Joost van den Vondel (1587-1679)

KONING DAVID IN BALLINGSCHAP.

HET TWEEDE BEDRIJF.

URIAS GEEST.

Ick helt Urias, lang by geesten afgezondert
Van ís levens licht, quam uit den voorburgh opgedondert
By nacht te Sion, in dit oude hof, en vondt
De bedtgenooten, die, van Davids min gewont,
In haeren eersten slaep gerust gevallen lagen.
Zy schrickten, toenze my by maenlicht waeren zagen
Voor haere ledekant, en mijn doorschote borst
Vol wonden, root van bloet geverft, en vuil bemorst.
De haeren rezen, en de teÍre leden trilden.
ík Verweckte een krijghsgerucht van schilden tegens schilden,
Geklickklack van metael en harnas tegens een,
Bazuin- en yzerklanck, als offer werd gestreÍn;
Een voorspoock van den strijt en ít oproer, reede op handen.
Zy zagen dí oogen in mijn hooft, als koolen branden,
En hoorden een geschrey van wapen, wapen, wraeck,
Door alle kamers heen. haere oogen, van den vaeck
Verwonnen, zien gespoock, en twijfelen. haere ooren,
Bestemmen naulijx het gerammel, datze hooren,
En dí ysselijcke stem: maer de uitkomst van dien droom
Wil haest uitwijzen dat mijn geest geení ydlen schroom
Den bedden aengejaeght van mijní heer, die ongebonden
Zijní troustens dienaers bedt zoo schendigh heeft geschonden,
Mijne overschoone onteert, die, zwanger van een vrucht,
Verlegen zat om raet. de schender, om ít gerucht
Van overspel, by tijts, met eenen glimp te smooren,
Ontboodtme tí huis, of my de zwangere moght bekooren:
Maer ík weigerde eerelijck, als een rechtschapen helt,
ít Gemack van ít bedt, naerdien de veltheer lagh op ít velt,
Met al de stammen, en de bontkiste in hun tenten.
Wat raet? zijn eer in last, besluit de dreigementen
Hoe ít zwaert gesleepen wiert, om eeuwigh, zonder kennis,
Te weiden. hier op sterft de vrucht. de zusterschennis
Staeckt nau haer weeklaght, en de broedermoort het bloÍn,
Of Absolon, in schijn van offren om zijní zoen,
Leght op zijn luimen, om nu Nathans dreigementen
Te stercken, en ít verloop, de hooftsom, met de renten,
Al teffens tí eischen, en, als een weÍrspannigh zoon,
Den vader onvoorsiens te vliegen in zijn kroon.
De wraeck des hemels loopt door Davids zaelen spoocken,
Rinckinken. ík zie eer lang Urias leedt gewroken
De wraeck zet hof en stadt, en straeten overendt.
De zoon ontziet niet dat hy zijne handen schent
Aen vaders heilighdom, en hof, en bedtgenooten.
Godts wraeck verstoot hem, die Urias heeft verstooten,
Versteecken van zijn trou, zy volght oock in zijn schim,
Den zoon tot aen den eick in ít bosch van EfraÔm:
Daer zal hy sneven, die eerst groeide in vaders schade:
En niets ontzagh, als hy zijní moedtwil slechts verzade.
Maer tijt is ít dat ick daele, en naer mijn kercker spoÍ:
De zon rijt op, en hijght my met haer paerden toe.

DAVIDS BEDTGENOOTEN. THAMAR.

BEDTGENOOTEN.

