Vanden sacramente van Aemsterdam.

Willem van Hildegaersberch.

Goeds mirakel machmen sien
Menichfoudelijc gheschien
  Alle daghen in aertrijcken.
Twaer groot wonder, soude ons twien,
5 Want al die werlt, groot ende clien,
  Heeft God vervolt soe mildelyken
 
Mit sijnre ghenaden menichfout.
Coren, gras, sulver, gout
  Heeft God den mensche toe gheschepen;
10 Bomen, die wassen in dat wout,
Alle vruchten, jonc ende out,
  Die die werlt heeft begrepen;
 
Vischen, voghelen, ander beest,
Diemen begheert in menigher feest,
15   Ist smenschen behoef al sonder waen.
Nochtien wast alremeest,
Dat hi hier nederquam in gheest
  Ende van eenre maghet wert ontfaen,
 
Ende sijns ghenas ende maghet bleef,
20 Aldaermen langhe tijt of screef,
  Eer hi quam al hier int leven;
Ende zeder voer ons allen keeff,
Enten vyant soe verdreef,
  Dat wy mit hem sijn ghebleven,
 
25 Op dat wire ons in willen houden.
Want hy buten sinen schouden
  Hier in aertrijck wort ghepijnt,
Die alles dinghes mach ghewouden,
Hi soud ons gaern ter doghet vouden,
30   Dit moghen wy mercken, alst wel schijnt.
 
Twifelt ons yet, dat waer groet wonder;
Want God, die alle dinc heeft onder,
  Die liet hier dat sacrament,
Ende droech daer nae den zwaren vlonder,
35 Daer hi in cochte menich sonder,
  Die toter hellen waren ghewent,
 
Overmits der groter misdaet,
Die Adam by sijns wives raet
  Hadde ghewrocht int Paradijs,
40 Al daer hi zeer om was versmaet,
Want hi quam uut hogher staet,
  Des wert hi menigher sorghen wijs,
 
Eer God dit grote wonder wrocht
Ende Adam uter hellen brocht,
45   Daer hi langhe had in gheseten.
Want God alle dinc wel mocht
Te mael volbringhen mit een ghedocht,
  Soe moghen wijs ooc die waerheit weten,
 
Dat hi ons liet dat heilighe broot,
50 Dat elc begheert in sijnre noot.
  Soe wye mit crancheit is beladen,
Al waren sijn sonden noch soe groot,
Heeft hi berou voer sinen doot,
  Hi comter mede tot ghenaden.
 
55 Dat doet, tis machtich ende breit,
Tsacrament, alsmen ons seit,
  Ende wy ooc wel gheloven moghen,
Wanttet wide wert ghespreit
Ende elc heeft grote moghentheit.
60   Dat moghen wy sien voer onsen oghen
 
An een mirakel schoon ende claer,
Dat ymmer vel al openbaer
  Tot eenre stede in Aemsterlant.
Horen naem is wyde maer:
65 Men mach wel segghen overwaer,
  Aemsterdam is sy ghenant,
 
Daer dit mirakel binnen schiede,
Dat ons een teken groot bediede
  Van enen man, die siecke lach,
70 Die begheerde voer die liede,
Dat hem God alsoe beriede,
  Die alle dinghen wel vermach,
 
Dat hi int ende wort bewaert;
Want hi waende optie langhe vaert
75   Trecken, daer wy alle moeten.
Wanttie doot niet veel en spaert,
Soe had hi tsacrament begaert,
  Dat liet ons God tot eenre boeten,
 
Mit sinen jongheren daer hi sat
80 Tot Jherusalem inder stat,
  Entie hoghe maeltijt dede,
Daer Judas quam ende mit hem at
Ende verriet dat reyne vat,
  Dat hem was trou tot elker stede.
 
