Joost van den Vondel (1587-1679)

ADAM IN BALLINGSCHAP

of Aller Treurspelen Treurspel


TWEEDE BEDRIJF.

GABRIL. RAFAL. MICHAL.

Wy zweefden zacht en stil den blancken Melckwegh ner,
De morgenzon voorby, die, schynende uit het meer
Van t oosten zuidwaert aen, met haren gouden wagen,
Den middagh kroonen gingk, toen wy dees springbron zagen
Vier aders leveren aen t aerdtsche paradys.
Naer t hemelsche genoemt, en daer de bruiloftswys,
Tot vreught van deerste trou met vrolycke engletongen,
Voor bruidegom en bruit, zal worden opgezongen;
Zoo streecken wy terstont de vleugels hier ter ste:
Gelyck een arentsvlught, die wyt, van over zee,
Of uit de starren stryckt in top van hooge cederen,
En dan zich zelve deckt en schaduwt met baer vederen.
Wat heeft de Godtheit hier een hemelschdom geplant!
Hoe roken wy den geur van t melck- en honinghlant,
En blancke lelien, en versch ontloke rozen!
Hoe flonckren doevers hier van bdellion, turkozen,
Karbonklen, onixsteen, en flickrend diamant!
De gront is een tapyt van bloemen, geene hant
Van geesten kan zoo ryck borduuren en schakeeren.
Wat vogels steecken hier in kostelycke veren!
Daer staet deenhoren, die zich spiegelt in de bron.
Hier volght de zonnebloem het aenschyn van de zon
En schynt in t harte ontvonckt van levendige straelen.
Wat vogels zingen daer alle engelsche kooraelen
Met hunne keelen na! Hoe weeligh hangt dit ooft!
Hoe zwilt dees muskadel! d Oranjeboom belooft
Den mont verquickend sap, men ziet het vee gedyen
By keur van geurigh kruit, en duizend leckernyen.
De rugh van t dertel lam, gedost met eene vacht
Van glonde purperverf, getuight door zyne draght
In welck een beemt het weit, en draeght livrey en wapen
Van koningh Adams hof, ter heerschappy geschapen.
De boom zweet honinghdau, de beeck geeft room en wyn.
De boomschors is kanneel, hier valt de zonneschyn
Gematight, niet te heet, noch koel: het zy de straelen
In top staen, t zy het licht verryze, of koom te daelen.
dAlzegenaer stort hier zich zelven teffens uit,
En waert in dier, en erts, en steen, en plant, en kruit,
Doch meest in Adam, heer van t edelste geweste.
De hemel gaf zyn hart aen t aerdtryck hier ten beste.

RAFAL.

Aertsengel Gabril, doorluchtighste gezant,
Dees lusthof, die de kroon van s aerdtryx hoven spant,
Behoeft geen englelof, en gaet het al te boven.
Het lof bazuinen kan zijn schoonheit slechts verdoven.
De Godtheit wandelde in de lommer van dees blan.
En liet, naet planten, in den hof haer stappen staen,
Godt heilighde den gront, zoo zegenryck betreden,
En schonck dees streeck den naam van wellust, dat is Eden,
Daer geen volkomenheit ontbreeckt, in s menschen oogh.

GABRIEL.

Myn leistar, Rafal, die in den hooghsten boogh
Des hemels wert gewyt in t zevental, wilvaerdigh
De Godtheit naer den mont te zien, en Godts rechtvaerdigh
Besluit te stercken; het wort tyt dat wy gelyck
Den koning groeten, met den intre van zyn ryck,
En zyne koningin, en, onder t heusch bejegenen,
Hun heil toewenschende, de twee gelieven zegenen
In s allerhoogsten naem, en kroonen bly van geest.
Dan zultge, aen myne zy, het heerlyck bruiloftsfeest
Bekleeden. Pas het paer, als ick t gebie, te kranssen
Met eeuwigh lauwerier, gebroght van s hemels transsen.
Doorvlochten met robyn, en bemelsch diamant.
Laet s hemels rey den disch met zyn gewyde hant
Voorzien van dierbaer ooft, gewassen aen die tacken,
Dat s menschen leven voedt, en tegens het verzwacken
De zenuw styft, en sterckt; het bloet in eenen staet
Bewaert
op zyn gewight, en ingeschape maet;
Als oly van dolyf de vlam, die, zonder zwichten,
Niet ophoudt, even klaer te branden, en te lichten.
De zon ga haeren gangk, en mercke tyt en uur:
Dees boomvrucbt queeckt en sterckt het wezen van natuur,
Alle eeuwen uit en in, erfvyant van t bederflyck.
Zoo leeft de mensch, als Godt en dEngelen, onsterflyck.
Godts veltheer Michal blyf midlerwyl de wacht
Bevolen van den hof, om t goddelyck geslacht,
Het menschdom, ga te slaen, zo ver het Godt gehenge,
Op dat geen helsch gespan, zich in de bruiloft menge,
En bruidegom en bruit, versteecken van zyn hulp,
Den doot niet drincken uit een parlemoere schulp,
Waer in men druiven perst, en rype muskadellen,
Die aen de wynranck, milt van sap, uit weelde zwellen.
Kortom, een ieder lette op zyn ontfangen last.

