Joost van den Vondel (1587-1679)

ADAM IN BALLINGSCHAP

of Aller Treurspelen Treurspel


DERDE BEDRIJF.

ASMODÉ. LUCIFER.

Doorluchtste keizer van den jammerpoel, vol rampen,
En ’t ryck der weerelt, wy verschynen op uw stampen,
In schaduw van den boom, geladen en vermast
Van heerlyck ooft, waer door de kennis groeit en wast.
Gebie al watge wilt uw’ dienaer toebetrouwen.

LUCIFER.
O Asmodé, nu help ons ’t ryck des afgronts bouwen.
Wy zoecken hulp en steun aen uw’ doortrapten raet,
Uit lust ter wraecke van dien onverdienden smaet,
En ’t schendigh ongelyck in t opperhof geleden,
Daer Michaël, bestormt, en wettigh aengestreden,
Het heir der bemelen met zynen donderslagh
En blixemstralen dreef ten troon uit van ’t gezagh,
Ons eeuwigh toegestaen. Nu willenwe, als bandyten
Geduurigh tegens ’t ryck van dien erfvyant wryten,
Niet voor de vuist, en door een openbaer gewelt,
Naerdien zyn heirkracht ons te maghtigh valt in ’t velt,
Maer door bedrogh, en list, en heimelycke laegen.
Zoo kan het kleenste dier het allergrootste plaegen.
Nu giet dien aenslagh eens in een’ rechtschapen vorm.
ASMODÉ.
Het allerreetste is dat men listigh hem bestorm,
In zyn volschapen beelt, wiens glans zoo hemelsch flonckert.
Indienge ’t kroost, dat naer den vader zweemt, verdonckert,
Zoo keert by ’t aenzicht van deze ongelyckenis.
Gy weet hoe hun dit ooft zoo scherp verboden is,
Geraeckt de zoon ’t verbodt des vaders t’overtreden,
Zoo steeckt hy zich in schuit, door traenen, noch gebeden,
Noch geene middelen te zoenen, hoe men schreit
LUCIFER.

Dat waer de misdaet van de hooghste majesteit
Te quetsen trots hervat, in d’aerdtsche heerschappye.,

ASMODÉ.
Met reden. Vangen we aen van beeldenschenderye,
Naerdien het afgebeelde in zynen oppertroon
Te zeker zit. Dus wort de parel van zyn kroon
Geruckt, en in het slyck getrappelt en geschonden.
LUCIFER.
Wy nemen ’t in beraet. Maer weetge oock andre vonden.
Te vinden, om allengs en niet zoo plotseling
Ons ’t openbaren? Want de hemel sloot een’ ring
En wacht
van englen om dees beide, die nu paeren,
En vrolyck bruiloften, gy hoort door loof en blaêren.
Den blyden bruiloftsgalm, en schellen vogleklangk,
Uit telge, en tack, en haege, ontvonckt aen englezangk,
Het feest inluiden. Men is bezigh met bereiden
En decken van den disch. Wachtengelen geleiden
De gasten, en de bruit en blyden bruidegom.
Oock waert hier Michaël, het hooft der hofwacht, om
Te waecken, dat geen wrock van helsch gespoock hen stoore.
In ’t kort men houdt er wacht, van achter, en van vore.
Bandyten worden licht verraeden, en ontdeckt.
ASMODÉ.
Bandyten dienen op te waecken, ongeweckt
Van hunnen vyant, en geen vast verblyf te zoecken,
Noch licht en ope lucht. De schaduwen, en hoecken,
Spelonck, en onwegh, bosch, en galery, en haegh
Bedecken allerbest het nachtspoock, dat by daegh
Ongaerne wort gezien. Het moet zich zelf bewaeren.
LUCIFER.
Hoe kuntge wercken, en uw’ aert niet openbaeren? (*)
ASMODÉ.
Men trecke een gryns aen van het een of ’t ander dier.
LUCIFER.

