Vanden woeckenaer.

Willem van Hildegaersberch.

God, die is ende ye ghewas
Ende ewich blijft, die luste das,
Te maken drierehande leven;
Ende watter meer is an ghedreven,
5 Dat scoep die vyant onghehuyr.
Papen, heren ende ghebuer,
Dese drie leven maecte God.
Nu heeft die duvel doer sijn spod
Daer na ghemaect den woeckenaer,
10 Die dander drie mit sijnre schaer
Mach vernoeghen ende verlienen.
Hi doetse bidden ende dienen
Eyghentlike, die waren vry
In eren, in goede, bet dan hi
15 Die mit woecker dus oprijst.
Hi heeft hem selven schade bewijst,
Die mitten woeckenaer verzelt;
Die tijt die gaet, die dach versnelt
Al dair die woeckenaer na wacht.
20 Een woeckenaer der helle slacht,
Die nymmermeer en wert versaet.
Sonder middel, sonder maet
Soe gaept die helle naden zonden;
Soe doet hem therte naden ponden.
25 Die woeckenaer die wel verslint,
Hoe grote rijcheit datmen vint,
Op dattie man by hem gheduert
Ende veel te lienen avontuert.
Want hi is zocht in sijn vermanen,
30 Soe moghen domme luden wanen
Lichtelijck van hem te scheiden.
Die woeckenaer die can wel beyden,
Want deen penninc den anderen wint.
Die dan die schade niet en sint,
35 Ende laten teen om tander scriven,
Die comt in doorde van ketiven;
Want varinc heeft hi meer verloren
Dan hi schuldich was te voren.
Men can die schalcheit niet visieren,
40 Die woeckenaer en helptse hantieren
Om te meerren sijn beyach:
Oeck wyere nae om drijft gheclach,
Des en acht hi niet een haer.
Een recht schuldich woeckenaer
45 Die en set gheen goet in avonture:
Die diepe zee, die winter zure,
Ten schaet hem niet, mer tbaet hem al;
Want crijchter yemant ongheval
Des heeft die woeckenaer ghemac:
50 Hem comt te meer in sinen zac.
Verliest een man sijn meeste have,
Ende hi dan schuldich is daer ave,
Dat hi niet wel en can betalen,
Soe sel hi dan te woecker halen
55 Die penninc, die alle dinghe met,
Daer mede te copen is gheset
Wat een mensch ter noot behoeft.
Die heeft die woeckenaer gheproeft
Ende om meerre ghelt vercocht.
60 Is dat niet scalcheit veel ghesocht
Ghelt te copen omme ghelt?
Ic waen die bose troder helt,
Daer dat schip te lande voer;
Want zwarter veel dan enich moer
65 Maken si hoer ziele wit,
Die mit woecker is besmit;
Want waer die woecker nye ghesien,
Soe souder doechden veel gheschien
Uut goeder minnen in caritaten;
70 Want nyemant en soude den anderen laten
In commer of in swaer verdriet.
Op dat hem waer te helpen yet.
Nu heeft die woeckenaer ghebrocht
Den ghierighen mensch in sulc ghedocht,
75 Eer hi den armen staet in staden,
Miede moeten eerst verzaden,
Heimelijck of onverborghen.
Die duuster nacht, den dach van morgen
Vercoopt die woeckenaer te voren;
80 Doch en heeft hi niet een coern
Anden tijt die hi vercoopt;
Want ans hem God, hi wert ghestroept
Van sijnre hoecheit mit onweerden:
Men wijst dat lichaem totter aerden,
85 Die ziel ter hellen wert verdoempt.
Als daer die dach van morghen comt,
Die hi te voren heeft vercoft,
Als alle zonders sijn bedocht
Mit bedinghe inder heiligher kercken,
90 Beyde van papen ende van clercken,
- Een goeden Vrydaghe sonderlinghe
Hoertmen lesen ende singhen,
Hoemen voerden sonder bit,
In wat sonden hi is besmit, -
95 Tmene ghebet dat mach hem vromen
Ende om lanc te stade comen,
Sonder alleen die woeckenaer,
Die is Gode soe onmaer,
Hi en wil voer hem niet sijn ghebeden
100 In kercken noch in ghenen steden;
Want hi en heeften niet gheschepen
In sulken stade te sijn begrepen,
Al daer die bose meester is.
Die woeckenaer die dient ghewis
105 Den vyant, als een knecht den heer;
Oec en vreest hi min noch meer,
Dat God die sonden wreken mach;
Want slaept hi, waect hi, nacht ende dach,
Sijn ploech die gaet ghelijcke voert.
110 Paesschen, Pynxter, Goods gheboort,
Alle Heilighen ghemien
Die woeckenaer en vierter ghien.