De nacht, tot ís menschen rust geschaepen,
     Ontzeght den menschen stilte en rust.
     De nacht, die moeite en zorgen sust,
En wieght in slaep, verbiet te slaepen.
     Wat spokeryen zijn ons niet
In naere schaduwe verscheenen!
Wie waerde door de kamer heenen,
     Een dreighde Sion met verdriet?
Of kan een droom het oogh bedriegen
     Met schijn, en harssenschildery,
     Die in ít verschiet, of van naby,
De waerheit naerbootseert met liegen?
     Of deckt de grijns van ít nachtgezicht
De troni van aenstaende waerheit,
Het hof te vrezen? ík wensche klaerheit
     Te scheppen uit een wijs bericht.
Maer Thamar komt hier aengetreden
     Uit Arons hutte, en heilighdom.
     Zy ziet heel vrolijck naer ons om,
En schijnt getroost in haer gebeden.
     Men gaze groeten, en met een
Ontvouwen hoe de harten schromen
Voor zwarigheÍn, en droeve droomen.
     Laet ís konings dochter dit ontleÍn.

THAMAR.

Geluck bejegene u, mevrouwen.
     Van daegh, al rijst het hemelsch licht
     Met een benevelt aengezicht.
Geen nevel steurt een vast betrouwen.
     Hoe slaetghe dí oogen zoo bedruckt
Naer díaerde? wat ís u voorgekomen?
Hebt ghy ons blijschap niet vernomen?
     Mijn wensch, Godt lof, is my geluckt.

BEDTGENOOTEN.

Wat wensch is dit, Ű bloem der hoven?

THAMAR.

     Mijn trouwe broeder Absolon
     Wijdt Gode een offer met de zon,
Nu hy zijn rampen is te boven.

BEDTGENOOTEN.

     Waer offert uw heer broeder dan?

THAMAR.

Te Hebron, daer de stammeheeren
Ten offer met hem bancketteeren,
     En zijn godtvruchtigh raetgespan.

BEDTGENOOTEN.

Wanneer is Absolon vertogen?

THAMAR.

     Te midnacht, zonder groot geluit.
     De vroomsten zondt hy eerst vooruit,
Van yver brandende en bewogen.

BEDTGENOOTEN.

     En gaf uw vader zijne stem
Tot deze bedevaert alreede?

THAMAR.

De vader stemde ít op zijn bede.
     Zoo trock hy uit Jerusalem.
Waer heeft mevrou zoo lang gesteecken?
     Al ít rijck, van Berseba tot Dan
     Hier toe genoodt, gewaeght hier van,
Jordaen, en zee, langs alle streecken.

BEDTGENOOTEN.

     Godt geve dat dit feest besta
Tot heil der krone en onderdaenen,
Tot heil van ít hof, dus lang in traenen.
     De hemel schutte Jakobs sch‚.

THAMAR.

En waerom zuchtghe dus zwaermoedigh?

BEDTGENOOTEN.

     Om ít nachtgezicht, dat ons vervaert.

THAMAR.

     ít Is ydelheit, die ít hart bezwaert.
Noit heerschte Juda zoo voorspoedigh.

BEDTGENOOTEN.

     Wy droomden in een berreghwoudt
Eení jongen leeu, en maght van dieren
Te zien, die vrolijck, onder ít vieren,
     Hem kroonden met een kroon van gout.
De jonge leeu gemoedight, brulde,
     En gaf een vreesenlijcken schreeu,
     Dat zelf zijn vader, dí oude leeu,
Vernam wat boschgalm ít wout vervulde.
     Uit schrick verliet de grijze ít nest.
De jonge leeu, om velt te winnen,
Schiet toe, en grijpt de berghleeuwinnen
     Daer hy zijní dollen gloet mÍ lescht.
Dat is ít niet al. toen scheenen troepen
     Te worstelen, en hantgemeen,
     Zich spits te kanten tegens een,
En wapen, wraeck, en moort te roepen.
     De grijze leeu in ít bergbosch maelt
Den leeu van Juda af naer ít leven.
De jonge leeu, tot staet  verheven,
     Schijnt Absolon, van gout bestraelt.
De berghleeuwinnen, aengegrepen,
     Geschent van dien gekroonden leeu,
     Verbeelden dat hy met geschreeu
Zijn klaeuwen heeft op ons gesleepen.
     Dees harnasklanck, dit krijghsgeluit
Beelt af hoe tusschen zoon en vader
Een tweedraght broeit: en weet ghy ít nader,
     Ontvou ons wat dit spoock beduit.