Een vogel, die de lucht met zyne pen bezwier,
Gelyckt den geesten, die op hunne vleugels zweven.
Verkies den adelaer, der voglen vorst, in ’t streven
Alle anderen te kloeck, en die met zyn gezicht
En ooghstrael niet ontziet het steeckend middagh licht
Te tarten, d’Adelaer zou zijnen roof ontdecken
Van verre, indien hy most verhit ten oorlogh trecken.
Hy is gewapent met den beck en scherpen klaeu.
Of kies een’ elefant. Zijn lichaem valt niet naeu.
Om in te schuilen, en bedeckt te loopen mommen.
Hy is in reêngebruick de kloeckste van de stommen,
En maghtigh met zijn’ snuit een boom te slaen in ’t zant,
Of Adam, in de lucht geslingert, op den tant
Te vatten
, zoo ’t hem niet van geesten wort verboden.

ASMODÉ.
Dat’s waer: de godtheit waeckt om laegh voor d’ondergoden,
En zyn’ stadthouder, vorst en hooft van ’t aerdsche ryck.
Geen dier is menschen in zyn kloeckheit zoo gelyck,
En ons zoo nut, om stil een’ aenslagh uit te wercken,
Dan een geschubde draeck, voorzien van schoone vlercken.
Hy is in vliegen en omzweven uitgeleert.
Zyn tong, om ’s menschen spraeck te volgen, gebootseert,
Zou geestigh weifelen, en liegen, en bedriegen.
Dat waer de rechte valck om van myn hant te vliegen,
En deze onnozelen te grypen in hun vlught.
LUCIFER.
Spreeck zachter, zie eens om en weêrom, dat geen lucht
Uw stem ontdecke, en zy dien grooten aenslagh mercken:
Want hoe gy werckt of niet, men dient bedeckt te wercken,
En hen te vangen, eer men onraet kan vermoên.
ASMODÉ.

Wat dunckt u van den draeck?

LUCIFER.

                                                 De slang is schalck en koen,
Twee eigenschappen, niet onaerdigh uitgekoren.
De schalckheit is dit dier natuurlyck aengeboren,
Gelyck de stoutheit, zoo dees beide gaen gepaert
Wort d’ aenslagh uitgevoert, die zulck een’ langen staert
Van jammernissen, door alle eeuwen, na zal sleepen.

ASMODÉ.

Zy dienen beide niet al teffens aengegrepen.
Men moet omzichtigh gaen, en spreecken een voor een.

LUCIFER.

De vloeck en zegen is hun alle bey gemeen.
Zy trecken eene lyn: wat d’een begeert wil d’ander.

ASMODÉ.
Zoo een van beide in wille en opzet dan verander,
Zal d’ander volgen op het spoor van zyne ga.
LUCIFER.
Indien de vrou zich met den man hierop bera,
Is ’t vruchtloos aen de vrou dit stout bestaen t’ontginnen.
Het reetste is eerst het hart van haeren man te winnen.
De vrou volght lichtelyck het voorbeelt van den man.
ASMODÉ.
Indien men op het hooft geen voordeel winnen kan,
Zoo moet men door de vrou den man zien om te zetten.
LUCIFER.
Zy zal haer lippen traegh aen deze vrucht besmetten.
ASMODÉ.
Een dertle snoeplust kan haer brengen tot vergryp.
LUCIFER.
Het overtreên smaeckt raeu.
ASMODÉ.

                                             De vrucht is versch en ryp,
En lecker op de tong, bekoorlyck in haere oogen.
Zoo wort gevoelen, smaeck, met een ’t gezicht bedrogen,
Dry zinnen teffens door een’ appelbeet alleen.

LUCIFER.

Zoo wort mevrou eerst, maer de heer niet overstreên.

ASMODÉ.

De vrouw moet voortreên, als de zwackste van hun beide,
En bieden hem de vrucht.

LUCIFER.

                                         En zoo hy haer uitzeide
Zyn’ mont te zetten aen het aengeboden ooft?

ASMODÉ.

Ontvoutze wat al goets dees appel hem belooft,
Hoe kan hy laeten eens op haer verzoeck te proeven?

LUCIFER.

