle jongen!

KNIERTJE: O, o, wat zal 'k 'n standje krijge, zaterdag...

GEERT: Jij, 'n standje? Wáárvoor jij 'n standje? Als je je niet he hele leven door die braniemaker, die zelf met niks begonne is -- had laten trappen en behandele as 'n sloof -- terwijl me vader en me broer om voor hèm duite te verdienen op 't Zand zijn gebleven -- dan zou je hèm z'n huid volschelde dat-ie de brutaliteit het gehad z'n bek open te doen!...

KNIERTJE: Ik zal... ik zal... -- God zal me beware...

GEERT: God zal jou beware om àltijd je nek te buige. Hier -- pak an -- Jelle. Over 'n jaar krijg je van me moeder cente om te spele. zingt... Kom manne, broeders, saam veréééé...

KNIERTJE: Toe nou Geert -- tóé nou...Legt haar hand op z'n mond.

JO: Hè, wat plaag je dat ouwe mens op d'r jaardag!... Jelle houdt z'n hand op. Hier, op één been kan je niet staan.

COBUS: Wou je van mijn cente hebbe? Alles staat vast bij me bankier. Op Daan wijzend. Bij die mot je weze...

DAANTJE, nijdig drinkend: Pèh... Hou me niet voor de mal!

JELLE: Wel bedankt saam... Af.

MEES: Nou -- ga je mee?

GEERT: 'k Zal nog 'n ogenblikkie op Barend wachte. Wat heb jij 'n haast! De jongens komme toch langs.

SAART: Vat je nou niet dat die mekaar... Dag, goeie reis!

MARIETJE, MEES: Dag! Handen worden gedrukt, goeie reis gewenst.

KNIERTJE: Hallef drie... 'k Maak me ongerust...

SAART: Hallef drie? Heb 'k zó lang... En me deur, die anstaat! Goeie reis!... Dag Knier -- dag ouwetje -- dàg! Af links.

ELFDE TONEEL

Kniertje, Geert, Jo, Cobus, Daantje, Bos

BOS, bruusk door kookhok binnentredend: Ben jij soms óók van plan niet mee te gaan?

GEERT, nors: Heb jij 't -- tegen mijn?

BOS, driftig: Tegen jóú, ja! Schipper Hengst het me orders, begrepen?

GEERT, rustig: Dol geworden...

BOS, driftiger: De waterschout is gewaarschuwd!...

GEERT, ingehouden: 'k Heb maling an jou èn an de waterschout. Cobus en Daantje sluipen weg, blijven luisteren voor 't raam. Ben jij bedonderd! Wie zègt dat 'k niet an boord zal gaan?...

KNIERTJE: Ja, meneer, hij staat kláár...

BOS: Die àndere jongen van je, die Hengst as oudste gemonsterd...verdomt 't!

KNIERTJE: O, goeie God!

BOS, tot Cobus en Daantje: Valt 'r wat te luistere? Ze groeten benauwd, lopen door... 't Lijkt hier wel 'n kroeg -- zuipe en oproer...

JO, verontschuldigend: Tante is járig...

GEERT, driftig: En as moeder níét jarig is, doen we nog wat we wille.

BOS: Jij most jouw toon...

GEERT, opstuivend: Mijn toon?... Uitgerukt!...

KNIERTJE, angstig: Ach -- lieve geert! Neem 'm niet kwalijk, meneer -- hij's driftig en in drift zeg je dinge...

BOS: Dinge die niet te pas komme! Stront voor dank! Ben je goed voor je mense dan... dan... Dreigend. As je niet binnen de tien minute an boord ben... laat ik je door de politie hale!

GEERT: Jij láát hale... Wie denk jij dat je voor je heb?...

JO: Toe, Geert -- wees nou stil...

BOS, heftig: ... Wie 'k voor me heb -- vraagt-ie, dùrft-ie vrage... tot Kniertje. Jij mot weer 's 'n goed woord doen voor 'n oproerling, die de Marine niet hebbe wil...

GEERT, spottend: Heb jij 'n góéd woord gedaan? Hahaha! 't Is om je te bedoen! Jij betaalt loon -- ik geef me werk. Voor de rest lap 'k je aan me zole!

BOS: Je bent 'n héle gróte kwajongen -- da's alles!

GEERT, grimmig: As 'k 't voor moeder niet liet, dreigend... dan...

JO, haar armen om hem slaand: Geert! Geert!... Een lange stilte.