THAMAR.

Mijn broeder wou ter sluick niet reizen,
     Maer met des konings oorelof,
     En viel hem hier te voet voor ít hof.
Hy wou zijn godtvaert niet ontveizen.
     WeÍrspannige aert beschiet zijn wit.
Ter sluick, en door bedeckte laegen,
Om uit het donker op te daegen,
     Eer zijn party te paert zit.
Om zich den wegh ten zoen te baenen
     Nam broeder afscheit, zoo verneÍrt,
     Dat zich de vader zijnes deert
En niet onthouden kan van traenen.
     De vader gaf op dit verzoeck
Hem openhartigh zijnen zegen.
Nu raeskalt, droomt, en spoockt hier tegen:
     Hy reisde ontlast van vaders vloeck.
Gedurende zijn ballingschappen
     Vervolght, voortvlughtig, west en oost
     Heb ick het treurigh hart getroost.
Hem lust die zantwegh niet te stappen.
     De koning zette een nieuwe wijs
Op dees verzoening, en geleenight,
Als was, heeft zijne harp vereenight
     Met lofgezang, Godts naem ten prijs.
Al ít heilighdom kan u getuigen
     Hoe vader met eení blijden zin
     Den hemel danckte. laet de spin
Vry gal uit zulck een leli zuigen.
     Of dunckt u dat ick broeder draeghí,
Uit gunste en trouwe, my gebleecken,
Toen hy mijn ongelijck dorst wreecken,
     En Ammon wis nam uit zijn laegh;|
Den zoon, als op zijní halt, gedraegen,
     Hy komt u effen in ít gemoet.
Om in de hutte Godt te loven.

JOAB. DAVIDS BEDTGENOOTEN.
JOAB.

O schoonheÍn, zonder ga, des konings liefde waerdigh,
Ghy yvert met den dagh, alree getoit en vaerdigh
Ter hutte, om, ís Hoogsten naem ten prijs, uw vroegh gebedt
Te storten voor het koor. dat ís recht. de zuivre wet,
Van ís hemels hant in steen op Sinai gehouwen,
Ontfangt haere eer in ít hart der yverende vrouwen.
Wy volgen gaerne: het believe u voor te treÍn.

BEDTGENOOTEN.

Heer Joab, eenige spoock, dat ons te nacht verscheen,
Versteurt de rust op ít hof. wy duchten en vermoeden
Of eenigh misverstant, het zy hoe ít wil, moght broeden
Ten hove, tusschen zoon en vader.

JOAB.

                                                       Spruit de reÍn
Van dit vermoeden slechts uit droom en nachtspoock?

BEDTGENOOTEN.

                                                                                  Neen,
Ons is niet luttel stofs van achterdocht gegeven.

JOAB.

Zijn koningvrouwen dan in ít hof dus onbedreven,
Dat zy niet weten hoe de zoon en vader staen
In volle vrientschap? zijt gerust: hier schort niets aen.

BEDTGENOOTEN.

Princesse Thamar melde in ít lang en breede heden
Met welck een afscheit hy naer Hebron is gereden.

JOAB.

Laet vaeren dan gespoock, en droom, en kinderklucht.
Doch schuilt íer anders iet, het welck u houdt beducht,
Verhaelt het ront en klaer; al viel íer iet te zeggen
Dat schijn heeft; ík zal ít met pit van reden wederleggen.

BEDTGENOOTEN.

