Joost van den Vondel (1587-1679)

BATAVISCHE GEBROEDERS.

OF ONDERDRUKTE VRIJHEID

HET TWEEDE BEDRIJF.

KRIJGHSRAET. FONTEIUS.

KRIJGHSRAET.

De stedehouder komt zeeghaftigh herwaert aen
Uit Kattenlant, de toght is naer zijn wensch vergaen.
Het past den krijghsraet eerst den helt te wellekomen,
Die alle vyanden manhaftigh in kon toomen.
Men steeck de krijghsklaroen, en ga hem in t gemoet.
Hy stapt ter Rijnpoorte in, gevolght van zijnen stoet.
Wie d eer van t Roomsche rijck behartight laet zich hooren.
De vreught van zulck een zege is niet in t hart te smooren.
Kornels en hoplin, helpt dees wellekomst beklen
Met een gemeene stem: het heil is algemeen.
Weest overwellekom. ter goeder tijt bejegenen
Wy uw doorluchtigheit. dat u de goden zegel zegenen,
Beschermer van den staet, door uw beleit gestijft.
Ghy zijt de slaghpen, daer s rijxadelaer op drijft.
Die Asie en Euroop ziet onder zijne voeten.
Waer Cezar hier, hy quam u met den raet begroeten,

FONTEIUS.

Een oproer dat zijn hooft alree scheen in de lucht
Te steecken, houdt zich laegh, en zwicht voor t lantgerucht
Van deze zegefaem, met kracht vooruit geronnen.

KRIJGHSRAET.

Verhael toch op wat wijs de vyant wert verwonnen,
Gevangen en verstroit, op zijnen eigen gront.
Het lust ons dit verslagh te hooren uit uw mont.

FONTEIUS.

De Katten, d allerbraefste en strijtbaerste in Germanje,
Geloofden dat het rijck zou spatten; in Hispanje
De grijze Galba, met zijn ooreloghsgespan,
Uitbersten Vindex meer dan hondertduizent man
Opbrengen, en gelijck een Julius, de wallen
Van Rome uit Gallie gewapent overvallen;
Britanje, uit zijnen slaep geweckt en opgestaen,
De Roomsche heirkracht uit het slavende eilant slaen;
En d oude Batavier met d aengegrensde buren
Verbittert, Rijn en Maes en Wael en Noortstrant schuren
Van s rijx bezettingen, hun leggende op den hals.
De Katten droomde dit, het was dan waer of valsch.
Zy rusten heimlijck toe. om herwaert af te zacken,
En, eer men hen verwachte, al Cezars maght te knacken.
Ick waeckte, door mijn spien verzekert van dit stuck;
En om, voor hen gereet, het dreigende ongeluck
Te stuiten, ruckte voort, eer iemant dit vermoede.
Zy laegen toghtree, doch te luttel op hun hoede,
Elck aen zijn eigen disch, in t woeste Hartewoudt.
Men braste, en dronck, en klonck, en stofte, trots en stout,
Den Roomschen adelaer te zitten in de veeren,
Dat hy met Duitschen roof vergeeten zou te keeren.
Dit zwoeren ze onderling, en sterckten t by den dranck
Met vrolijck boschgeschal, en trotsen wapenklanck.
Zoo loock de midnacht stil den slaeperigen droncken
Zijne oogen. het gedierte ontwaeckte van het roncken.
Hun paerden gingen vast te weide, vry en los
Van toom en teugel, aen de slincker zy van t bosch:
En zy, die anders scherp op oorloghs voordeel letten,
Vergaten door den dronck, nu schiltwacht uit te zetten.
Wy, door den loozen spie van hunne onachtzaemheit
Verkuntschapt, ruckten flux met orden en beleit
Ten bossche in, by de maen, opgaende om ons de paden
Te wijzen door t geruisch der schemerende bladen.

KRIJGHSRAET.

Ons lust te hooren hoe zy wierden opgeweckt.

FONTEIUS.