85 Daer ghinc een bode mit groter vlijt,
Ende haelde den man in corter tijt
  Enen priester, als hi begaerde,
Die hem dede an alsulc abijt,
Dat hi mocht trecken inden strijt
90   Stoutelijck, als donverveerde,
 
Jeghens den vyant vander helle,
Ende gaf hem daer tot enen gheselle
  Tsacrament, dat weet voirwaer,
Tis waerheit dat ic u telle.
95 Die priester seide, oft ghevelle
  Dat hijt weder coorde daer,
 
Datmens ymmer name goom,
Ende goeten rive in enen stroom
  Of inden vier, dat een van twien.
100 Dat ic u segghe en is gheen droom:
Wye dat poot alsulken boom,
  Men bezichter nauwe toe te sien,
 
Dat sy en ymmer houden staende.
Want die priester dus vermaende,
105   Soe namen sijs waer hoet hem verghinc.
Al wast dat hijs behouden waende,
Crancheit brocht hem overgaende,
  Datmen in een vat ontfinc
 
Hem, die heer is alre heren.
110 Want die man veel plach te keren,
  Soe vermaende hijs aldus dier.
Den volck was leyt tot desen meren;
Maer si volchden spriesters leren,
  Ende gotent haestelic in een vier,
 
115 Dat heter was dan enich gloet:
Dat docht hem allen wesen guet.
  Daer lachet in den langhen nacht,
Tsacrament, vleysch ende bloet,
Machtich alst ant cruce stoet
120   Ende voer ons zeghe vacht.
 
Smorghens, als die dach verbaerde,
Doe ghinc die vrou mit snelre vaerde,
  Die des nachts hadde ghewaect
Ende den ziecken man bewaerde.
125 Si dede hem rust, als hise gaerde,
  Ende soude hoer bedde hebben ghemaect.
 
Die wijl dat si daer over stont,
Soe wert si selve soe onghesont
  Van groter coude, die hoer began,
130 Dat si niet langher om een pont
En hadde ghebeit, dat wort mi cont,
  Si en ghinc weder totten man
 
Byden vier, daer si in goet
Den selven God, die ons gheboot,
135   Die si gheheel daer legghen sach.
Tvier en dede hoer ghenen noot;
Si stac daer in hoir hant al bloot
  Ende nammen uut al daer hi lach.
Doe en gheerdsi vorder meer noch min
140 Tfier, daer tsacrament lach in,
  Wanttie coude was vergaen,
Die hoer God sende inden sin,
Dat ons bediet een groot ghewin,
  Wildment wel te recht verstaen.
 
145 Si keerdet omme in haer hant,
Tsacrament, dat si daer vant,
  Ende van alder werlt is heer,
Dat hier van boven is ghesant
Ende ons verlicht den zwaren bant:
150   Des moghen wy hem dancken zeer.
 
By hoer quam noch een ander vrouwe,
Die tsacrament aensach mit rouwe.
  Die een gaft der anderen weder,
Si waren beyde malcander trouwe
155 Ende dancten God des hemels douwe,
  Doe leyden sijt op een cussen neder,
 
Ende droeghent daer mede in enen schrijn.
Daer wilde hi in besloten sijn,
  Die milde God van hemelrijcke,
160 Die hier op eertrijck doechde pijn
Anden cruus, dats wel aenschijn,
  Doer ons allen oetmoedeliken.
 
Thants daer nae soe quam ghegaen
Des crancs mans soen, al sonder waen,
165   Ende sach hoet byden vader stoet.
Doe deedsi hem aldus verstaen,
Wat teyken God daer hadde ghedaen.
  Doe woud hijs ymmer wesen vroet
 
Ende hiet datmen hem tscrijn ontdede.
170 Daer ghinc hi toe, dats waerhede,
  Ende liet hem dat mirakel toghen.
Doe leit hijt in sijn handen mede
Ende sette sijn vingher teenre stede.
  Daer sach hijt an voer sinen oghen,
 
175 Dattet ene smitte creech.
Doe leyde hijt neder ende zweech,
  Inden scrijn ende wort besloten.
Van groten anxt hi nederseech
Ende den sacrament toeneech;
180   Die tranen in sijn oghen schoten,
 
Overmits den groten vaer
Vander wonderliker maer,
  Die inden huse was gheschiet;
Mar hi sprac al openbaer:
185 "Tis best, dat weet voerwair,
  Datmen den priester hier ontbiet;
 
Want wy en weten daer wat toe doen.
Al was dat herte mijn soe coen,
  Dat icket roerde mitten handen,
190 Ic hebber dwaesheit an gheploen,
Oeck wye dat mi daer toe verspoen,
  Want hi is heer van allen landen."
 