Wat aengaet dezen zoen der broÍrslaght, kentghe eení man,
Die zijn gedachten loos en kloeck ontveinzen kan,
Dat ís Absolon, de schalckste en listighste in ít ontveinzen
Van zijní verborgen haet, en wraackzucht en gepeinzen.
Had Ammon, schender van de koningklijcke maeght,
Dit konnen riecken, noit had David hem beklaeght,
Die, op het velt bancket, van moortgeweer doorregen,
Gesmoort lagh in zijn bloet, dit ís klaer. dit springt u tegen,
Zoo ghy den zoen betrout, onthou van Absolon,
Dat hy twee jaeren lang de wraeck ontveinzen kon,
En smooren in zijn hart.

JOAB.

                                       Ghy sterckt uw vrees met reden.

BEDTGENOOTEN.

Nu luister, oordeel voort uit alle omstandigheden,
Van ís jonglings kroonzucht, ons ontdeckt door zijn beleit.

JOAB.

Dat waer een dootschult van gequeste majesteit.

BEDTGENOOTEN.

De majesteit is blint van al te groot een liefde.
De broeder, die den broÍr met zijnen moortpriem griefde.
Ontziet den vader niet te steecken naer het hart.

JOAB.

De zusterschennis kon de broeder zonder smert
Niet lijden.

BEDTGENOOTEN.

Recht, nu denck hoe smert hem om te zwerven,
Zijn vaders aengezicht vijf jaeren lang te derven.
Stiet hy den vader weÍr, als balling uit het rijck;
Stont vader reekíning met den zoon dan niet gelijck?

JOAB.

De zoen staet hem te dier. de lucht van ít hof te scheppen
Kost arbeit. noit dorst ick een woort ten hove reppen,
En bezighde endtlijck stil de weeu van Thekoa.
Verworf by trappen hem den toegang ter gena,
Dat hy herstelt twee jaer, gelijck in duisternissen,
Most wandelen, en ít licht van ís koninghs aenschijn missen.
Indien hier oorlogh school, wat lagh hem aen dien zoen.

BEDTGENOOTEN.

Om onder schijn van pais een oorlogh  uit te broÍn.

JOAB.

Zou dí erfgenaem des rijx zich tegens ít rijck gaen kanten?

BEDTGENOOTEN.

De blinde vader laet den zoon met lijftrouwanten,
Eení stoet gewapenden, bestuwt in ít openbaer,
De hoftrap optreÍn, recht of hy al koning waer.
Dit baert aenzien en ontzagh by dí onderdaenen.
Dit ís maghtigh hem den wegh naer vaders troon te baenen

JOAB.

De vader eert zich zelf, in dí eere van den zoon.

BEDTGENOOTEN.

Zegh: hy onteert zich, zet zijne afkomste op den troon.

JOAB.

De koning magh met recht den eerstgeboren eeren.

BEDTGENOOTEN.

En dí oudsten vreest al of de jongste moght regeeren.

JOAB.

Terwijl de vader leeft hout hy hen beide in bedwang.

BEDTGENOOTEN.

De vader suft, en leeft den zoon alree te lang.
Hem dunckt de vader is in ít goet des zoons gezeten.
Dit weet de koning, of gewis hy niet wil ít niet weeten.

JOAB.

Wat ís dit?

BEDTGENOOTEN.

                  In welck gevaer hy zich en ít gansche rijck
Durf stellen. let hier op. ghy hoeft geen klaerder blijck
Dat Absolon de kroon zich eigen door geboorte
Toerekent, en belaeght. hy zet zich in de poorte,
En ít poortgerecht, heel vroegh, als rechter van elx pleit,
Onthaelt en kust het volck, ontmoet elck met bescheit,
Als of de koning ít recht al willens wou verzuimen.
Zoo wint hy ít hart des volx, en leght op zijne luimen.
Al ít stamhuis bidt hem aen. de dageraet des mans,
Zijn jeught, en schoonheit geeft hem gunst en eenen glans
By alle joffers, die hem gunstigh zien naer díoogen,
Ten wasdom van zijn eere, en aenzien, en vermogen,
Dat stijght allengs in top van ít opperste gezagh.
Waeckt ghy niet op: hy zal u wecken met den slagh,
En ít slaghzwaert op den hals. men mompelt onder kloecken
Dat hy Achitofel by wijlen ging bezoeken,
Te Gilo, zijne stadt.