De man lagh by zijn vrou en kinders uitgestreckt,
Op eene zode vast in slaep: een ander leunde
Half slaepende aen een eick, daer d elleboogh op steunde.
D een lagh begraven in de ruighte, en bieze en riet:
Een ander, op een boom om hoogh geklommen, liet
De beenen en het hooft, al suizebollend, hangen.
Ick mompelde heel zacht, : nu rustigh aengevangen.
Een ieder schiete en houwe in t hondert, dat het kraeckt.
De krijghsgodt noodt ons op dit boschbancket. zoo raeckt
Men blindling vleesch, en been, en beckeneel, en schenckels,
Als in een vleeschhal, daer de slaghter tot aen d enckels
In roockend runderbloet zich baedt, bespat, bebloet.
Het huilen galmt door t bosch, zoo vreeslijck en verwoet,
Gelijck of loeiend vee, in stallingen gedompelt,
Van wolven kudden uit het sneeu wert overrompelt.
Wat vlughten kon, ontvlughte, en helt niet langer stant.
een dieper boschwaert in; een ander naer het lant
Wou in de vlacke wey te paerde ons tegenstreven,
Maer quam te spaede, en vont de paerden weghgedreven
Door onze knaepen; alle op eenen oogenblick,
Elck van een voetknecht: nu een ruiter in hun schick.
Wy spaerden t overschot, en voerden het gevangen,
En keeren, rijck van roof, met wapenen behangen,
Te heiligen aen Mars, Jupijn, en Nero zelf.

KRIJGHSRAET.

Gelooft zy vader Mars. men hangze in kerckgewelf,
Of hechtze aen een pylaer, naer d oude Roomsche zede.
Maer Fronto keert werom. wat tijding brengt hy mede?

FRONTO, FONTEIUS, KRIJGHSRAET.

FRONTO.

Heer overwinner, dat de Goden u behon,
Ghy keert ter goeder ure, en kunt den optoght spon,
Verwinnen op zijn tijt, en tijdigh wederkeeren.
Wy mogen uw gezagh en opzicht niet ontbeeren.

FONTEIUS.

Hoe ging t u? hebtghe een hoop Baethouders t scheep geleit?

FRONTO.

Met moeite t scheep gebroght. al d oever zagh beschreit
Van grootmor, moeder, nicht, schoondochter, zuster, moeien.
Het scheen geen afscheit van bloetvrienden, maer te groeien
Tot opstant, en een storm van wederspannigheit.
Zy vielenze om den hals, bescheit noch onbescheit
Moght gelden, onder al dit jammeren en treuren.
Men konze met gewelt niet van elckandre scheuren.
Natuur quam boven, en met een boosaerdigheit.
Men schroomde bondelrecht, noch Cezars majesteit
En naem te lasteren, te schenden onder t klaegen.
Doch veel staetkundigen, die uit hunne oogen zagen
Wat dit wou zeggen, en beluistereden wat spraeck
Zy mompelden op straet, getuigen dat de wraeck
Ons dreighde met een hooft, om zich van t juck t ontlasten.
Het waer nootwendigh dit wat dieper t, ondertasten.
En uit te boezemen wat brant van staet hier smeult,
Gelijck een vonck met asch bedeckt. geloof hier heult
Een manshooft me, die t spel aenschout met koele zinnen,
En broet en koestert het verraet en houdt zich binnen.
Ick heb hun hoofden, twee gebroeders, in het oogh,
En, hen bespiedende, meer pijlen tot mijn boogh,
Om, met uw kennisse, eens de strenge pees te slaecken.
Zy moeten onder, wil men t quaet te boven raecken.

