Joost van den Vondel (1587-1679)

ADAM IN BALLINGSCHAP

of Aller Treurspelen Treurspel


EERSTE BEDRIJF.

LUCIFER.

Ick, eerst geheilight om de kroon van ít licht te spannen,
En nu van ít eeuwigh licht in duisternis gebannen,
Koome uit den zwavelpoel opdondren van beneÍn,
En zonder mynen ban en banpael ít overtreÍn,
Hier boven spoocken: want hoe gruwzaem en verwaten
Erfvyant my misschiep, noch wortme toegelaeten
Met u, mijní Helleraet, gedaghvaert hier ter vlugt,
Te heerschen over zee, het aerdryck, en de lucht.
Dat past den grootvorst van de weerelt, en zijní luister,
Afkeerigh van den dagh, en krachtiger by duister:
Waerom hy oock den nacht tot dezen optoght kiest:
En schoon de nanacht nu allengs het velt verliest,
Noch kan de haeter van het licht in schaduw duicken,
Van nachtspelonck, of haegh, of lustbosch, boom en struicken.
Waer ben ik hier? men hoort den schellen nachtegael
Den voorbo van de zonne en heldren morgenstrael.
ík Hoor levenwecker met een morgenkoelte opkomen,
En lieflijk klateren door klatergout en boomen.
Men hoort vier sprongen uit een bron en waterval
Van eenen heuvel zich uitspreien overal.
Dit tuight ons klaer genoegh wat bodem wy betreden.
Hier vloeit díEufraet, hier bloeit de hof in ít Oostersch Eden,
Het ryck van Adam en zyn gade aen hem getrout.
Hier most ick schuilen met myn schilwacht in een woudt,
Of doncker lustprieel, of myrtegalerye,
Dan achter uitzien, dan van vore, dan ter zye,
En letten hoe men best berockene eenigh quaet;
Want ick, veraert van ít goet, dien vloeck der vloecken haet,
En wensche hem, wien niets kan in zijn wezen deeren,
In zyn geschapenheÍn te schenden en schoffeeren.
Zoo wort het helsche ryck van Lucifer gebout,
Dat eeuwigh duuren zal, geen aenslagh is te stout
Voor my, die niet ontzagh den hemel aen te randen.
Zoo neemt myn wraeckzucht al de weerelt op haer tanden,
En ruckt dit groot heelal uit zynen winckelhaeck,
Dat ís hemels as noch eens van myne heirkracht kraeckí.
Het lustme hem voortaen geduurigh werck te geven,
En, schoon de blixem my ten troon hebbe uitgedreven,
Te laeten blycken wat ick, na dien val, vermagh.
Al schoot ons maght te kort daer boven: ít hoogh gezagh
Moet aenzien dat ons noch die magt is bygebleven
Zyní willekeure in al zyn werck te wederstreven.
De naem van almaght is een titel zonder daet,
Een krachtelooze klanck van roemzucht, wist hy raet
Om eenigh wezen gansch van iet tot niet te brengen;
ít Was uit met my: men zoume in wezen niet gehengen.
Min laeten in ít bezit van ís afgronts heerschappy:
Daer leght zyn maght te laegh, al schynt myn maght in ly
Te legghen, loeft men aen, gewis het kan niet feilen
Wy zullen in den wint dien hoeck te boven zeilen,
En dryven dan ruim schoots de rycke haven in
Waer naer men stevent, al ít geluck hangt aen ít begin:
Aen dí uitkomst hoeft men niet te twyflen door mistrouwen.
Laet vry al ít hemelsch hof van zyne tinne aenschouwen,
Dat wy niet slaepen, alsíer roof te haelen is.
Hy zette uit achterdocht, om ít ryck der duisternis
In toom te houden, hier een schiltwacht uit van engelen,
Die zouden Adams hof beschutten, en zich mengelen