MICHAEL.

Gezant des hemels, ick verschyn geharrenast
Met hellem en rondas, uit diamant gekloncken,
En dit tweesnedigh zwaert, daer vier en gloet en voncken
Uit sprongen, toen ick t heir van Lucifer besprong,
En uit Godts troonen in den diepen afgront drong.
Al quam hy brullende van onder opgedondert,
Daer s aerdtryx navel wat Godt vloeckt houdt afgezondert
Van t koesterende licht, dat al wat leeft verquickt:
Wy staen voor geen gewelt verbystert noch verschrickt.
Gebie slechts: t lustme hem noch eens op t spits t ontfangen,
En s afgronts wapenroof in s hemels kerck te hangen

GABRIEL.

Wel aen, belieft het u, bewaeck den hof rondom.
Eerst volgh een poos, tot dat ons Adam wellekom,
Wy t ryck gezegent paer bekransen met laurieren,
En onverwelckbaer loof, men zal de bruiloft vieren,
Daer s levens boom bedeckt den klaeren watersprongk,
Waer uit terstont een leeu met zyn leeuwinne dronck,
En zoo veel dieren, als op Adams wenck verzaemen,
By hem getekent, elck met hun byzondre naemen.
My dunckt daer ziet men bruit en bruidegomgepaert.
Genaecken hant aan hant, zy komen herrewaert.
Hoe lief en aengenaem is zulck een trougenootschap!
Ick wensch Godts zegen hun t ontvouwen met myn bootschap.
Een rey wachtenglen volght van achter op hun spoor,
En streelt met blyden zang t aendachtige gehoor.

ADAM. GABRIEL.

Ay zie, myn liefste, wat geluck zal ons gemoeten?
Daer komt het hemelschdom met zyne zuivre voeten
Den gront van dezen hof bezwieren uit de lucht.
Zy laeten eene streeck van gout in hunne vlught
Van boven na. Ay zie, wat zyn dat schoone pennen,
Hun vlugh ten blancken rugge uitwassende, om te rennen
In wint en starren, op des oppersten gebon!
Zy brengen gaven mede, en meer dan eene kroon
Van lauwerblan, wat wil dalmaghtige openbaeren,
Die, schoon ons een getal wachtengelen bewaeren,
Noch hooger geesten uit de starren nederzendt?
Godtheiligh hemeltal, de Godtheit best bekent,
Weest wellekom; het zy t u lust om laegh te zweven,
En uit te spannen, om t gewest, daer menschen leven,
Eens door en door te zien; het bovenste en t benen
Te zien afsteecken op elckandre en tegens een,
Om klaerder t onderscheit van s hemels rycke schatten
Ens aerdtryx minder goet in uw verstant te vatten;
Het zy u d opperste met een byzondren last
Hebbe uit zyn troon gestiert: gelyck t hem eeuwigh past
Den schepselen een wet naer zynen wil te zetten;
Gy zyt ons welkom, meer dan welkom, onbesmetten,
Die d onderweerelt uw gemeenschap waerdigh kent,
Gy moet ons bey, naerdien t geluck u herwaert zendt,
Gezelschap houden, t licht in onze duisternissen
En t hemelsch paradys om t aerdtsche een weinigh missen,
Indien des menschen bede op englen iet vermagh.

GABRIEL.

O stedehouder van het opperste gezagh
Op aerde, zyt gegroet, eerste oirsprongk der geslachten,
En stam der spruiten, daer de weerelden op wachten:
O vorst, die Godt alleen voor uwen leenheer houdt,
De Godtheit, op wiens maght en goetheit gy betrout,
Godt, die u paerde door zyn hemelsche genade
Met deze uwe eige ribbe, uw vleesch, en wedergade,
Zendt ons van boven, om u heil in dezen staet
Te wenschen in zyn naem, op dat de dageraet
Der weerelt
schooner ryze en opluicke in u beide,
De bruiloft innega, op t goddelyck geleide,
En d eendraght u getrou verbinde door den bant
Van t onderling verbont, bezegelt hant aen hant.
En gy, zuster, bruit, en dochter van uw hoeder,
Genarycke Eva, licht der maeghden, groote moeder
Van zoo veel levenden, als daerde uit uwen schoot
Van verre alreede ontmoet, volschoone bedtgenoot
Des schoonsten bruidegoms, gy morgenstar der vrouwen,
Wat wil uw naem en faem zich wyt en zyt ontvouwen,
Indien d alzegenaer, die u zoo hoogh verheft,
En dus te pryck zet, in deze echt zyn oogmerck treft!
Gedooght nu datwe u beide, in s hooghsten naem, bekranssen,
Terwyl de hemelen al juichende om u danssen.
Ontfangt dees kroonen, gy die dus geluckigh paert.
Een grooter kroon wort u in eeuwigheit bewaert.

