Deze weg loopt van Anjer, aan straat Soenda gelegen en dus een der westelyke punten, tot aan Banjoewangie, dat aan 't zuidoostelyk uiteinde des lands, tegenover Bali ligt, en is 270 uur gaans lang. Het aanleggen daarvan was een reuzenwerk, en kon dan ook slechts ten-einde worden gebracht door 'n man als Daendels die aan grote wilskracht, verregaande minachting voor byzondere belangen paarde. De blyken die van z'n ruwheid worden verteld, lopen in 't ongelooflyke. Toch zyn er in zekere gevallen mensen van die soort nodig. Ik beweer dat er ook thans behoefte is aan personen die moed en kracht hebben om op eigen verantwoordelykheid te breken met de sleur. Waarlyk, er zyn heden-ten-dage in ons Indië dingen te verrichten, waarby die postweg kinderspel is! Of de Daendels die daartoe verwacht en gewenst wordt, zou kunnen volstaan met de eigenschappen die 'n zeventig jaar gelede aan de eisen beantwoordden, blyft te betwyfelen. Ik spreek in de tekst van 'bezwaren die z'n tegenstanders in 't Moederland hem in de weg legde'. Wat is in onze tyd het lot van iemans die in Indië iets verbeteren wil? Hoe zwaar Daendels' taak ook moge geweest zyn, hy had niet te worstelen met 'n wysneuzige Tweede Kamer en de ministerschappen die uit zo'n Kamerregering voortvloeien.

Wat overigens onze 'Maarschalk' aangaat -- maréchal de Hollande, namelyk, want na de inlyving werd-i teruggezet tot generaal -- ook ten zynen opzichte is het te betreuren dat wy Hollanders zo schraal voorzien zyn van Mémoire-litteratuur, een fout die onze Geschiedenis dor maakt, en slechts begrypelyk voor de zodanigen die, geen oordeel genoeg hebbende tot niet-begrypen, volkomen tevreden zyn met ongerymdheid. De levensloop van Daendels was 'n drama. Dit is op te maken uit het weinige dat officieel van hem bekend is, en uit de vele vertellingen die in de Chinese kerk omtrent hem in omloop zyn. Een goedgeschreven levensgeschiedenis van die man zou licht werpen op 'n belangryk tydvak onzer historie van de patriottentyd af tot de restauratie toe. Op z'n armzalig knoeien by gelegenheid der inlyving van ons landje, wees ik reeds in m'n Idee 515. Wie by 't lezen van die bydrage in 't oog houdt dat onze 'Maarschalk van Holland' een gewezen patriot was -- en een van de vurigste! -- zou verbaasd staan over 's mans verregaande karakterloosheid, indien niet zyn verbazing uitgeput ware door 't letten op de algemeenheid van die kwaal. Ook in 't zeer belangryk werk van de heer Van Lennep (het leven van Mr. C.van.L. en Mr. De.J.van.L.) vindt men kostbare maar bedroevende bydragen tot deze waarheid. Wie de Geschiedenis grondiger bestudeert dan uit officieel-goedgekeurde schoolboekjes mogelyk is, zal erkennen dat men zeer zelden in de rij der personen die zy ons te aanschouwen geeft, een karakter aantreft.

Toch blyft het de vraag of men Daendels goed zou beoordelen indien men alleen achtersloeg op z'n lamlendige gedrag in de mand februari 1811. Het wantrouwen waarmee enige jaren later Willem I hem onderscheidde schynt aan te tonen dat men hem tot iets buitengewoons in staat achtte. Z'n benoeming to gouverneur der Bezittingen op de Goudkust -- die hele bezitting stond in belangrykheid beneden menige kontroleursafdeling op Java! -- die benoeming was 'n soort van gevangenschap. Ik weet van-goederhand dat hyzelf de zaak dan ook als zodanig beschouwde. By gelegenheid zal ik enige staaltjes meedelen van z'n inborst. Al verdient hy geen plaats onder beroemde mannen, een vreemde verschyning was-i zeker. Dit is al iets in onze tyd van jammerlyk ordinarisme!

L.Jz. Coster