Om eenen appelbeet den oppersten bedroeven,
Door ’t reuckloos overtreên van zulck een streng verbodt,
En een gewisse doot te sterven om ’t genot
Van eenen mont vol saps, leert dat den mont niet spaenen
Van dootelyck venyn?

ASMODÉ.

                                   Zoo zy ’t verzoeckt met traenen,
Hy slaet zoo kleen een bê de jonge bruit niet af.
Oock terght verbodt de lust. Het dreigen van de straf
Ontvonckt de lust. Gy weet hoe lust u kon verrucken.

LUCIFER.

Maer ’t menschdom spiegelt zich aen s engels ongelucken.

ASMODÉ.

Hy is te byster op meer wetenschap belust.

LUCIFER.

Wat zaecken zyn hem niet natuurelyck bewust,
Oock boven zyn natuur.

ASMODÉ.

                                       Noch zal hy ’t zeil niet strycken,
Maer willen Gode zelf in wetenschap gelycken.

LUCIFER.
Den allerhooghsten niet te wycken was de bron
En eenige oirsprong, daer ons onheil uit begon.
ASMODÉ.
Zoo dient men langs dien kant hem listigh aen te randen.,
LUCIFER.
Begin en voer het uit, zie toe, belegh uw banden:
Aen alle kanten vast, op dat hy ’t niet ontspring’.
Is u een spoock of tien te weinigh en gering’,
Men zal een regement oppressen hier ter stede.
ASMODÉ.
De schalcke Belial, myn schiltknaep houdt zich reede.
’k Zal hem berechten hoe hy best ter menschejaght
De netten spanne, om al het menschelyck geslacht,
Met eenen zelven slagh, in ’t eerste paer te vangen.
LUCIFER.

Het ryck des afgronts zal met smoock en lofgezangen
U eeuwigh eeren, zoo gy ’t heldenstuck volvoert
Al wat de vleermuisvlerck in lucht en zwavel roert
Verlangt’ te deelen in den ryckdom van dien zegen,
En vaert op helsch getoet den overwinner tegen,
Zoo moedigh, dat de stoel des hemels, op ’t geschal
Aen ’t wanckelen, verschrickt van ’s menschdoms zwaren val.
Maer dit ’s een poos te vroeg: dees hofstorm moet eerst voorgaen.
Vang rustigh aen van ’t hooft, en zie niet om, laet doorstaen.
Verschalck den bruigom eerst, en dan de nieuwe bruit.
Spreeck Belial: daer komt hy aen, en vlamt op buit.

BELIAL. ASMODÉ.

Myn heer, ick zocht u, in de lommer van dees hoven,
Daer gy op ’t stampen quaemt van onder opgestoven.
Hoe luid de roep toch van den grootvorst Lucifer?
Wat blyschap hoort men hier?

ASMODÉ.

                                               Dees bruiloft wort niet ver
Van hier gehouden: maer wy zijn’er niet geroepen.

BELIAL
Wat bloeit dees lusthof schoon! Hier valt genoegh te snoepen
Het paradysooft drupt den gaepende in den mont
De lucht van kruit en bloem rieckt heilzaem en gezont
De boomen bloeien door al ’t jaer, als uit gewente
Natuur smilt lieflyck vier getyden in een lente,
Niet anders dan of zy hier eeuwigh bruiloft houdt
ASMODÉ.
De grootste hovenier, die dezen lusthof bout,
En plant, is zelf belust geduurigh hier te waeren
Hy sloot het huwlyck der gelieven, die nu paeren
Wy zijn beraên dees vreught te stooren, hem ten spyt
De vorst, die ’s menschen heil en ’s hemels eer benyt
Begeert dat gy dit paer gelieven helpt verrucken
Om stout door snoeplust dit verboden ooft te plucken
Zoo kryght al ’s hemels eer en ’s menschdoms heil een krack
De gansche weerelt hangt alleen aen dezen tack,
En t misbruick van dit oof ’t, indienze zich vergaepen,
Vergrypen aen dees vrucht.
BELIAL

                                            Hoe nu? is al ’t geschapen
Niet even goet, en schiep de schepper eenigh quaet?