FONTEIUS.
Dit stemt niet qualijck met mijne inzicht overeen.
FRONTO.
Hadde uwe vroomheit niet de Katten plat getren,
De storm van oproer zoude op Rijn- en zeekust waeien.
FONTEIUS.
Nu druipenze, en ontzien in t vlacke velt te kraeien.
FRONTO.
Geloofme by mijn woort, zy leggen op hun luim.
FONTEIUS.
Betoom uwe achterdocht, die weit misschien te ruim:
Of geef me een klaerder blijck van zulck een misvertrouwen.
FRONTO.
Ick koom den Rijn af, voor mijn optoght, u ontvouwen
Mijn wedervaeren, in t geleiden van de vracht.
Ick volghde met een stoet te paerde, niet bedacht,
Op eenigh reisgevaer, als plotzeling, van boven
Ten heuvel af, een troep straetschenders quam gestoven
Naer t water toe, om ons dien keizerlijcken buit
T ontzetten met gewelt. de jaeger zagh vooruit
Ter rechter zijde hoe die stof wolck aen quam glippen.
Hy vont uit schrick geran de lijn te laeten slippen,
T ontrennen naer benen. de stuurman hoort geschal,
En smijt het roer in ly, en zet aen laeger wal
Het schip, met menschen vleesch, tot Cezars dienst, geladen.
Wy dondren brieschende op. de stroopers, op verraeden
Gewelt en oproer uit, verneemen ons met schroom,
En wenden, toen dien kans hun miste, flux den toom.
Hun paerden vlogen, recht als blixems, al te zamen
Door t stof ten moortbossche in, waeruit zy herwaert quamen.
Ick vont geraeden wer te keeren, om verslagh
Te doen, en zulck een stuck te brengen aen den dagh.
Te Duitschburgh zal het schip mijn wederkomst verbeiden,
Om, met meer volx gesterckt, het hooger te geleiden.
FONTEIUS.
Men kent den vogel aen zijn veders. maeltghe hen
Naer t leven af, misschien of ick die vogels ken.
FRONTO.
Het scheenen opgeruide oproerige Barbaren.
t Gezicht alleen van verre een krijghsman zou vervaeren.
KRIJGHSRAET.

Beschrijf ons hun gestalte, om zekerder te ran.

FRONTO.
Zy zetten het te snel van verre op vlughten aen:
Gelijck een helsch gespoock en baerelijcke droezen.
De schelmen deckten hooft en schouder met karpoezen
Van stierenhuiden, ros van verf, de naeckte borst
Geleeck een kolder, dick van leder, en een korst,
Uit eelt en zweet gegroeit. zy staecken ossenhoorns
Afgrijslijck in de lucht, gelijck gespitste torens.
De stiere tanden, in het villen aen de huit
Gelaeten, slingerden. om schriekelijcker uit
Te kijcken, langs de wang van werzijde onder t jaegen.
Een schacht, met een smal bladt van yzer scherp beslaegen,
Was t ruiters hantgeweer. zoo quamen ze op een draf
Aenstooten naer den stroom, maer spatten boschwaert af,
Zoo dra ick met mijn troep gewapent op quam daegen.
Wy vonden niet geran een sprong met hun te waegen
In t moortbosch, anders waer de laegh misschien ontdeckt.
FONTEIUS.
En of wy t moortbosch noch, zoo wijt het zwaeit en streckt,
Bezetten over al met onzen ruitervlogel;
Ten minste kregen wy een veder van dien vogel.
FRONTO.

Geloof niet dat dees laegh zich lang in t moortbosch houdt.

FONTEIUS.

Zy zijn alreede ontdeckt, en hondert jaeren out.
Zoo stout een schelmstuck zit te hoogh in top geklommen.

FRONTO.
Geloof zy zijn te rugge en over Rijn gezwommen,
Van waerze quamen: want z ontzien geensins, met toom
En paert in t harrenas te brieschen door den stroom.
FONTEIUS.
Zoo kent ghy dezen aert genoegh aen hun manieren.
FRONTO.
Gewis een lantaert van rebelle Batavieren,
Verbonden aen hun hooft. het zy hierme zoo t wil;
Een brant van oproer smeult al heimelijck en stil,
Terwijlwe onachtzaem ons aen ydelhen vergaepen.
FONTEIUS.
Men magh in staetgevaer niet sammelen noch slaepen:
Want als gestichte brant by nacht ten daecke uitslaet,
De wint daer onder blaest, dan rept men zich te laet.
Nu eerst het hart gesterckt. wy dienen tijt te winnen.
De tijt eischt raet en spoet. treet t zamen met ons binnen.

REY VAN BATAVISCHE VROUWEN. (*)
I. Zang.
Geluckigh leefden wy
Voorheene, eer vreemde heerschappy
Den vryen hals quam drucken
Met haere slaefsche en ysre jucken.
Men kocht geen eigen erf,
Noch sloot met graft en haegh zijn werf,
Maer dreef gemeene ploegen
Door t lant, en leefde met genoegen.
De laege leeme hut
Plasregen, wint en hagel schut.
De disch stont niet gelaeden
Met leckernye en overdaeden,
Maer ooft, in t wilt gegroeit
Aen boomen, met geen mes besnoeit.
Het wiltbraet was ons spijze,
En kaes en stremsel, naer lantswijze.
De man, verplicht door trou,
Genoeghde met een kuische vrou,
Die schaemroot ingetogen
Haer heer en heerschap zagh naer doogen.
De huiswaert, zonder last,
Noodt nagebuur en vreemden gast,
Zoo gastvry, als zijn maegen.
Men voelde geen uitheemsche plaegen.