BOS: En dat in jóúw huis... Goeie dag -- Bij de deur... Knier, Knier, weet wèl wat je begint... Te goeder trouw heb 'k je voorschot gegeven...

KNIERTJE: Ach ja meneer, ach ja...

BOS: Heb 'k jóú ooit gemeen behandeld?...

KNIERTJE: Nee, meneer.

BOS: Je ene zoon wil niet mee -- je àndere -- jij komt nog is verkeerd terecht, vrindje...

GEERT: Hou uit je stagfok! Fokkeschoot vast!... An boord ben 'k matroos -- hier schipper -- 't kan niet bezopener! 'n Reder die dit niet wil en dat niet wil, die z'n neus door ;het raam boort, as je zingt wat 'm niet anstaat...

BOS: Voor mijn part zing je... 'n Redelijk matroos die op 't punt staat te trouwe, most blij zijn dat z'n patroon 't goeie met 'm voor het. Zou je vader, die 'n door en door braaf man was, 'n reder hebben dùrve dreige? Jullie jonge jonges hebben nog geen respekt voor grijze hare!...

GEERT: Mooi zo. Weer 'n afstraffing op de voorparade -- Respekt voor grijze hare? Wis en donders! Maar dan voor grijze haren, die grijs zijn geworden in gebrek en beroerdheid...

BOS, schouder ophalend: Je móéder het me as kind voor de prikkelbakke zien staan -- ik heb óók bij 'n oostenwind die je oren afsnee prikkekoppe gebeten...

GEERT: Doe maar geen verdere verhale, meneer. Je het je knap opgewerkt -- je ben 'n man van cente geworde -- en 'n tyrannetje.-- Best! -- Je zal wel niet slechter as andere zijn -- pissebed of kakkebed! -- in me húís laat je me met rust! Me vader was van 'n ander slag as ik. -- We worde àllemaal van ànder slag -- misschien beleve mijn zoons 't nog is -- dat ze nèt as ik, twaalf jaar geleden, bij de reder op kantoor komme om huilend te vrage of 'r al nieuws is van vader en twéé broers -- ze niet d'r patroon vinde bij 'n grokkie en 'n warme kachel en 'n sekure brandkast -- níét verdomme hore spele omdat 'r zo dikkels om 't zelfde gelope wordt, níét de deur uit worde gesnáúwd met de boodschap: dat às 'r nieuws is je 't wel hóre zal...

BOS, ruw: ...Dat lieg je -- dat heb 'k niet gedaan!...

GEERT: 'k Wil 'r geen woord over vuil make -- me zorg! -- as je maar weet, dat 'k 't onthoue heb. -- Me váder had grijze hare -- me moeder het grijze hare -- Jelle, de arme bliksem die geen plasie kan krijgen in de diakenie omdat-ie ééns in z'n leven lange vingers gehad het -- Jelle het óók grijze haren en wat 'n grijze...

BOS: Heel braaf! Redenering zonder kop of staart. Of je hem hoort of de kromme Jacob: koekoek-één-zang! Tot Kniertje. Komt 't uit? -- Maar nou wil 'k je nog één lesje geve vrindje, voor je onder zeil gaat -- Je heb 'n ouwe moeder -- -- je hebt lust om te trouwe -- goed -- je heb zes maande gezete -- 'k praat 'r niet over -- je hebt me angeblaft op 'n onbehoorlijke manier -- in je éígen huis -- maar as je grappies uithaalt an boord van de 'Hoop', dan zal jij ondervinde, dat 'r 'n monsterrol is.

GEERT: Dàt weet 'n kind van 'n jaar.

BOS: En -- as je wat ouwer geworden -- wat wijzer -- dan zal jij je schame over je brutaliteite -- de reder bij 'n grokkie, 'n warme kachel...

GEERT, spottend: En 'n brandkast...

BOS, driftig: ...En bij zorge, waarvan jij geen benul heb! Wie geeft jullie te vrete?...

GEERT, bedwongen-rustig: Wie haalt de vis uit zee? -- Wie waagt z'n leven elk uur van de dag? -- Wie komme in geen vijf, zes weke uit d'r klere? -- Wie lope met handen vol zoutvreters? -- Wie hebbe geen water om d'r kop en d'r pote te wasse? -- Wie slape as beestein 't volkslogies in kooie twee an twee? -- Wie late moeder en vrouwe achter om almoeze te bédele? -- Met twalef koppe gaan we straks in zee -- Wat krijge wij van de besomming -- wat jij? Wij doen 't werk -- jij zit thuis. -- Je schip is geassureerd -- en wij -- wij kenne verrekke as 'r 'n ongeluk gebeurt -- wij zijn de assurantie niet waard...