ASMODÉ.

Geensins: natuur is goet: in ’t overtreên bestaet
De quaetheit. Tegens ’t hoogh verbodt zich iets vermeeten
Dat’s quaet. Het leven wort gehanthaeft door het eeten:
Maer tegens d’eerste wet let eeten baert de doot.

BELIAL
Ick vatte uw voorstel: maer hoe krygen wy hen bloot,
Terwylze ’t bruiloftsfeest met hun genooden vieren?
ASMODÉ.

Gy moet u in een slang, de looste van de dieren,
Vermommen en hun stil genaecken van ter zy.

BELIAL
Wort d’eerste bruiloft met zoo schoon een mommery
Vereert, het wil de bruit en bruigom eeuwigh heugen:
En wat is mommery? Een geblanckette leugen,
Wat anders in der daet, wat anders in den schyn. (*)
Ick wil de bruiloftsschael vermengen met venyn.
De verf van ’t blozende ooft zal lecker lockaes strecken
En met haer’ glans den worm, die binnen steeckt, bedecken.
Zoo een van beide zich aen deze vrucht vertast,
Geraeckenze alle beide aen mynen angel vast.
ASMODÉ.

Gy kuntze plotseling niet vatten en bekooren;
Zy moeten eerst uw rede en schynschoon voorstel hooren.

BELIAL.
t Gehoor moet voorgaen, en de rede hun den schroom
Beneemen, om allengs wat nader aen den boom
Te treden, voet voor voet; dan met de hant genaecken
Den appel, die het oogh bekoort, den mont tot smaecken
Verlockt, zoo wort de doot onweetende gekust,
En niet ontmomt, eer ’t vier der snoepkoortse is geblust.
ASMODÉ.

Gy weet uw ooghmerck net en op een punt te treffen.

BELIAL
Dan zal t vernederen kort volgen op t verheffen.
ASMODÉ.

Zoo heeft het Lucifer in zynen val geleert:

BELIAL
En wy met hem tot in den zwavelpoel verneêrt.
ASMODÉ.

De grootvorst vint geraên den man eerst om te zetten:

BELIAL

Die ziet te scherp, en zal door gryns en schoon blancketten
Der logen heenezien, de vrouwekunne is zwack
En simpel, als een duif, wy moeten met gemack
Te werck gaen, en den man door ’t vrouwebeelt genaecken.

ASMODÉ.
Het waer de kortste wegh den man in ’t hart te raecken.
BELIAL
Geweer te spillen op een sterck en scheutvry helt
Is ongeraden. Hier geit loosheit, geen gewelt.
Men moet het steenen hart vermurwen door gebeden,
En vrouwelippen, dus laet wasch en klay zich kneden,
Door gloet en vochtigheit: en Adam, dus ge-eert,
Is van de hooghste hant uit aerde gebootseert.
ASMODÉ.
Zoo woudtghe door de rib des mans den man beweegen?
BELIAL
Met reden: want zy heeft hem naest aen ’t hart gelegen,
Gelyck zyn eige ribbe, en tredenze in gespreck,
En noodtze haeren heer, het hart zal dezen treck
Terstont gevoelen, en, zyns ondanx, onverslagen
Den snoeplust van de lieve en jonge bruit behaegen,
En innewilligen haere allereerste be.
ASMODÉ.
’k Beken gevolghzaemheit is voester van de vre.
BELIAL
Zoo zietge in ’t paradys verzaemen d’eensgezinde.
De doffer volght de duif, het hart de trouwe hinde,
De leeu de boschleeuwin d’een ga sleept d’andre voort:
En waer valt weêrstant als de liefde een lief bekoort.
Doch eerwe ons in de leest van draeck of slang versteecken,
Wat dunckt u? zoo wy haer in engleschyn verspreecken,
Gelyck een bruiloftsgast naerdien de bruiloftsdisch
Van englen wort bekleet?
ASMODÉ.

