T' Leven van

Jeronimus Bos

Carel van Mander



Veelderley en vreemt zijn de geneygtheden, handelingen en wercken der Schilders, en yeder is beter Meester gheworden in t'ghene daer de Natuere hem door lust toe heeft ghetrocken en aengheleyt. Wie sal verhalen al de wonderlijcke oft seldsaem versieringhen, die Jeronimus Bos in 't hooft heeft gehadt en met den Pinceel uytghedruckt, van ghespoock en ghedrochten der Hellen, dickwils niet alsoo vriendlijck als grouwlijck aen te sien. Hy is gheboren gheweest tot s'Hertogen Bosch; maer hebbe geenen tijdt van zijn leven oft sterven connen vernemen, dan dat hy al heel vroegh is gheweest. Hy was nochtans in zijn draperingen oft lakenen ghenoech afgescheyden van de oude moderne wijse van dat menighvuldigh kroken en vouwen. Hy hadde een vaste en seer veerdighe en aerdighe handelinghe, doende veel van sijn dinghen ten eersten op, het welck nochtans sonder veranderen seer schoon blijft. Hy hadde oock, als meer ander oude Meesters, de maniere zijn dinghen te teeckenen en trecken op het wit der Penneelen, en daer over een dooschijnigh, carnati-achtigh primuersel te legghen, en liet oock dickwils de gronden mede wercken. Daer sijn t'Amsterdam eenige van zijn stucken. In een plaets heb ick van hem ghesien een vluchtinghe van Egypten, daer Joseph voor aen eenen Boer den wegh vraeght en Maria op den Esel sit; in 't verschieten is een vreemde roots, waer wonder te beschicken is, wesende als een Herberghe; daer comen oock eenighe vreemde bootsen, die om gelt eenen grooten Beer doen dansen, en is alles wonder seltsaem en cluchtigh om sien. Noch is van hem op de Wael een Helle daer de oude Vaders verlost worden, en Judas, die oock mede meent uyt trecken, wort met een strick opghetrocken en ghehanghen; t'is wonder wat daer al te sien is van oubolligh ghespoock; oock: hoe aerdigh en natuerlijck hy was van vlammen, branden, roocken en smoocken.

Noch is van hem t'Amsterdam eenen Cruys-dragher, daer hy meer staticheyt als wel zijn ghewoonte was in heeft ghebruyckt. Te Haerlem, ten huyse van Constliefdighen Joan Dietring, heb ick hhesien van hem verscheyden dinghen, deuren met eenighe heylighen; onder ander daer eenighen Sanct Monick wesende, met verscheyden Ketters disputerende, doet alle hun Boecken, met oock den zijnen, legghen op het vyer; en wiens Boeck niet verbrande, die soude recht hebben; en des Sancts Boeck vlieght uyt het vyer, dat seer aerdigh geschildert was (alsoo wel het branden des vyers, als de roockende houten, verbrandt en met de assc hen becleedt wesende), den Sanct met zijnen gheselle seer statigh siende, en d'ander bootsighe, vreemde troniën hebbende.

Elder is eenigh mirakel, daer eenen Coningh, en ander ghevallen seer schricklijck sien; en de troniën, hayren en baerden hebben met cleen moeyte eenen grooten welstandighen aerdt. Tot s'Hertoghen Bosch in de Kercken zijn noch van zijn wercken, als in meer ander plaetsen; oock in Spaengien in 't Escurial, dingen die daer in grooter weerden worden gehouden. Tot hem spreeckt in zijn veersen Lampsonius, op deese meninghe:

Jeroon Bos, wat beduydt u soo verschrickt gesicht,
En aenschijn alsoo bleeck? Het schijnt oft even dicht
Ghy al het helsch gespoock saeght vlieghen om u ooren.
Ick acht dat al ontdaen u zijn de diepste chooren
Gheweest van Pluto ghier, en d'helsche wonsten wijt
U open zijn ghedaen, dat ghy soo constigh zijt,
Om met u rechter handt gheschildert uyt te stellen
Al wat in hem begrijpt den diepsten schoot der Hellen.