JOAB.

                                Die vos is hem te loos.

BEDTGENOOTEN.

Niet schalck en loos alleen, maar teffens loos en boos.
Wy kennen zijnen aert.

JOAB.

                                    Hy heeft het hof gegeven,
Om op zijn vaders erf gerust en stil te leven.

BEDTGENOOTEN.

Het draeght dien naem by ít hof, docht blyft by ons verdacht.

JOAB.

Het achterdencken kent geen paelen, slaet met maght
Al voort, men kan op los vermoÍn niets zekers bouwen.
Het geldt den koning eerst.

BEDTGENOOTEN.

                                           En echter ís konings vrouwen

JOAB.

Hebt ghy uw achterdocht den koning niet ontdeckt?

BEDTGENOOTEN.

Hoe durven wy? zy weckt eení leeu, die David weckt.

JOAB.

Een leeu versteurt zich niet, geweckt van zijn leeuwinne.

BEDTGENOOTEN.

Wy koestren zijn min, als voesters van zijn minne;
En reppen van geen staetí uit angst voor ongena.

JOAB.

Ontzie ghy ít, zoo gaet heene, ontdeckt het Berseba.

BEDTGENOOTEN.

En zoo zy ons ontdeckt, dan staen wy ruim noch slimmer.
Zy spant de kroon in ít hart, en haet al ít joffretimmer,
De bedtgenooten, en haer aenhang. dí uchtendzon,
Gelijck ghy weet, behaegt hem min dan Absolon:
Wanneer die met zijn haer in zijn gezicht komt praelen
Zoo schoon als Godt hem schiep, zou vaders gramschap daelen,
En stellen allen schijn van nadocht aen een zy:
Dan lagen al des zoons beschuldigers in ly

JOAB.

De koning stelde ons tot een wachter van zijn benden.

BEDTGENOOTEN.

En zoo de zoon het roer des staets eens quam te wenden?

JOAB.

De zes paer stammen zijn in ís konings eedt getreÍn.

BEDTGENOOTEN.

En zooze eens weifelen, en raecken op de been?

JOAB.

Daer hoeft meer tijt toe. dat gerucht zou verre klincken.

BEDTGENOOTEN.

Geloof de hulck van ít rijck is heimelijck aen ít zincken.

JOAB.

Hoe slaept de stuurman dan, dat hy ít gevaer niet merckt?

BEDTGENOOTEN.

Wie zal ons zeggen hoe Godts oordeel hier in werckt?

JOAB.

De wacht van ít leger staet den koning eerst bevolen.

BEDTGENOOTEN.

Wat is het leger, zoo de legerhoofden doolen?

JOAB.

Wat zoecktghe dan by ons in dit gedroomt gevaer?

BEDTGENOOTEN.

Weck uwen meester op: ghy zijt ís rijx amptenaer,
En veltheer over ít heir, of hy uw raet wou volgen.

JOAB.

Dat ís zorgelijck. hy is oploopende en verbolgen.

BEDTGENOOTEN.

Ghy zoeckt zijn veiligheit, behoudenis, en rust.

JOAB.

Hy heeft op mijn verzoeck zijní zoon noch eerst gekust.
Hoe durf ick, zonder gront, nu Absolon betijgen?
En wert de zoon dit wijs?

BEDTGENOOTEN.

                                        De vader zal het zwijgen.

JOAB.