                                         In engleschyn? Dat ’s mis.
Wat wonder waer het Eve in engleschyn te leiden
En zetten naer uw hant? Zy kan niet onderscheiden
Dat uw begeerte met de wet des hemels stryt,
En wort ontschuldight: want geen heilige engel wryt
En worstelt tegens t hof, van waer hy wort gezonden.
Zoo bleef uw zege wel de helft en meer geschonden.

BELIAL
Wy mommen best dan met de gryns van slang of draeck.
ASMODÉ.

Indienge door dees gryns de menschelycke spraeck:
Met aengenaemen toon kunt zonder valscheit treffen.

BELIAL
Kan zy de valscheit van myn voorstel niet beseffen,
Het zal niet haperen aen een oprechten klanck,
Die min een menschestem, en meer een maetgezangk
Van engelen gelyckt. De slangetong te recken,
Gelyck een taeie snaer, en op een’ toon te trecken,
Natuurlyck als een’ galm, die uit den hemel daelt,
Dat is de ziel met kunst door d’ooren heen gehaelt.
ASMODÉ.
Geluckt u dit, gy zult de zinne haest betoveren,
En door den ingangk van ’t gehoor het hart veroveren.
BELIAL
De voglezangk zou zelf een’ woesten zeeorkaan
Betoveren, en houdt de wilde baeren staen.
Ick wil het menschdom haest dien hemelsprong verleeren,
En hindren zyn natuur om hoogh te triomfeeren,
Te hoopen op den stoel, waeruit de haet ons schupt;
Een wraeck, die eeuwigh al zyn zaet in d’oogen drupt.
ASMODÉ.
De bruiloftsgasten, die vol vreught den hof doorwaeren,
Gedencken luttel met dees maere om hoogh te vaeren!
BELIAL

En niemant minder dan d’aertsengel Gabriël.

ASMODÉ.

De feestschael gaet rondom, de bruiloft wordt met spel
Bazuin en zang vereert, de blyschap laet zich hooren.
Dus lange zienwe noch geen kans voor ons geboren,

BELIAL

Indien ’t gelucken wou dat bruit en bruidegom
Zich, onder ’t hofbancket, door hunnen hof rondom
Een poos vertraden, en de bruit, langs deze zye
Getreên, den bruigom, in een groene galerye,
Alleen verwachte, dan waer ’t tyt haer’ mont te noôn
Op deze boomvrucht, hun by zielstraf streng verboôn.

ASMODÉ.

Hier sla geluck toe: want ’s bespieders kloecke vonden
Staen aen gelegenheit van plaetse en tyt gebonden, (*)
En aen t gemoeten van natuuren: zonder dit
Schiet d’outste schuter mis, en buiten ’t rechte wit.

BELIAL

Misluckt het nu, men magh een’ andren tyt beraemen.

ASMODÉ.

Indien het mooghlyck zy hen, midden in ’t verzaemen,
En onder ’t bruiloftsfeest, te locken in ons net,
Dat wint den hoogsten prys, het lustme d’eerste wet
Door ’t allereerste paer t’ ontwyden, en te breecken.
Zoo wort de paeuwestaert des menschdoms neêrgestreecken.
Laet Gabriël dees maer verkuntschappen omhoogh.

BELIAL
Wat zou het paradys een keel naer ’s hemels boogh
Opsteecken! Welck een damp al ’s hemels glans bezwalcken!
ASMODÉ.
Wy triomfeeren, eer wy ’t lieve paer verschalcken.
BELIAL
Wy winnen met de hoope alree de zege in ’t velt.
De moed geeft tien vooruit.
ASMODÉ.

                                             Maer d’overwinner stelt
Den overwonnen wet.

BELIAL

                                   Wat galm komt hier gedrongen?

ASMODÉ.
Daer wort het bruiloftsliet gelieven toegezongen,
Waeronder Godts bazuin haer beurt houdt, sta wat stil,
En laet ons luisteren wat hierop volgen wil.
BELIAL
De hemel overstraelt den hof met rycker glanssen.
ASMODÉ.

De gasten vangen aen den hemel toe te danssen
Een’ dans van eere en prys, op bom, schalmey, en fluit.
Hier komenze aen, schuil wech, bespie dien vetten buit.