Doe ghinc hi heymelic mit sinnen,
Ende deedt den priester aldus bekinnen,
195   Wat mirakel daer was ghevallen.
Hi antwoerde: "Soe houtet binnen,
Des bid ic u mit rechter minnen,
  Of men souder veel of callen;
 
Mar ic wil gaen op desen dach
200 Mit u besien, alst wesen mach,
  Als ghi mi hier hebt vertelt."
Doe had hem meerre wonder nach,
Doe hi quam al daer hijt sach,
  Mer hi namt in sijn ghewelt,
 
205 Tsacrament, als hem wel dochte,
Dat hi in eenre bussen brochte,
  Die ommeviel ter selver tijt,
Datmens ghevinden niet en mochte,
Tsacrament, hoe veel men tsochte.
210   Dus wort hijs voer sijn oghen quijt,
 
Dat nyemant en wiste, groot noch cleen,
Vanden sacramente reen,
  Dan God, dien alle dinc is cont,
Die die werlt heeft ghemeen
215 Verlicht mit sinen bloede alleen,
  Ende vanden Joden wert ghewont.
 
Den doec, al daert op hadde gheleghen,
Dien heeft hi mitter hant ghedweghen
  Over water schoen ende claer,
220 Doer sijn eer, die wert ghesleghen
An een cruus, dat hi woude dreghen
  Voer ons allen openbaer.
 
Als dit mirakel was gheschiet,
Entie priester stont ende hem beriet
225   Menichwerf in sijn ghepens,
Ende hi sprac: "Dat ghi hier ziet
En suldi openbaren niet:
  Tseggen is soe menichsens,
 
Wanneer men vereyscht van nyewen dinghen.
230 Nochtan waert beter dat wi ghinghen
  Al daermen hoort een salich woort,
Dat ons ten hemel mochte bringhen
Ende wijt in onse hert ontfinghen:
  Hier om bid ic u allen voert,
 
235 Dat ghi dit zwijcht: dats mijn begheren.
Men mach der luder secgen weren,
  Willen wijt heymelike draghen.
Tmochte elken Kersten deren,
Datmen hier of hilde scheren,
240   Waer datmens hoorde ghewaghen;
 
Mer valt, dat ghi en wedervint,
Soe en merret langher niet en twint,
  Ghi en ontbiet mi sonder beyden,
Jhesus Kerst, Marien kint,
245 Die ons den vyant heeft verblint;
  Mar ic wil nu van henen scheiden."
 
Doe si thuus hadden alleen,
Doe ghinghen si weder totten schreen,
  Al daer zijt vonden legghen schoen,
250 Tsacrament groot ende cleen,
Als sijt te voren hadden ghesien.
  Des dancten si Gode vanden troen
 
Ende loken den schreen mit haesten toe.
Sander sdaechs des uchtens vroe
255   Deden sy den priester weder comen,
Die selve niet wel en wiste hoe,
Wat bediede dese roe;
  Mar tsacrament heeft hi ghenomen,
 
Dat is der zielen hoochste spise;
260 Want God uten Paradise
  Die liettet ons, dat moghen wy mercken.
Tis wel recht dat icket prise
Ende settet voert in goeder wise.
  Die priester ghinc daer mede te kercken,
 
265 Dairt onlanghe wilde duren;
Wanttet quam in corter uren
  Weder totter heiligher stede.
Dat most hoer kint int eerst bezuren,
Diet van hande wilde sturen,
270   Doe God dit schoen mirakel dede.
 
Al wasset by des priesters rade,
Tkint had ymmer deerste schade,
  Dat van onghemac viel neder.
Doe dochtie man dat hi misdade,
275 Ende riep mit haesten Gode ghenade,
  Ende loofde den sacrament weder,
 
Dat hijs niet en soude helen,
Hi en wildet elken mensch bevelen,
  Dat hijt seide daer hi mocht.
280 Al halp hijt eerst aldus verstelen,
Doe hi sijn kint sach voer hem quelen,
  Doe viel hi op een ander docht,
 
Ende dede als hem int herte quam
Ende brochtet maer op Aemsterdam,
  Tallen stede daer hi mochte.
285 Sijn kint dat hi mit haeste nam,
Ende voer hem lach van siecten lam,
  Ende totten heilighen cruce brochte,
 
Ende offerdet dair mit groten vlijt;
290 Wanttet had in corter tijt
  Menichwerf dat evel swaer.
Des wortet varinc weder quijt,
Des wert sijn herte seer verblijt,
  Ende hi brochtet wide maer,
 