KNIERTJE, sussend: ...Geert! Geert! Geert!

BOS: Da's 'n vermakelijk jong! Jij most clown worden in 'n circus!... 't Aandeel in de besomming is 'm niet genoeg...

GEERT: Van jóúw gulheid zal geen labberdaan vrete! Jullie wete waarom je ons op déél laat vare... Verschijnen voor het venster jonge en oude visserskoppen. Een stem: 'Ga je mee?' Bos wordt beleeft gegroet. Ik kom zo dalijk na...

BOS: ...Goeie reis manne! -- Zeg an de schipper -- zeg maar -- 'k kom zelf. Een stilte. Vijf minute vóór half drie. Nou, dan nog twéé minute warhoofd, ezelskop, om je iets onder je neus te wrijve, dat ik al drie-maal wou zegge, maar dat me driemaal in me kouse zakte, omdat je me niet an 't woord liet komme. As je vannacht in je kooi leit -- as 'n béést natuurlijk! -- probeer dan is te denken over mijn risico's bij 'n slechte vangst, as de beug of de vleet verloren gaat, bij averij, bliksem in de mast, stote op de grond en God weet wat meer! -- Van de 'Jacoba' zijn pas de luike weggeslagen -- van de 'Koningin Wilhelmina' is de halve verschansing door 'n stuk water weggespoeld. -- Dat reken jij niet, dat heb jij niet te betale! Drie maanden gelejen kwam de 'Verwachting' in aanvaring met 'n stoomboot -- zonder te denken an 't schip, de vleet, de vangst, sprong de bemanning over -- 't schip blééf drijve! Wie dacht an mijn belAng? Daar lach jij om, joggie, omdat je niet weet, wat ik voor zorg heb! -- Op de 'Mathilde' hebbe ze de vorige week jenever en tabak in d'r bultzakke gesmokkeld om an de Engelse te verkope. Nou leit 't schip an de ketting. Betaal jij 't losgeld?

GEERT: Pluk vere van 'n kikker, hahaha!

BOS: Mopper over andere toestande! Dan kan je gelijk hebbe. Bij mij hebbe jullie niet te zorge voor havenkoste, aas, sleeploon, proviand, tonne, zout -- ik laat jullie 't verlies van tuig niet betale -- 'k draai 'r zelf voor op, as 'r 'n gaffel of 'n kluiverboom breekt. Je moeder heb 'k voorschot geve. En je broer Barend deserteert...

KNIERTJE, huilerig: Nee, meneer, dat màg 'k niet gelove...

BOS: Hengst het me van de have getelefoneerd -- anders was 'k niet gekomme, om op de koop toe beledigd te worden door je oudste zoon die met schandelijke liedjes de buurt bij mekaar brult!... Bejour -- ik ga na 't schip! Driftig. As je niet tijdig an boord ben, pas ik artikel zestien toe... Vijfentwintig gulden boete.

GEERT: Waarom niet? 't Kan lijen.

BOS, tot Kniertje: En jou -- jou kan me vrouw voorlopig niet meer gebruike. 't Is hier 'n bende geworden...

KNIERTJE, angstig: Ach, meneer, 'ik' heb toch geen schuld...!

GEERT: Mot je dat ouwe mens nog mishandele?

BOS: Dat komt 'r van as de eigen zoons 't nest beschijte!... Na de geepreis kan jij 'n andere reder zoeken, die d'r meer plezier in het -- parele voor de zwijne te smijte!...

GEERT: En nou vort! Vort! Duwt de deur achter Bos dicht.

TWAALFDE TONEEL

Kniertje, Geert, Jo

KNIERTJE: Wat 'n jaardag! Wat 'n jaardag!

JO: Laat je hoofd toch niet dalijk hange, tante! Geert had gelijk...

KNIERTJE: Gelijk!... Wat heb-je an gelijk!...

GEERT: Je wil 'm toch niet achterna?

KNIERTJE: Nee -- Barend zoeke... Grote God -- as ie deserteert -- as ie gedeserteerd is, komt-ie óók in de gevangenis -- twéé zoons die...

GEERT: Zou je me niet eerst goeie reis wense -- of vin-je 't niet nodig?...

KNIERTJE: Me hoofd is van streek... Ik kom wel na de haven -- ik kom wel...

