Joost van den Vondel (1587-1679)

ADAM IN BALLINGSCHAP

of Aller Treurspelen Treurspel


BERECHT.

BETREFFENDE DEN STAET VAN DEN EERSTEN MENSCHE, VOOR EN NA DEN VAL, EN EENIGE OMSTANDIGHEDEN OMTRENT DEZE STOF.

Een overoude historischildery, van eenen doorluchtigen Apelles getekent en geschildert, en in alle deelen volkomen, zulx dat’er niet aen ontbreeckt, nochte in ’t welschicken, tekenen, en schilderen der beelden, elck op hunne plaets, naer de gelyckmaetigheit der leden, nochte in het leggen der verwen, nochte aen naeckten en gekleeden, nochte aen het uitbeelden der hartstoghten, nochte cieraden, en alle andere omstandigheden van de kunst vereischt; zoodanige eene historischildery is maghtigh d’oogen en aendacht des rechtschapen kenners en kunstbeminners te bekooren en ontvoncken, in het onverzaet bespiegelen van dit goddelycke wonderwerck: want hoe d’aenschouwer hier langer op blyft staroogen, en dit naeukeuriger beziet en doorziet, hoe hy altyt hier meer in vint dat bebespiegelens waerdigh is, en verwonderinge baert; naerdien alle dingen hier vast staen, naer den eisch der natuure volwrocht en uitgevoert, en het eene het andere niet bezwyckt: Eveneens ontvout zich de heilige Leer der overoude katholycke waerheit, gegront op de getuighenissen der profeeten en apostelen, en heilige vaderen: want dewyl de Kerck van den Heiligen Geest onfaelbaer geregeert wort, en met recht alleen dien tytel voert, datze is DE KOLOM EN GRONTVEST DER WAERHEIT, zoo kan in haere leere niets gevonden worden, het welck onzuiver is, gelyck d’onroomschen zelfs haer dit recht en deze eer toestaen, geduurende d’eerste vier of vyf achtereen volgende eeuwen, sedert het jaer der verlossinge. Onder andere leerstucken, by haer gelooft en stantvastigh verdaedight, is dat van den staet van den eersten mensche, voor en na den val, gewightigh en van overgroot belang, dewijl dit, recht opgevat en verstaen, dient tot eene grontvest van andere leerstucken, hier op gebout, en ter eeuwige zaligheit nootwendigh, dies zal het niet ondienstigh zyn den paradyshandel, voor het opschuiven van het paradystooneel, beknopt en godtvruchtigh t’ overweegen.

De Schepper alle dingen schiep Adam naer zijn beelt, heiligh, wys, rechtvaerdigh, oprecht en volkomen. Deze volkomenheit, waermede hy geschapen was, en zonder welcke gave wy menschen, na Adams val, geboren worden, bestont in eene overnatuurlycke schenckaedje: want de mensch, natuurlyck uit vleesch en geest bestaende, en hierom, naer Zijne natuur, ten deele met dieren, ten deele met engelen in gemeenschap getreden, helt, ten opzichte van het vleesch, en de gemeenschap met de dieren, eenighzins over tot het goet des lichaems en der zinnen, waertoe genegenheit en zinnen hem dryven: ten opzicht van den geest en zijne gemeenschap met engelen, helt hy over naer het geestelycke en verstaenbaere goet, waertoe verstant en wil hem dryven. Uit deze verscheidenheit of strydigheit van overhellen ryst in eenen zelven mensche een zeker stryt, en uit dien stryt en onderlinge worstelinge een geweldige bezwaernis en hachelykheit van zich wel te dragen, naerdien d’eene overhellinge d’andere hindert en tegenstaet.

De goddelycke voorzienigheit, om, in den beginne der scheppinge, een geneesmiddel te vinden voor de zieckte van ’s menschen quynende nature, uit den aert der stoffe gesproten, beschonck den mensch met eenerhande uitmuntende gave van Erfrechtvaerdigheit, waermede, als met eenen gouden toom, het meerder het minder deel moght intoomen, en het meerder deel in gehoorzaemheit onder Godt lichtelyck ingetoomt worden. Aldus luisterde het vleesch naer den geest, om tegens zyne wil niet uit te spatten, ten waere de geest tegens Godt quaem in te spannen: evenwel stont het in de maght van den geest tegens Godt in te spannen of niet.

