Joost van den Vondel (1587-1679)

Gijsbreght van Aemstel

Het darde bedryf

BADELOCH, GIJSBREGHT VAN AEMSTEL, BROER PETER, BONTGENOOTEN, AREND VAN AEMSTEL

BADELOCH

Ick had zo haest niet aen mijn pronck en Kersnachts kleeren,
Om in de Kerck met al de stad te triomfeeren
Voor God, die ít leger dreef van díaengevochten wal,
En zich vernedren quam in Bethlems arme stal,
Of ík raeckte in eenen stoel aen ít sluimren en aen ít dromen,
En ben benaeuwt en bang uit mijnen slaep gekomen,
Gelijck de dauw getuight, die op mijn kaecken leit.

GIJSBREGHT

Wel liefste, wat is dit? Hoe zietghe zoo bescreit?
Wat nevel van vedriet bezwalckt uw blinckende oogen?
Sta stil, mijn lief, sta stil: uw Gijsbreght zalze droogen.
Nu kus hem eens, en zegh: wat is het dat u smart?

BADELOCH

My leit, ík en weet niet wat, een zwaerigheid op ít hart.
Ick heb in mijnen slaep yet schrickelijx vernomen.
Een droom bezwaert mijn hart; gezichten doenme schroomen.

GIJSBREGHT

De droomen zijn bedrogh. Ghy vreest uit misverstand.

BADELOCH

Nicht Machtelt, dochtme, stond voor mijne ledekant,
Bedruckt, en in dien schijn, waer in zy by haer leven
My dick haer hartewee te kennen plagh te geven,
Wenze in haer traenen zwom, en van geduld berooft
De handen deerlijck wrong, en ít hair trock uit heur hoofd,
De blancke borsten krabde, en scheurde ít kleed aen flarden,
En zagh begruist van stof, zoo dat ick ít nau kon harden,
Noch hooren al ít gekarm en jammerlijck misbaer,
Noch ít schelden op den graef, voor schelm, geweldenaer,
Verkrachter van een vrouw, zoo kuisch, zoo welgeboren!
Helaes! zy quam my niet in die gestalt te voren
Waer mee haer zuivre ziel, van droefheid afgepijnt
In ít leven, nu voor God en díengelen verschijnt,
Met eenen pallemtack in haer sneeuwitte handen,
En in het sneeuwit kleed, en oogen die nu branden
In ít hemelsch paradijs als starren aen de lucht.
Ick sprackze al schreiende aen, na eenen diepen zucht:
O adelijcke spruit van ít huis weleer te Woerden,
Om welcker ongelijck de helden oorlogh voerden,
Dat oorloogh, ít welck, na dat ghy in den hemel trockt,
Zoo onverzoenelijck tot noch toe smoockt en wrockt,
Wat oirzaeck drijft u hier op ongeruste paden?
Of koomtghe om onzent wil, met zwaerigheid beladen,
Om díuwen by te staen in ít kommerlijck belegh?
Nicht Maghtelt, ít is vergeefs: de vyanden zijn wegh.
Wat treurtghe? Wy zijn vry van laegen, van bespringen.
Dus hellep ons om hoogh by God triomfe zingen.
Omring uw pruick met licht, in stee van lauwerkrans,
En ley der englen rey met vrolijckheid ten dans.
Zy schudde ít hoofd, en scheen van gramschap te veranderen
In ít aengezicht, en sloegh de handen van malkanderen,
En steeden, en zuchte zwaer, en borst in ít end dus uit,
Maer met een heesche keel en dof en schor geluid:
Onnoosle, zijtghe nu van vyanden ontslaghen?
en slaeptghe zoo gherust? En vreestghe niemants laegen?
Daer ghy, om mijnent wil, op ít alderuiterst zijt
En naest aen uwen val? Op, op, ít en is geen tijd
Van slaepen; het is tijd na andere gewesten
Te vlieden van dit huis. De vyand heeft de vesten.
De stad die staet in brand, het is met haer gedaen.
Oom Gijsbreght heeft vergeefs zijn burgers voorgestaen
Geen tegenworstelen noch strijden magh u baetne.
Gods heilgen hebben kerck en outers lang verlaeten.
Op, op! Bergh Gozewijn! Voor al mijn eenigh pand,
Klaeris, mijn zoete zorgh, aleer díabdije brand,
Of eenich booswicht haer mishandel en misbruicke
Na zijní vervloeckten lust, en zy haer oogen luicke.
Al zijn de straeten dicht bezet en naeuw bewaert:
ík Zal Gijsbreght ongequetst van spiets of eenigh zwaerd
En zonder eene nop van ít kleed door ít vier te zengen
Geleien, en gezond op dezen drempel brengen.
Verlaet dan flux dit slot; steeck af, op Gods gena,
En geef u zeewaert in, aleer het word te spa.
Al díenglen zullen u voor stormen en voor stranden
Behoedenm en de vloot behouden doen belanden.
Gedenck eens, welck een schrick mijn slaeprigh hart beving.
Mijn hair dat rees te bergh, en aen een yeder hing
Een druppel nats; het zweet begon my uit te breecken.
Mijn lijf werd kil als ys. Ick wou, en kon niet spreecken,
En schoot uit mijnen droom, al bevende en bevreest,
Greep toe, en zocht vergeefs tíomhezen haeren geest,
Die door mijn armen droop en wegh vloogh uit mijn oogen,
En liet my heel verbaest en van het spoock bedrogen.
Dat is het datme steurt, en in de zinnen speelt.