DERTIENDE TONEEL

Jo, Geert

JO: 'k Heb meelij met 'r -- de stakker!

GEERT: Da's 'n donderhond, die kerel!

JO: Waar is je zuidwester? As díé nou nog zoek is!... Je het 't 'm lekker gezeid, hoor! -- Straks het dronken Simon 'm opgezet... Kijk nou niet as 'n isegrim. 'k Heb 'm.... Plukt 'n geranium van 'n bloempot. Daar! En zó hou je 'm op. Op z'n knie. En èlleke nacht denk je an me -- zal je? -- zàl je?... Opspringend. Ben je nóú al terug?

VEERTIENDE TONEEL

De vorigen, Kniertje

KNIERTJE: Is-ie 'r niet?

GEERT: Hij zit in de zak van me jekker! Hahaha!

KNIERTJE, gejaagd: Truus het 'm om 't huis zien zwerve. -- Ach! ach! ach!

GEERT: Wij gaan, hoor. Loop nou mee. As de grutter 't verdomt, helpt 't geen bliksem of jij thuis zit.

KNIERTJE: Nee, nee, nee.

JO: Kom-ie dan na?

KNIERTJE, angstig : Ja, ja, ja! Vergeet je pakkie sjek niet en je sigare...

GEERT, opgeruimd: As je te laat ben -- kijk 'k je geen oog meer an.

VIJFTIENDE TONEEL

Kniertje, Barend

BAREND, vulg opkomend: Ssst!

KNIERTJE: Beroerde kwajongen!

BAREND, schuw: Ssst!

KNIERTJE: Wat Ssst!... 'k Schreeuw 't dorp bij mekaar as jij niet dalijk Geert en Jo achterna gaat.

BAREND, hijgend: As je Geert kan tegenhoue, hóú 'm dan terug!

KNIERTJE, driftig: Ben jij krankzinnig geworde van angst, grote lafbek!

BAREND, hijgend: De 'Hoop van Zegen' deugt niet, deugt niet -- de ribhoute zijn rot -- de dele zijn rot!...

KNIERTJE: Sta niet te klesse om 'r 'n draai an te geve. Over hallef drie!... Vooruit!

BAREND, huilend: As je me niet gelooft!...

KNIERTJE: 'k Luister helemaal niet! Vooruit of'k sls je op je gezicht!...

BAREND, hartstochtelijk: Sla me dan! Sla me dan!... O God hou Geert toch terug!... Simon, de scheepmaker, het me gewaarschuwd...

KNIERTJE: Simon de scheepmaker -- die dronkelap, die geen twee woorde prate kan -- je ben 'n misselijke kwajongen -- ...Eerst tekene, dan weglope!... Sta op!

BAREND, heftig: Nee -- al ransel je me dood! -- 'k ga niet mee met 'n schip dat niet zeewaardig is!...

KNIERTJE: ...Kan jij dat beoordele? Het 't schip niet op de helling gelegen?...

BAREND: D'r was geen kalefatere meer an!... Simon...

KNIERTJE: ...Hou je bek met je Simon!... Vooruit, neem je pakkie sjek.

BAREND, schreeuwend: Ik ga niet -- ik ga niet -- je weet 't niet -- jij het 't niet gezien!... De laatste reis het-ie 'n voet water gemaakt!

KNIERTJE: De laatste reis?... 'n Schip dat pas op de haringvangst is geweest voor de vierde reis en nog veertien last het meegebracht!... Is 't nou ineens mis geworde, nou 't gaat beuge en jij, beroerde lafbek, mee mot?...

BAREND, koortsachtig beangst: 'k Heb in 't ruim gekeke -- de tonne drijve op 't water... jij ziet de dood niet die daar benéjen zit...

KNIERTJE: Grondwater dat in ellek schip is! -- De tonne drijve! Maak dat je grootmoeder wijs -- niet an 'n ouwe zeemansvrouw! -- Schipper Hengst is 'n kind! Gaat Hengst niet mee en Mees en Jacob en Gerrit en Nelis -- en je eigen broer en de kléíne Piet van Truus? Wou jij 'r meer verstand van hebbe as ouwe zeelui? Kwaadaardig. Sta op! 'k Heb geen lust om je door de rakkers an boord te zien brenge...

BAREND, huilend: O moedertje, moedertje laat me niet gaan...