Dat deze volkomenheit van den eersten mensche overnatuurlyck, of hem deze overnatuurlycke gave, gelyck een gulde hantvest, geschoncken was, blyckt uit de getuighenissen der heilige boecken en oude leeraeren. De koningklycke profeet beschryft het scheppen des menschen aldus: Wat is de mensck dat ge hem gedenckt, of ’s menschen zoon dat ge hem bezoeckt? gij verminderde hem luttel min dan d’engelen, gekroont met heerlyckheit en eere, en gestelt over de wercken van uwe hant. Adams heerlyckheit en val wort beschreven in eenen anderen harpzang: Toen de mensch in eere was, verstont hij het niet, wert by het redenlooze vee geleken, en is het gelyck geworden.

Hier uit blyckt dat d’eerste mensch met overnatuurlycke gaven geciert was, dewyl de profeet met verwonderinge bespiegelt dat de mensch bykans met de natuure der engelen gelyk staet: ten tweeden, dat hy d’ andere gaven, den eersten mensche in den beginne geschonken, noemt heerlyckheit en eer, die ongetwyfelt jet uitwendighs, en hem bygevoeght betekenen. Zoo zeght oock Ecclesiasticus: Godt schiep den mensch van aerde, en bekleedde hem naer zynen aerdt met deught. Hier ziet het scheppen op de natuur; het kleet der deught op de bygevoeghde gaven. Hier op ziet oock Christus gebloemt verhael van den mensche, onder moordenaers gevallen, eerst van zijn kleet geplondert, toen vol wonden geslagen; daer men met den naem van het kleet verstaet hoe d’eerste mensch van zyne overnatuurlycke gaven berooft, de natuur des menschen, na het plonderen, vol wonden geslagen wert. He Heilige Outvaders bestemmen deze zetrede. Sint Jan Guldemont zeght dat Adam en Eva, hoewelze naeckt waren, nochtans door d’Erfrechtvaerdigheit niet naeckt stonden: Want (zeght hy) zy waren met eene heerlyckheit, van boven komende, bekleet. Hier blyckt hunne Erfrechtvaerdigheit, by een kleet geleken, dat van boven daelde, op datwe verstaen mogen hoe deze niet sproot uit de beginsselen der natuure, maer boven den staet der natuure, onzen eersten ouderen geschoncken wert. Sint Ambroos zeght: Adam was niet naeckt, toen onnozelheit hem bekleedde. De zelve bevestight dit elders aldus: Adam was, voor zijn overtreden, met een gewaet van deughden bekleet, maer door het overtreden gelyck uitgeplondert, zagh zijne naecktheit, dewyl hy het aengetogen gewaet verloren hadde. Dit zouden wy breeder met reden stercken, maer vermyden de langkheit. Ondertusschen ontschuldight dit gewaet der Erfrechtvaerdigheit, als in ’t voorbygaen, ons treurtooneel, daer Adam en Eva niet naeckt, maer met een zuiver kleet van deught en onnozelheit te voorschijn komen. Oock vloeien de heilige bladen, zelf in t nieu verbont, alom over van deze gebloemde wyze van spreecken, die op zulck een geestelyck kleet slaet: gelyck ook de gelyckenis van den bruiloftsgast zonder bruiloftskleet, by Christus ingevoert en het feestgewaet, den verloren zone aengetogen. Paulus zeght: treckt den heer Jesus Christus aen: elders: is ’t dat wy niet naeckt maer bekleet gevonden worden: elders: wy willen niet ontkleet maer overkleet worden. Sint Jan gedenckt de vrou met de zonne bekleet: elders de witte zijde betekenende de rechtvaerdigheit der Heiligen. Hij raet de naecktheit met witte kleederen te decken, en vertoont ons zeven engelen, bekleet met zuiver lynwaet, omgort met goude gordelen. De bruit bekleet hy met fyn lynwaet, de rechtvaerdigheit der Heiligen. Laet ons voortgaen.