I. Tegenzang.
Men acht geen zilverwerk,
Noch gout, noch munt, gekent aen t merck.
Zy wislen waer aen waeren,
Niet ver gehaelt door zoute baeren,
Maer in het Duitsche lant
Gegroeit, of met hunne eige hant
Gewrocht in laege hutten,
Om s menschen leven t onderstutten.
De hutten, niet getoit
Noch dicht by een, maer wilt gestroit
Aen vlecken, en aen dorpen,
Niet licht den brant zijn onderworpen. (*)
Hun timmerhout is ruw,
En ongeschaeft, de rijckste schuw
Van lijstwerck en cieraden,
Gesnen gebloemt, als ooft en bladen.
De bast en schors bedeckt
De hut, wanneer de regen leckt.
Men bezight kalck noch tegel,
Noch steen, gemetst op eenen regel.
Een deel schuilt, voor gevaer
Van krijgh, in holen diep en naer,
En berght zich voor den rover.
Zoo brengt de Duitschman t leven over
 
II. Zang.
Geen woecker vrat verwoet
Zijn evennaestens vleesch en bloet.
De vacht en vlasbloem kleedden.
De hallefnaeckte en stercke leden.
De dochters huwen spa
Aen een hardtvochte wederga,
En beide hoogh van jaeren,
Waerom zy vroome vruchten baeren.
Ontvonckte brant van twist,
Het wert door scheitsmans flux geslist.
Al d edelsten regeeren.
De vroomste in oorlogh triomfeeren.
Der vorsten maght bestaet
In schijn en uiterlijck gelaet;
Want om niet af te dwaelen,
Bepaelt haer t volck in enge paelen.
Zoo kon de vryheit staen.
De heer bemint den onderdaen.
En d onderdaen, zijn heeren
Ontziende, helpt alle onheil keeren.
Het schouspel, zonderling
Gepast op wapenoeffening,
En niet om loon te trecken,
Tot oirbaer tijtverdrijf kon strecken

II. Tegenzang.
Geen rechter recht uit gunst
Of haet. geen pen, noch letterkunst,
Noch stomme boecken spreecken,
Van goede zeden en gebreecken:
Het schepselboeck alleen
Leert hen aenbidden d eeuwighen,
Uitstraelende in het wercken,
De Godtheit, niet bemuurt in kercken.
Zy wijden Gode in t wout
Een kerck van ongekorven hout,
Daer zy de daeden melden
Van s lants beschutteren en helden.
Zij schuwen diep te tren
In t hol van Godts verholenthen,
Met geen vernuft te schatten,
Maer door t geloof alleen te vatten.
De godtsdienst hielt met schroom
Voor straf de woestheit by den toom
De hoop op t ander leven
Hiet elck zijn recht en eer te geven.
Der Duitschen waertste pant,
De goude vryheit hielt dus stant
In Nederduitsche beemden,
Voor d overkomst van deze vreemden.

Toezang.
Hoe is nu d oude tijt verkeert
Door d overkomst der vreemdelingen!
Batavie leght overheert,
En laet zich knevelen en dwingen.
Rechtvaerdigheit, uit schrick gevlught,
Zocht in de wolcken zich te bergen.
O Julius, zie uit de lucht
Hoe uw nazaeten Duitschen tergen.
Uw nazaet schat Baethouwers niet
Mebroeders, vrienden, bontgenooten
Van t uitgebreit Romainsch gebiet,
Naer t vreverbont, met u gesloten.
Gewelt en wreetheit gaet in zwang.
Bemintghe t recht der vrye volcken,
Getrapt te byster en te bang,
Zie eenmael neder uit de wolcken.
En, zoo uw godtheit onrecht haet,
Herstel ons in den ouden staet.

Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001