GYSBREGHT

ít Is louter ydelheid, die zich het brein verbeeld.

BADELOCH

Och of het ydel waer! Ick heb mijn uur verslaepen
Om na de kerck te gaen. ít Is spade.

BROER PETER

                                                            Wapen, wapen!

BADELOCH

Bescherm ons, goede God, behoe ons voor gevaer.
ík Hoor onraed. Och, ik zorgh: mijn droom is al te waer.

GYSBREGHT

Broer Peter, wel, hoe dus? Wat port u zoo te roepen?
Wat jaeght u hier by nacht?

BROER PETER

                                                God lof, dat ick de troepen
Des vyands ben ontvloon, ter dood toe afgemat.

GYSBREGHT

Wat vyand? Hoe? Ghy raest.

BROER PETER

                                            De vyandt is in stad!
Het is met Amsterdam en met zijn hooge wallen
Gedaen; zy is de wraeck in ít end te buit gevallen.
De gruwelijcke reus heeft eene poort vermant.
Het Zepaerd lost zijn vracht en Vosmeer sticht den brand
In ít midden van ít gevecht, met schimpen en braveeren.
De wachters vechten flaeuw, en zine hen niet te keeren.
Het leger treckt vast in met duizenden, een maght
Zoo groot als Waterland noch oit te velde bragt,
En Kennemer en Vries en Zee- en Hollant tízaemen
Met allen die, op ons gebeeter, herwaert quamen.
De Kerstnacht heeft gedient tot dit verraeders werck,
Bestaen voor maeneschijn, doen ít volleck in de kerck
Met offren bezigh was, en zingen in de kooren,
Vermits de stad vol vreughd, als Christus, scheen herboren,
Wy weder uit den muil der bleecke dood verlost.
Vergeefs heeft dit belegh u zoo veel zweet gekost,
en bloed en arrebeid, nu alles loopt verloren.

GYSBREGHT

Ick zal terstond om hoogh gaen zien van Schreiers toren.
Ghy dienaers, brengt mijní helm en harnas by der hand.