Adam en Eva, dus heerlyck met deze overnatuurlijcke gave der Erfrechtvaerdigheit begenadight leidden een geluckzaligh leven naer lichaem en ziel, geene steurnis onderworpen, en opgetogen in geestelycke wellusten van hemelsche bespiegelingen gelyck Godts huisgenooten. De groote Gregorius zeght dat de mensch in den paradyze gewoon was met Gode in gespreck te treden, en door eene inwendige zuiverheit en heerlyck gezicht met hemelsche geesten te verkeeren.

Maer gelyck’er buiten den eeuwigen Godt niet bestandighs is, en zelf een groot deel der engelen in den hemel niet genoeghden met het lot hun toegeleit, en boven het peil, hun van d’Almogentheit gestelt, bestonden te steigeren, waerom zy van Godt buiten het hemelsche paradys geslooten werden: zoo ging’ het op d’aerde, daer d’ erfvyant des menschelycken geslachts listigh toeleide, om door den hofslang’, van hem bezeten, eerst de vrou, en door de vrou den man te bekooren tot het overtreden van Godts gebodt, het welck eindelyck den Satan geluckte. De gemelde Gregorius zeght: Toen Adam de Godtheit ontviel, waer van zijn hart gepropt was, bezweeck het licht des verstants, en alle blydschap, in den paradyze genoten. Mozes zeght: d’oogen van hun beide werden geopent, en kennende datze naeckt waren, vlochten vygebladers. Hier openbaert zich de Herkentenis van dit jammerlycke treurspel aller treurspelen, waer op datelyck volght de Overgank van hun geluck in eene Ilias van ontelbaere rampzaligheden naar lichaem en ziel, voortgevloeit over hen en alle hunne nakomelingen, spruitende uit het verlies der Erfrechtvaerdigheit, door het gebod des Alderhooghsten. De Katholycke Kerck, zeght van wylen heer Vossius, in zijne Pelagiaensche historie, heeft altijt geoordeelt, dat Adams eerste zonde, door Godts rechtvaerdigh oordeel, allen zynen nakomelingen toegerekent wert, en wy, uit kracht van dit oordeel, versteken van Erfrechtvaerdigheit, de gewisse doot en afgescheidenheit van God onderworpen zyn. Apostel Paulus zeght: Gelyck door eenen mensch de zonde ter weereld quam, en door de zonde de doot, zoo is oock de doot over alle menschen gekomen, in wien zy alle zondigen, elders: Gelyck door de misdaet van eenen de verdoemenis over alle menschen quam &c. Dezelve zeght elders, datwe uit der nature kinders van toren, dat is Gods toren onderworpen zijn.

Tegens deze ontwyfelbaere waerheit der erfzonde en strafschult van Adam en het gansche menschelyck geslacht, op de heilige boecken en getuighenissen der oude vaderen gegront, en in d’ eerste dryhondert jaeren en sedert doorgaens in Europe, Asië, en Afrika van oostersche en westersche kercken bezegelt en vast gestelt, kante zich Pelagius, een Schot, en Kloosterbroeder, geregelt en ingetogen van wandel, het welck zijne dwaelinge te grooter nadruck gaf, by menschen meer voorzien met de simpelheit der duive, dan met de voorzichtigheid der slange. Hy, die in dry boecken de Heilheilige Dryeenigheit verdedighde, openbaerde zich, omtrent vierhondert jaeren na het jaer der verlossinge, in Afrika, toen Rome en Italje van Gotten overgerompelt werden, het welck hem kans en gelegenheit gaf om stouter het onkruit alom onder de tarwe te zaeien, en de zielen met zijnen bedriegelycken angel en lockaes te vangen; want, gelyck het spreeckwoort luit, in troubel water is het goet visschen. Pelagius was loos en doortrapt van aert, veranderde menighmael van verblyf en leerde, zoo Hieronymus zeght, heimelyck het gene hy in ’t openbaer lochende. Zes en meer kerckelycke , vergaderingen zweetten, om den inbreuck en kancker van zijne valsche leeringe te keeren, namelijk dry te Karthago, een Disopolitaensch, een Mulevitaensch, een Arausikaensch, zonder meer andere te noemen. Zijn aenhang beschimpte reuckeloos en lichtvaerdigh de jammerklaght der vrouwen, in arbeit en baerens noot, kermende: och, hadde Adam noit in den appel gebeten! &c. gelyck de voester in Euripides Medea klaeght:

     Och had noit ’t eerste schip door Cyaneesche rotsen,
Naer ’t lant van Kolchis heen, het zeegevaer gaan trotsen,
En noit de scherpe byl, in ’t bosch van Pelion,
Den pyn gevelt, opdat men Argo bouwen kon.