295 Dat God dit teyken had bedreven.
Sint wort dat sacrament verheven,
  Ende men maecter een capel
Over thuus, al sonder sneven,
Daer tsacrament was in ghebleven.
300   Ende dit wonder groot ghevel
 
By Midmaert op enen dach
Int jaer ons Heren, alsmen plach
  XIII hondert vol te scriven
Ende XLV daer toe nach,
305 Alsoe scriftuer betughen mach,
  Beide mannen mitten wiven,
 
Soe doe ic u al hier verstaen,
Dat tAemsterdam, al sonder waen,
  Ymmer viel dit teyken groot,
310 Al daer wy noch gheloven aen.
Soe wye mit siecten wort bevaen,
  Die roeptet an in sijnre noot,
 
Dit sacrament, daer ic of spreke,
Des wy behoeven alle weke,
315   Sijn wy sieck of oec ghesont;
Want hi leit so nauwe treke,
Die bose gheest, mit sinen streke
  Naden mensch in alre stont,
 
Dat hi en gaern ter helle brocht.
320 Sint wert dat sacrament versocht
  Mit berou ende in oetmoet,
Gode te loven, die ons cocht
Ende elken mensch wel gheven mocht,
  Honeer hi wilde, een ewich goet.
 
325 Waerment vereyschte in enigen lande,
Tfolc brocht hoer offerhande
  Den sacramente in waerdichede.
Sulc die quam mit zwaren pande
Ende brocht twee crucken in sijn hande,
330   Ende ghinc te huus mit sonden leden.
 
Dat sachmen openbaer gheschien
Menighen mensche, meer dan yen.
  Tsacrament quam veel te baten
Die gheen, die niet en mochten sien
335 Mit horen oghen, groot noch clien,
  Men mostse leyden bider straten.
 
Tsacrament verlichtse zaen,
Dat si mit vruechden mochten gaen
  Weder daen si comen waren.
340 Dit teyken hevet God ghedaen,
Dat wy sullen buten waen
  An hem gheloven, sonder sparen.
 
Doen wijs niet, soe sijn wi dom;
Nochtan vintmer noch wel zom,
345   Die cranckeliken sijn beraden.
Si mochten liever wesen stom,
Dan si trecht hier maken crom,
  Daer die ziel om blijft verladen.
 
God die leert ons alle daghe
350 Menichwerf mit groter plaghe;
  Nochtan en willen wijs niet bevroeden.
Mer alsmen comt in svyants laghe,
Soe en hoert God niet van onser claghe:
  Soe mach hem eerst therte bloeden,
 
355 Die die quaetheit boven trecken
Entie doecht hier onder decken,
  Waer si moghen tallen uren.
Ay! God moet ons te tyde wrecken,
Dat wy die ziele niet en bevlecken,
360   Want voer die doot en is gheen curen.
 
Als God wil, wy moeten varen:
Daer om laet ons alsoe bewaren
  Die wijl wy sijn al hier in tleven,
Dat wy die ziel te tide claren,
365 Soe sel ons God al sonder sparen
  Themelrijc te lone gheven.
 
Des wil hi alden ghenen onnen,
Die te tyde verwaren connen,
  Dat si houden sijn ghebot,
370 Die ons verlicht heeft mitter zonnen,
Ende al die werlt heeft eerst begonnen:
  Dit mach wel sijn een weldich Got!
 
Ende eynden sel hoeneert hem gaet.
Want al an sijnre ghenaden staet,
  Soe bidden wy dat hi ons verlicht,
375 Als hi die werlt te neder slaet,
Dat onser zielen wederraet:
  Hier mede ende ic mijn ghedicht.

Status tekst: klasse B (kritisch)
Handschrift/druk: KB Den Haag 128 E 6 (hs. H), waar nodig aangevuld met KB Brussel 15.659-61 (hs. B).
Folia: zie de editie Bisschop & Verwijs.
Editie: Willem van Hildegaersberch: Gedichten. Editie W.Bisschop en E.Verwijs. 's-Gravenhage 1870.
Oorspronkelijk bestand gemaakt door: T. Meder
HTML voor L. Jz. Coster: Marc van Oostendorp
Copyright: T. Meder