In onraet en gevaer, dies dienen wy bedeckt
Te wercken, eer men hen tot tegenstant verweckt.
De koning van den hof, onnozel, zonder wapen,
Magh op deze englewacht gerust en veiligh slaepen:
Want, zonder zulck een wacht, ít waer tyt om, zonder schroom
Of Adam, of zyn gade, in hunnen eersten droom,
Te wecken met den slag, of door eení helschen waessem
En smoock van peckstock hun het leven en den aessem
Te neemen, hem ten schimp, die menschen ít leven gaf.
Zoo zou de lusthof hem gedyen tot een graf,
Ick, om de lycken heen, met peck- en zwavelkranssen,
Hier onder ís leven boom, in ít ront triomfe danssen
En brullen dat het aerde en hemel overklonck:
Doch dit ís een poos te vroegh, men moet den tweeden sprongk
(Want díeerste is ons misluckt) zoo reuckeloos niet waege,
Maer zachter toetreÍn, en gelegenheit belaegen
Van waer, en hoe men best den Schepper by den dagh
In eenigh schepsel, groot of kleen, bestormen magh.
Alle afbreuck streckt tot winst, men moet allengs by trappen
Beginnen, en van laegh opsteigeren en stappen
Wie stadig steigert raeckt ten Leste daer het stuit.
Een ryp beraet draef voor: dat wint eení slagh vooruit,
Laet zien wat kans, wat stof de opgaende dagh wil geven.
De zon, aen ít ryzen, zal den lusthof verf en leven
Byzetten. Adam met zyn gade, hant aen hant,
Doorwandelen den hof, die, heerelijck geplant,
Hen luttel min ziet dan aertsenglen begenadight,
En uit Gods vollen schoot, naer lyf en ziel, verzadigt.
Men sla het onderling gespreck van verre ga,
Bespie wat middelen den schepselen tot scha
En afbreuck
dienen. Let, in eenen hoeck gescholen,
Wat hun verboden wert, en wat hen wort bevolen,
Op lyf- en zielstraf: want de hooghste is niemants vrient
Dan die zyn hoovaerdy ten roem en aenwas dient;
Eene oirzaeck, waerom gy, myn hemelsche eedtgenooten,
Als wederspannigen, ten afgront zyt gestooten,
En zoo verstooten, en verandert van gestalt,
Dat in der eeuwigheit geen wederkeeren valt
Naer boven, daer de poort en draeiboom blyft gesloten.
Maer laet ons schuilen, eer het licht koome opgeschoten.
In ít heldere ooste, en uit het weeligh roozendal
Heer Adam, met zyn bruit geweckt, op ít aenzicht vallí,
En zynen leenheer loof, die hem ít bezit van Eden
Te leen geschoncken heeft, en, onder zyne treden,
Den boomgaert zegent, houdt u stil, als of gy sliept,
En slaet dees laen in, daer de schaduw meest verdiept
In ít oogh van ít lieve paer
, van díenglewacht zoo blyde
Te groeten
, daerze treÍn, gekleet in witte zyde
Van erfrechtvaerdigheit, geslingert om hun leen,
En oock zoo fyn van draet, dat door de zyde heen
De schoonheit van het lyf uitschynen kan, en gloeien:
Gelyckwe door den dau het ryzend licht zien groeien
Uit deze schaduw kan men best den hof bespiÍn.
Zy komen: duickt, ít is tyt, zoo kunnenze ons niet zien,
Wy hen, en hun gespreck, en wezen, en gebaeren
Al stil beluisteren, en gaslaen door de blaÍren.
Hy zwaeit een myrt; zy rieckt een roos, versch afgepluckt,
En noch geloken, al ít geboomte neight en buckt
Eerbiedigh neder, waerze aendachtigh heenetreden.
De hemel luistert naer hunne aendacht en gebeden.