Maer gelyck d’eerste schakel van dwaelinge veele andere schakels, en een lange keten van dwaelingen nasleept, zoo ging het hiermede ook: want uit kracht van het lochenen der erfzonde stelde Pelagius der nakomelingen misdaet alleen in ’t navolgen van Adams voorbeelt, achte dat Adams misdaet Adam alleen en niemant anders quetste, de natuur geen erfgebreck gevoelde, maer elck voortgeteelt wert in dien staet van volkomenheit, waarin Adam voor den val stont. Hy oordeelde de doot uit de nootwendigheit der natuure te spruiten, en niet by schuit der ouderen over het gantsche menschelyck geslacht te vloeien, en Adam zelf, schoon hy noit het gebodt overtradt, most sterven: veel min stont hy toe dat wy door Adams misdaet den eeuwigen doot verdienden, waer uit hy besloot dat de kinders niet behoeven gedoopt te worden, niet tegenstaend de geheele Kerck de nootwendigheit des doops vaststelde uit Christus woorden: Ten zy iemant weder geboren werde uit water en den H. Geest zoo kan hy in Godts ryck niet komen. Pelagius, om geene erfmisdaet toe te staen, en te bekennen dat wy in reatu, gelyck de Latynen zeggen, dat is, strafschuldigh geboren worden, ontkende stoutelyck dat door den doop de vleck van erfmisdaet der kinderen afgewasschen, en zij door dit waschbadt der wedergeboorte, uit de mahgt der duisternisse, in het licht van Gods ryk overgevoert worden. Hier by beruste het niet, maer men trat tot het geschil van de nootwendigheit des invloets der genade van den H. Geest, en het vermogen van den vryen wille des menschen, en van de natuure. Pelagius ontkende de nootwendigheit der genade, tegens het gevoelen der Griexe en Latynsche vaderen en geheele Kercke, en, om zijn dwaelinge te bewimpelen, verstont alleen hier by de natuurlycke gaven, zonder welcke wy niets vermogen te wercken, doch wanckelde ondertusschen wel viermael in zyne drift, en hiel geenen eenparigen voet. De rechtzinnige leeraars dreven tegens hem dat hy door deze drift de natuur, die gekrenckt was, te hoogh zette, en de genade ontluisterde: dat de vrye wil en de leer der wet, gelyck hy leerde, niet genoegh waren, maer boven deze d’invloet der genade vereischt wort. Pelagius lette luttel dat Christus den H. Geest belooft den geenen die hem aenroepen, en door d’instellinge der heilige Geheimnistekenen de zwackheit der natuure noodigh achte t’ onderstutten, en de Geheimnistekens hierom met recht van d’oude vaderen genoemt worden vaten der genade, en wercktuigen van ’s menschen rechtvaerdiginge: immers hy droeg zich hierin zoodanigh dat Vincent Lirinenzer met recht van hem getuight: Niemant heett voor dien heiloozen Pelagius zich zulck eene kracht van vryen wille durven aenmeeten, dat hy hier toe in het goet, tot elck byzonder werk, Gods genade niet nootwendigh achte. Het orakel der waerheit wederspreeckt hem met deze uitgedruckte woorden: Zonder my kunt gy niet bedryven: en Paulus zeght dat Godt in ons werkt het willen en volbrengen. Doch om ons niet dieper te dompelen in de barningen der geschillen, by hem verweckt, en deze wytloopentheit hier niet voeght, willen wy dit afkorten, en ondertusschen ons, naer den raet des gemelden Lirinenzers, houden aen hetgeene Dat overal, dat altyt, en van allen gelooft wert.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001