Joost van den Vondel (1587-1679)

Gijsbreght van Aemstel

Kort Begriip

Gysbreght van Aemstel, heer van Aemstelredam en Aemsteland, met meer treffelicke heeren en edelen, om het vangen van graef Floris, die den ouden adel verdruckte, en vrouw Machtelt van Velzen, zijn zusters dochter, schendigh verkrachte, lang in ballingschap omgezworven hebbende, quam, na de dood van ’s graeven erfgenaem, weder t’Aemstelredam; maer de graefsgezinden (waeronder Kennemers en Waterlanders de verbittersten waren) belegerden hem in zijn stad een rond jaer lang, en om die te ermeesteren, verzierden ten leste eenen aanslagh, en gelieten zich ofze aftrocken. Die van de stad vervolghden hen een stuck weghs, en brogten Vosmeer, den doortrapten spie, uitgemaeckt om d’Aemstelredammers te bedriegen, gevangen. Dezen, van Gijsbreght ondervraeght, werd het leven geschoncken, en belast het rijsschip, genoemt het Zeepaerd (waer in het puick van ridderen en knaepen en de bloem der krijgsleden, met den reus, verborgen lagen) te helpen inhaelen. Ter middernacht, zijnde Kerstnacht, eer de maen op, en terwijl de burgery zonder achterdencken ter kercke in haeren yver opgetrocken was, overweldighde de verborge laege de Haerlemer poort, en Vosmeer stichte brand in ’t rijsschip en door al de stad; waerop Diederick van Haerlem met zijn kryghsvolck, dat zich heimelijck in ’t Katuizers klooster onthiel, en voort Willem van Egmond met het gantsche leger, ’t welck spade in den avond weder keerde, binnen ruckten. Broer Peter, deken van de groote kerck, bragt d’eerste tijding op het huis, zoo mevrouw van Aemstel over haeren droom en gezicht vast bekommert was; dies de heer van Aemstel, gevolght van de reedste bloedverwanten en bondgenooten, na den Dam vloogh, en daer en elders orden zocht te stellen, en kerck en marckt te beschermen, doch al vergeefs; waer van Badeloch bescheid kreegh door zijnen broeder Arend. Het raedhuis middelerwijl bestormt en vermeestert zijnde, raeckte Gijsbreght van daer in het Klaerisseklooster, begeerigh om bisschop Gozewijn van Aemstel, zijnen oom, en d’abdis Klaeris van Velzen, zijn nicht, te bergen; het welck zy weigerden. De vianden op d’abdy aenvallende, dwongen den heer over den binnen-Aemstel te vluchten. Hy aldaer de nieuwe zijde verloren en d’oude mede in brand ziende, en hoorende de ruitery de Doelebrugh over trecken, weeck na den burgh met eenen hoop vlughtelingen, en verhaelde zijn gemaelin het overige van zijn wedervaeren; gelijck oock de bode kort daer op hem verslagh dede, hoe het met d’abdije en al de stad voort afgelooopen was. Terstond dedemen van ’t slot eenen uitval en werd binnen gedreven, met verlies van Arend van Aemstel, dien de broeder doodlijck gewond boven brogt, daer hy daetelijck den geest gaf. Strax quam den heer van vooren het huis opeisschen, het welck Gijsbreght hem rustigh afsloegh. Maer terwijl hy ijverde om gemaelin en kinders met allen den gevlughten scheep te doen gaen, en voor had zelf het huis te verdedigen, verscheen ’er Rafael, een der zeven engelen, die hem vermaende zich met allen den zijnen te water en na Pruisen te begeven, en daer een stad, die noch Holland heet, te stichten, en vertrooste den godvruchtigen held met de voorspelling der toekomende grootheid van Aemstelredam en ’t geluck zijner nakomelingen. En daer op verliet Gijsbreght het slot. Het tooneel is voor en in de stad en op het huis. Gijsbreght van Aemstel doet de voorrede. De Reien bestaen uit Amsterdamsche maeghden, edelingen, Klaerissen en burghzaten. Het treurspel begint na middagh ten drie uuren, en eindigt in den morgenstond.