ADAM.

     Daer ryst het alverquickend licht,
Dat, laegh gedaelt beneÍn de kimmen,
De schaduwen en bleecke schimmen
     Verdryft van ís aertryx aengezicht.
De voglezangk, aen ít licht ontsteecken,
     Begint met eene morgenwys,
     Den grooten zegenaer ten prys,
Aan alle kanten uit te breecken.
     Ay laet ons beurtewys den toon
De voglen, vroegh aen ít quinckeleeren,
Navolgen, en ít geluit schakeeren,
     En strengelen tot eene kroon.
Ick wil u voorgaen met gezangen!
     Gy mooghtme volgen, ryck van lof.
     Maer nu, myn liefste, van wat stof,
Van waer den zangk best aengevangen?

EVA.

     Van wien toch beter dan van Godt,
De bron, en springaÍr aller dingen?
Kunt gy van iet wat Lievers zingen?
     Hy is uitdeeler van ons lot.
Hef aen, myn liefste, op ít hoogh behaegen;
     Ick volgh uwí voorzang keer om keer,
     Op dat de galm den beurtzang leerí
Aan dal, speloncken, bosch, en haegen.

ADAM.

     Van u beginnen wy met reÍn,
Zoo dra de zon ter kimme uitryze,
Algoede, almaghtige, en alwyze,
     Der dingen oirsprong, eenigh een.
Wy zagen, toen onze oogen zagen,
     U endtloos schooner dan de zon,
     Eení schyn gelyck ,die in een bron,
Den mensch gelyckt, Ű bron der dagen!
     Wy zagen die ons ít wezen schonck,
En uit het roode klay bootseerde,
Een ziel inaÍmde, en haer vereerde
     Met eenen glans, die uit u blonck
Gy dommelde uwen heldren luister
     In onze ziele, een majesteit
     Van vryen wille, onsterflyckheit,
En reden, noit bewolckt noch duister.

EVA.

     Gelooft zy Godt, die u verscheen,
En was, en is, en eeuwigh duure.
Gy zweemt naer dí edelste natuure,
     En hebt met aerdtscheit iets gemeen.
díAlwyze wist twee ongelycken,
     De ziel en ít lichaem door eení bant
     Te binden met zyn stercke hant,
Eení bant, die nimmer zal bezwycken.

ADAM.

     De godtheit plante dezen hof,
Tot een gerust verblyf des menschen.
Hier groeit al wat een hart kan wenschen.
     Hier vindt myn boulust bouwens stof.
Hier springt de bron, die tweepaer stroomen
     Uitlevert, en den hof besproeit,
Waer zy langs bloeiende oevers vloeit,
En laeft de wortels van de boomen.
     Hier bloeit de boom, die ít leven voedt,
En geesten koestert in onze aÍren
Door ít ooft, gedeckt met zilvre blaÍren,
     Dat ís menschen graegheit eeuwigh boet.
De dau, die ís morgens valt van boven,
     Is zuiver man en leckerny
Op onze tong. Hoe zouden wy
Dien oirsprong alles goets niet loven!

EVA.

     Geprezen zy de zegenaer,
Die ís menschen hart zoo milt verzadight,
En met zyní ryckdom begenadight.
Wat uit hem vloeit is wonderbaer.
Hy storte hier een vollen horen
     Van overvloeden voor ons uit.
     ít Is Godt al wat de hof besluit.
Hy sluit voor ons geen schattrezooren.

ADAM.

     Nu kenne ick eerst het heil van ít goet
Der megenootschap, nu gy blyde
U weet te voegen aen myn zyde.
     Wat valt my uw genootschap zoet!
Wat ís eenzaemheit by ít lief genieten
     Van uwe tegenwoordigheit!
     Myn hulp, indienge van my scheit,
Zou ít leven my dan niet verdrieten?
     Myn zuster, dochter, of myn bruit,
Hoe zal ick u, myn liefste, noemen?
Het paradys stroit palm en bloemen:
     Voor uwe voeten groeit het kruit.

EVA.

     Wat u, myn lief, alleen vermaeckt, (*)
En anders niet, zal my behaegen,
Van dat het eerst begint te daegen,
     Tot dat de zon haer daghvaert staeckt.
Gevolghzaemheit, bescheit, en stilte,
     Een vrolyck hart, een blyde geest.
     Voeght díeerste bruit, op ít eerste feest.
Dat Godt myn hart in ít uwe smilte.

ADAM.
Wachtenglen, volght ons spoor, heft vrolyck aen: ontvout,
By beurte op eene ry, den oirsprong aller dingen.
De galm van ít paradys schept lust u na te zingen
Hoe dit heelal uit niet zoo heerlyck wiert gebout.
REY VAN WACHTENGELEN.
I. Zang.