REY VAN WACHTENGELEN.

ADAM. EVA.
I. ZANG.

Danssenwe, Godts naem ter eere,
     Die gelieven t’zamenvoeght,
     Zoo gezalight, en vernoeght.
Laetze beide, keer in keere,
     In het midden van den rey,
     Op kornet en hofschalmey,
Harpen, fluiten, luiten, velen,
     En de bevende orgelkeelen,
     Trippelende zwey in zwey,
D’eene ronde in d’andere mengelen,
     Tegens stroom, en dan voor stroom,
     Binnen menschen, buiten engelen,
Luisterscherp naer wet en toom.
Laet ons op de pennen zweven,
     Dan, van bloemwerck ondersteunt,
Met de voeten kringen weven,
     Dat de paradysgront dreunt.
Nu, voor ’t reppen van de voeten,
     Laet ons dit volschapen paer
Eerst eerbiedigh gaen begroeten:
     Want het voegt de bruiloftsschaer
Datze eerbiedigh oorlof vragen.
Vangenwe aen op hun behaegen.

I. TEGENZANG.

O geluckige gepaerde,
     Bruigom met laurier bekranst,
     En gy bruit, daert al om danst,
Wat in hemel en op aerde
     Zich in uw geluck verblyt,
     Gunt uw gasten datze om stryt,
Gode en u ter eere, trippelen,
En rondom u heene hippelen.
     Laet ons dus den bruiloftstyt
Vieren: want den feestgenooden
     Voeght geen stilte, op ’t hooge feest,
Maer een dans, van Godt geboden.
     In den hemel zweeft geen geest,
Of hy slyt met lof te zingen
     En een’ godtsdans d’ eeuwigheit,
Voor den schepper aller dingen,
     Endeloos in majesteit.
Laetge u dit verzoeck gevallen,
     Treet zelfs voor, wy vangen aen,
Hant aen hant, dus met ons allen
     Eenen ring om u te slaen,
Op den galm der feestschalmeien.
Zet de wys in voor de reien.

II. ZANG.
ADAM.

Laet ons dan den feestdans leeren
     En den trant
Van den grooten heer der heeren;
En den hemel nabootseeren
     Met verstant.
Volght de vaste en wufte lichten
     Op hun spoor.
Dat’s op d’aerde een’ hemel stichten.
Elcke star bewaert haer plichten
     In Godts koor.
Zeven losse dansen binnen
     ’t Vaste vier,
Dat rondom, om prys te winnen,
Zeven telt aen ’s hemels tinnen,
     In hunn’ zwier.
Dat ick dan de zon uitbeelde,
     Gy, myn bruit,
’t Maenlicht, ’t welckme noit verveelde.
Scherpe prickel van myn weelde,
     Dans vooruit.

II. TEGENZANG..
EVA.

’k Laet den voordans aen my leenen.
     Volghme na.
Worde ick heel of half bescheenen, (*)
Of is al de glans verdweenen
     Van mijn ga:
’k Zalme troosten in het dwaelen
     Voor een wyl,
Tot dat uit uw rycke straelen
     Naer dien styl.
Komt u aenschyn my beloncken
     Half of gansch,
’k Zal van zuivre liefde ontvoncken,
Om den luister, my geschoncken,
     Schoon van glans.
Hou den voortrant naer ’t betamen
     Hoogh en laegh.
Laet ons scheiden, en verzaemen,
Daerwe aen d’eerste kennis quaemen
     Blijde en graegh.

TOEZANG.
REY.

Onder drypaer hemelingen,
     Die rondom.
     Die volschoone bruidegom,
Alle in ongelycke kringen,
Licht van zyne torts ontfingen.
     Op hun streeck,
Een de morgenstar geleeck.
Dan weêr d’ avondstar in ’t wyzen:
Want zy danst hem voor in ’t ryzen,
Of volght trou zyn hemelbaen
     Achteraen.

De dans heeft zyn beslagh: nu weêr ten disch gelegen,
Daer Gabriël u noot op ’s hemels verschen zegen.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001