KNIERTJE: God -- wat straf je me in me kindere -- me kindere brenge me aan de bedelstaf -- 'k Heb voorschot opgenome -- en de politie is gewaarschouwd -- en 'k mag niet meer uit schoonmake gaan bij meneer Bos -- en -- en -- hard, dan motte ze je maar hale -- beter gehaald als weggelope! -- O, o, dat dat in mijn familie gebeure mot...

BAREND, naar 't kookhok rennend: Dan... dan...

KNIERTJE, de weg versperrend: Je komt 'r niet uit!...

BAREND: Laat me door, moeder!... 'k Weet niet wat 'k doe -- 'k zou je...

KNIERTJE: Nou wordt-ie dapper... tegen z'n zestigjarige moeder... Hef je hand op -- as je durft!...

BAREND, smakt op 'n stoel, schudt het hoofd bezeten in de handen: O, o, o -- as ze me an boord brenge -- zie je me niemeer terug -- zie je Geert niet terug.

KNIERTJE: 'n Schip is in God's hand -- 't is God verzoeke om zó te raaskalle uit àngst... Vriendelijker. Kom, 'n man van jou leeftijd mot niet snottere as 'n kind. -- Kom! 'k Dacht je nog 'n plezier te doen met vader z'n oorringe. -- Kom!...

BAREND: ...Moedertjelief -- ik dùrf niet -- 'k zal verzuipe -- verstop me, verstop me...

KNIERTJE: Ben je dan helemaal dol, jongen! As 'k één woord van je gekles geloofde -- zou 'k Geert toch niet late gaan... Stopt de sjek in z'n zak.. Daar, 'n pakkie sjek -- enne 'n zakkie sigare -- zit nou stil -- dan doe 'k je oorringe an -- kijk is -- pratend als met 'n kind ...ècht zilver -- schepies 'r op en zeiltjes... Zit nou stil. Da's een -- Da's twee. -- Loop is na de spiegel...

BAREND, huilend: Nee -- nee!...

KNIERTJE: Toe nou. Je maakt me week voor niks. Toe nou, lieve jongen -- ik hòu toch van jou en van je broer -- 'k heb toch niks op de wereld as jullie. -- Toe nou! Elleke nacht zal 'k de goeie God bidde om je behoue binne te brenge -- je mot 'r an wenne -- dan wor je 'n goed zeeman -- dan -- dan huilt. Kom nou, Barend! Houdt hem 't spiegeltje voor. Kijk je oorringe is -- wat?...

ZESTIENDE TONEEL

De vorigen, twee veldwachters

EERSTE VELDWACHTER, komt door linkse deur, gemoedelijk: Schipper Hengst het de waterschout verzocht... Asjeblief ventje, we hebbe geen tijd te verlieze.

BAREND, uitgillend: Ik ga niet mee! -- Ik wil niet mee! -- 't Schip is ròt...

TWEEDE VELDWACHTER, glimlachend-gemoedelijk: ...Dan hadje niet motte monstere, bange Barendje. -- Mot 'r geweld gebruikt worde? ... Kom nou, mannetje. Klopt hem goedig op de schouder.

BAREND: Raak me niet an! Raak me niet an!... Klemt zich desperaat an deurpost en bedstee.

TWEEDE VELDWACHTER: Motte de boeie angelegd worde, jongen?

BAREND, kermend: Help me dan, moeder!... Je ziet me niet meer terug! Ik verzuip! Ik verzuip in die smerige, stinkende zee!...

EERSTE VELDWACHTER, knorrig: Kom, kom! Laat de deurpost los! Vat zijn pols.

BAREND, zich heftiger vastklemmend: Nee!... Krijsend. Snij me handen af!... o God, o God, o God!... Kruipt in ontzetting tegen de wand op.

KNIERTJE, bijna schreiend: Nou!... De jongen is bàng...

EERSTE VELDWACHTER: Zeg 'm dan dat ie los laat!

KNIERTJE, huilend Barend's handen vattend: Toe nou, jongen -- Toe nou -- God zal je niet verlate...

BAREND, laat kermend de deurpost los, snikt wanhopig: ...Je ziet me nooit meer, nooit meer...

EERSTE VELDWACHTER: Vooruit...

ZEVENTIENDE TONEEL

Kniertje, Truus

KNIERTJE: O, o...

TRUUS, nieuwsgierig-angstig: Wat was dat, Knier?

KNIERTJE, snikkend: Barend is door de rakkers gehaald... O -- en nou durf ik 't dòrp niet doorgaan -- om ze genacht te zeggen -- de schànde -- de schànde...


Naar het derde bedrijf