     Godt schiep den baiert, woest en duister.
     Natuur had maer een aengezicht,
Lagh vormeloos, en zonder luister.
     Toen sprack de Hooghste: ít werde licht:
En daetlyck wert het licht geboren,
     Een lichaemloze schemering,
Die noch geene oogen kon bekooren,
     En evenwel haerí rondenkring
Voltrock, in tweemael twalef stonden,
     Rondom den blinden baiert heen,
Daer ís weerelts zaet in lagh gewonden,
     En elcke hooftstof ondereen.
O licht! wy komen u begroeten,
Als dí oudtste dochter aen Godts voeten!

I. Tegenzang

De zelve hant, die ít licht aenleide,
     De watren boven ít hoogh gespan
Des hemels van de laeghte scheide,
     En slootze binnen hunnen ban,
Op dat het menschdom zich, van onder
     Zyne oogen slaende in ís hemels boogh,
Om ít wateren gewelf verwonder
     Dat op Godts almaght dryft om hoogh
Een hooftstof, wuft en ongebonden,
     Gehoorzaemt hem, die haer beriep
Om hoogh uit grondelooze gronden,
     En uit kristal eení hemel schiep,
Om in dien kreits, rondom te vloten.
Zoo wert de tweede dagh gesloten.

II. Zang.

Maer díaerde lagh noch diep gezoncken
     In ít water, dat haer aenschyn deckt.
Toen scheide dí opperste ít verdroncken,
     En droogh en vocht. De vloet vertreckt.
Zoo stont het water op de stranden
     Gestuit. Men zagh alom in ít ront
De driftige en de vaste landen,
     En bergh en duin op zee gegront.
Hy kleede díaerde in kruit en lover,
     Bezaiede haer met vruchtbaer zaet.
Hier zweefde Levenwecker over,
     En zetteze in ít gebloemt gewaet
Te pronck, gelyckwe haer aanschouwen.
O groote schoonheit der landouwen!

II. Tegenzang.

De hemel eischte oock zyn cieraden,
Als dí almaght daer de torts ontstack,
De zon, die met robyne raden
     Haer heirbaen volghde, en niet ontbrack
Uit Oosten helder op te daegen;
     Waerna de maen haer ronde sloot;
Gestarnt de schaduw voor quam jaegen,
     En danssen om den hemelkloot.
Zoo leert men jaeren onderscheiden,
     En maenden; en het aerdtryck kreegh
Zyn warmte in beemden, bosch, en weiden,
     Terwijl de zon neÍrdaelde of steegh,
     Om ít leven van natuur te queecken.
Men ziet iet godtlyx in dit teecken.

III. Zang.

De tweepaer hooft- en weereltstoffen
     Ontfingen reede haer beslagh:
Het licht des hemels is getroffen:
     Maer wat verwacht de vyf de dagh
Van dí oppermaght? De visch en vogel,
     Die ít vocht bezwemt, en dí ope lucht
Met scherpe vinne en vluggen vlogel,
     Bewaert zyn streeck, en lichte vlught.
Daer weemlen walvisch en dolfynen:
     Hier stygen adlers hemelhoogh,
Die zelf de zon, te sterck in ít schynen,
     Braveeren met hun scherpziende oogh.
De zee en lucht begint te leven.
Natuur heeft elck zyn wyck gegeven.

III. Tegenzang.

De zeste dagh verweckt de dieren,
     Die, ít hooft om laegh, het gras betreÍn,
Of dí oogen slaen naer ís hemels vieren,
     En gaslaen wat hun viel te leen
Van Godt, den eigenaer der dingen,
     Die om den mensch den hemel schiep,
Oock lichaemloze hemelingen,
     Die hy tot ís menschdoms dienst beriep
In ít paradys, daer twee te gader
     Gewettight zyn van díeerste maght,
Die hun verscheen, gelyck een vader,
     Hen troude, en minzaem tí zamenbraght.
Gezalight paer in ís aertryx hoven,
Verwacht een schooner hof daer boven.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001