ADAM.
Gy komt ter goeder uure ons eeren hier beneden.
GABRIEL.
Wy komen door Godts last uw bruiloftsdisch bekleeden,
Daer s levens boom den disch met zyne schaduw deckt.
ADAM.
Gelooft zy dopperste, die zyn genade streckt
En uitbreit
wyder dan de heldre zonneglanssen
Zich spreien overal, uit zyn turkoize transsen.
Wy neemen uwen wensch en zegen danckbaer aen.
De ryckste vader stort in zynen onderdaen
t Genaryck hart uit, door ontelbaer tal van goeden.
De vrucht van s levens boom is maghtigh ons te voeden
Met alle leckerny, die lyf en ziel vernoeght.
Hy heeftme deze gade uit liefde toegevoeght,
Op dat ick haeren troost en noothulp zou genieten.
Zoo kan geene eenzaemheit my quetsen noch verdrieten.
Het hart der godtheit leght hier voor ons beide bloot.
GABRIEL.

Geluckigh leeftge met uw lieve trougenoot,
Gelyck een koning, zy als koningin van Eden.

ADAM.
Gy Reien, volght, terwyl wy door den lusthof treden,
Ons spoor met feestgezang. t Gevogelt zingt u voor.
De dieren luisteren, en geven u gehoor.
REY VAN WACHTENGELEN.
I. ZANG.

Wie kan zyn graetigh oogh verzaden
     Aen t paer, ter bruiloftsfeest bereit,
Bekleet met zuivere gewaeden
     Van hemelsche Erf rechtvaerdigheit?
Gewaeden, niet van vrou Natuure
     Gewrocht, neen, zeker, neen neen:
De stof van t kleet is veel te puure,
     En niet te vinden daerwe tren.
Dat kleet viel hun ten deel van boven.
     De godtheit schonck dien bruiloftsschat
Hun beide uit liefde in daertsche hoven.
     Och dat geene aerdtscheit dit beklad,
Noch vuile vleck het schende in t praelen.
Geen blanckheit magh het hier by haelen.

I. TEGENZANG.

Dees zuiverheit sproot uit geen zonne,
     Die daeghlyx opgaet voor t gezicht,
Maer uit der hemellichten bronne,
     Eerste oirzaeck van al t zichtbre licht.
De godtheit, uit gena bewogen
     Tot miltheit, wou zyn beelt beklen
Op t heerelyxt; het alvermogen
     Het puick van s hemels schat besten
Aen t menschdom, by hem uitgekozen.
     Nu wycken zuiverheit en geur
Van witte lelin en roozen
     Voor deze bloem. Nu wyckt de keur
Van bloemen
, en alle andre stoffen.
De godtheit heeft haer wit getroffen.

II. ZANG.

De mensch, uit lyf en ziel bestaende,
     Twee deelen, ongelyck van aert,
Gevoelt geen strydt, geen overslaende
     Gewight: want elck van bey bewaert
Den evenaer
, deen wil als dander.
     De reden onderworpt zich Godt,
Het lyf de ziele, wys en schrander.
     Verloor de mensch dees gaef, dit lot,
En most hy by zyn kracht volharden,
     Natuur kon hem niet houden staen.
Men zagh het bruiloftskleet aen flarden,
     En al die schoonheit gansch vergaen,
Daer Cherubynen zelfs om blaeckten.
Nu deckt een wolck van glans de naeckten.

II. TEGENZANG.

Gelyck de keel en harpesnaeren,
     Gespannen op een zelven toon,
Een schoon geluit in dooren baeren,
     Dat englen treckt uit hunnen troon,
Zoo baert deenstemmigheit, in t paeren
     Van lyf en ziele, aen een getrout,
Een lieflyckheit, die door alle aren
     De geesten streelt en onderhoudt.
Dus leeft de mensch gerust op daerde,
     Gelyck een Godt, in volle vreught.
Och of de Godtheit hem bewaerde
     In eene zelve lente en jeught,
Zoo kon de bruiloft eeuwigh duuren.
Een bant verbint de twee natuuren.

TOEZANG.

Engelscheit en dierscheit mengen
     In den mensch zich ondereen.
Om deze overeen te brengen
     Wou de vader hier benen
Met een hantvest hem verrycken,
     Die den ongelycken treck
Van de worstlende ongelycken
     Vreedzaem houdt in hun besteck.
Eert u hantvest, gelieven,
     En bewaert uw vaders last,
Zoo kan u geen vyant grieven.
Houdt u buiten leedt en last.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001