Hi wacht die tijt van sijn payment,
Al daer die duvel of te rent
115 Neemt die ziel in sijn behout,
Ja ander zielen menichfout,
Die die woeckenaer verdinghet
Ende oeck mede ter marcte bringhet,
Ende wil u segghen in wat schijn.
120 Die woeckenaer wil hebben tsijn,
Oeck hoet vergaet of wats gheschiet;
Ende wye van guede comt tot niet,
Can hi dan winnen noch verwerven,
Soe moet hi bidden of bederven,
125 Soe leert hi stelen ofte moerden;
Die vrouwen nemen lichter oerden,
Al daer si by te schande comen:
Dus mach die woeckenaer verdoemen
Hem selven ende sijn evenmensch.
130 Hoe soude hi dienen bet te wensch
Den bosen vyant vander hellen,
Dan hi wert mit hem gheselle
Ende helpt hem stricken ende vanghen,
Die anders lichte soude ontganghen.
135 Als al die werlt rouwe draecht,
Ende sy mit armoeden wert gheplaecht,
Mit water of mit duren tyden,
Soe mach die woeckenaer hem verbliden
Van vroechden in sijn herte binnen;
140 Want hi hoept daer an te winnen.
Hi en heeft oeck gheen ontfarmichede,
Want hi is van zulker zede,
Wanneer hi ghelt te woecker set,
Hi naem die tijt al onbelet
145 Verleden weder ten eersten daghe,
Op dat hi tellede ende zaghe
Sijn ghewin dat hem verschijnt.
Wanneer hi borghe of pande vijnt
Op te lienen sinen schat,
150 Soe en wert hi moede nochte mat,
Hi is altoes even wel gherust:
Dat doet, hi hevets veel meer lust
Na renten, die hem comen in,
Dan om tijtlijck ghewin,
155 Dat alder werlt quaem te baten.
Mar als hi moet sijn leven laten,
Soe mach hem wel die vrese nopen;
Want die helle staet hem open:
Des en wert hem gheen verdrach,
160 Ten doe dat saecke dat hi mach
Al sijn onrecht wederkeren,
Dat laet die vyant node leren
Yemant, can hijt wederraden;
Mar willen si torsen ende laden
165 Ende doen haer schip te gronde gaen,
Dat en helpt hi nyemant wederstaen.
Ghi sietter luttic inden tijt
Die wille crighen ofte vlijt
Te wederkeren onrecht goet,
170 Dan alsment ymmer rumen moet.
Mar als die doot dan heeft ghewonnen
Den woeckenaer, ende onderronnen
Allent dat hi ye ghewan,
In drien soe gaetment deilen dan,
175 Datter van hem is ghebleven.
Den wormen wortet vleysch ghegheven,
Dat hem langhe was beschaert;
Die duvel comt mit snelre vaert
Ende haelt die ziel tot sinen deel;
180 Tgoet dat nemen si mit riveel,
Diet nae hem ghebueren mach;
Soe en hoertmen vorder gheen gheclach,
Want elc ghenoecht wel mitten sinen.
Al mocht den duvel tvleysch verschinen
185 Ende tgoet, dat en gheert hi niet;
Den wormen is soe lief gheschiet
Vanden vleysch, dat sy verteren,
Dat sy die ziel noch tgoet en gheren;
Die tgoet ontfaen, hem wel ghenoecht:
190 Al wortet anderwerf ghevoecht,
Dattet noch te deilen viel,
Si en gheerden tlichaem noch die ziel.
Dus denct een yghelijc van desen
Sijn eyghen deel dbeste wesen.
195 Die sulke delinghe voer sijn eynde
Overdocht, hoe grote ellende
Den woeckenaer is toeghecoert,
Hi mochte liever sijn gheschoert
Van lede te lede, eer hi bestoede
200 Te woeckeren nae eerdscher goede;
Mar die woekeren beghint,
Al dairmen ewich guet mede wint.
Hi is wijs ende van sinnen vroet;
Want altoes blijft hi wel behoet,
205 Sijn leven lanc, sijn ende mede,
Voer sulke deilinghe alsmen dede
Al daer die woeckenaer verschiet.
Wye Gode kent en woeckert niet
Om aertsche have of dier ghelijcke;
210 Want ewich guet is hemelrijcke.
Status tekst: klasse B (kritisch)
Handschrift/druk: KB Den Haag 128 E 6 (hs. H), waar nodig aangevuld met KB Brussel 15.659-61 (hs. B).
Folia: zie de editie Bisschop & Verwijs.
Editie: Willem van Hildegaersberch: Gedichten. Editie W.Bisschop en E.Verwijs. 's-Gravenhage 1870.
Oorspronkelijk bestand gemaakt door: T. Meder
HTML voor L. Jz. Coster: Marc van Oostendorp
Copyright: T. Meder