Dat ís hachelijck: en zoo de zoon, in ít hof gedaeght,
Verschijnt, en eischt voor recht te zien wie hem beklaeght,
Waer berght zich Joab dan? die Ammons hooft niet spaerde,
Dat koningklijcke bloet zou my met blancken zwaerde
Vervolgen, langer dan mijn ziel in ít lichaem leeft.
ík Zie hier geene uitkomst, zoo ons Godt geene uitkomst geeft
Wy hoopen dat hy met den avont weÍr zal keeren
Van Hebron, en de vrede in Juda triomfeeren.
ík Wil evenwel uw vrees verbergen, onderstut
Het rijck met uw gebeÍn, en gaenwe in Arons hut.

REY VAN LEVYTEN.
I.   ZANG.

De koning droegh zijn nachtgetijden
         Den hemel op, die hem
         Den gansch Jerusalem
      Ten hooghtste wou verblijden,
      Door ít liefelijck verdraegen
         Met zijnen liefsten zoon,
   Als harp en keel op eenen tooon.
      Die pais reckt ís vaders dagen,
   Als olie, in een goude lamp,
   De vlam noch aenvoedt, en den damp
Der duisternisse drijft uit dí oogen.
Wat was de koning opgetogen!

I.   TEGENZANG.

De kroon en scepter lagen achter.
         Hy scheen een ziel met Godt,
         Zy heil, en hooghste lot.
      Hy wenschte, als tempelwachter,
      Het heiligdom te hoeden,
         In ít midden van Godts schaer
   Met blijden zang en harpesnaer
      Zijne aendacht aen te voeden.
   Hy triomfeerde met zijn maet,
   Die, hoogh in top, al hooger gaet,
Van geene pennen tí achthaelen.
Men kan den yver niet bepalen.

II.   ZANG.

Maer midlerwijl (wat moght dit wezen?)
         Daer ít oor dien galm inzwelght
         Verschijnt iet, dat zich belght:
      Want onder uitgelezen
      Muzijck wil iet ontbreecken
         Aen zoete eenstemmigheit,
   Die graetige ooren streelt en vleit,
         Misschien om af te steecken,
   Iet haetlijx, strijdigh tegens gunst,
   Te laet hooren, daer de kunst
Wat alssems mengt met honinghklancken.
Geer oor kan zich dien smaeck misdancken.

II.   TEGENZANG.

Zoo ging ít. de harpenaer en zinger,
         Die met zijn aengezicht,
         En voorhooft eerst een licht
      Van vreught gaf, zijnen vinger
   En keel volghde, in ít schakeeren
         Van klancken, scheen een wijl
         Te flaeuwen in dien stijl,
      En zijne vreught tí ontbeeren,
   Als of hem dí eerste moedt ontviel.
   De klaere spiegel van de ziel,
Zijn aenschijn, scheen bezwalckt van waessem.
Wat is ons blijschap kort van aessem

III.   ZANG.

Zoo David, ít licht van Godts profeeten,
         Bespieglen in den geest
         Iet, daer zijn hart voor vreest,
      Dat Arons zoons niet weeten?
      Zou hy van verí zien komen
         Een onweÍr, dat misschien
         Geen weereltwijzen zien?
      Hanthaver van de vroomen,
   Beschut den koning, die uw hut
   Ter harte neemt, het volck beschut
      Voor inheemsche oorelogen.
      Een oogh bewaeckt alle oogen.

III.   TEGENZANG.

   Geen koningen is rust beschoren,
      Ten minste een korte wijl.
      Dit was en blijft de stijl
   Der weerelt. vorsten zijn gekoren
   Toch wachters over onderzaten.
         Zy zitten steil en hoogh,
         En slaen hun wackende oogh
   Door alle huizen, alle straeten.
      Zy zien en kennen ít onderscheit
      Van ieders aert. hun wijs beleit
   Hoeft onorde in haer ploy te schicken,
   ís Volx rust is ít wit, daer wijze op micken.
De hofbazuin, die tegens ít zuiden kraeit,
Spelt onweÍr, dan van Hebron herwaert waiet.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001