BADELOCH

Helaes wat gaet my aen, in dezen droeven stand!
Is dat triomf? Heet dat zijn vyanden verjaegen?
Nu kentmen haerlem eerst; nu blijcken Egmonds laegen;
Nu lachenze om mijn stad, zoo lang door hen benijd.
Mijn goede vrome man gaet quijnen, en verbijt
Zijn leet des daeghs, en brengt de nachten door met waecken.
Ick vind hem menighmael met traenen op de kaecken;
En vraegh ick, wat hem deert: hy zucht, en antwoord niet,
En kropt zijn hartewee, en dubbelt mijn verdriet.
Hoe veel geluckiger zijn arme en slechte dorpen,
En hutten laegh gebouwt, min stormen onderworpen
Dan eenigh heeren huis dat door ít geboomte steeckt,
En daer het bulderen des winds zijn kracht op breeckt.
Weet hier van eenigh mensch, ick weetíer van te spreecken!
Als ick den ganschen tijd mijns levens overreken,
Van mijne bruiloft af, van dat ick zat verlooft:
Wat stormen zijn my niet gewaeit al over ít hoofd?
Wat toren is zoo hoogh, van waer ick deze baeren
En zee kan over zien van al mijn wedervaeren?
En wie zagh noch het end van dien begonnen strijd?
Hier mee ga ick mijní man, naest God mijn toevlucht, quijt.

BROER PETER

Geduld mevrouw, geduld. God proeft zijn uitverkoren.

GIJSBREGHT

Ick kan bescheielijck en klaer ít geklicklack hooren,
En ít rammelen van ít stael; ít geluid koomt dichter by.
De schepen branden al, en schitteren in ít Y,
En in de Diemermeer en alle burreghwallen.
Ick zagh het groot gebouw, Jan Witten gevels, vallen.
En ít naeste huis daer aen dat staet in lichten brand.
De klocken kleppen vast. De heele waterkant
Die is in rep en roer. Het bloedigh zwaerd gaet weien.
Men steeckt er de trompet. Men hoort de menschen schreien.
Brengt hier mijn harrenas. Tísa dienaers, schaft geweer.
Al wie in ít harnas sterf, die sterft met krijgmans eer.
Waer vrienden in den nood? Waer zijn ons bondgenooten?

BROER PETER

Voor ít huis vergaren vast de besten van de grooten,
Als Heemskerck, die vol viers om uwe zuster quam,
Oudshooren, en Polaen, hoe grijs hy is en stram,
En Zwieten, Teilingen,  en Warmond en uw broeder,
En Kluick en Kraeienhorst. Geen tigers zijn verwoeder
Om aen te gaen op roof.

GIJSBREGHT

                                    Men roep hem voor den dagh.

BONTGENOOTEN

Mijn heer, ít is vechtens tijd, zoo vechten helpen magh.
Wy zijn getroost met u te leven en te sterven.

GIJSBREGHT

Ghy zult in eeuwigheid by God uw loon verwerven
Voor dezen trouwen dienst in mijnen lesten nood.
Ghy ziet hier anders niet voor oogen dan de dood;
Doch zooghe zijt gezint den vyand te verletten
Zoo veel als mooghlijck is en ít leven op te zetten
By stad en burgery, zoo volghtme; datís u voor.

BONTGENOOTEN

Wy volgen algelijck, en houden ít zelve spoor.
Beschermt mijn lieven man, dat bid ick, vroome heeren.

AREND

Vrouw zuster, ick beloof: ík zal zonder hem niet keeren.

REY VAN KLAERISSEN

O Kerstnacht, schooner dan de daegen,
Hoe kan Herodes ít licht verdraegen,
Dat in uw duisternisse blinckt,
En wort geviert en aengebeden?
Zijn hooghmoed luistert na geen reden,
Hoe schel die in zijn ooren klinckt.
Hy pooght díonnoosle te vernielen
Door ít moorden van onnoosle zielen,
En werckt een stad en landgeschrey,
In Bethlehem en op den acker,
en maeckt den geest van Rachel wacker,
Die waeren gaet door beemd en wey,
Dan na het westen, dan naíet oosten.
Wie zal die droeve moeder troosten
Nu zy haer lieve kinders derft?
Nu zy die ziet in ít bloed versmooren,
Aleerze naulix zijn geboren,
en zoo veel zwaerden rood geverft?
Zy ziet de melleck op de tippen
Van die bestorve en bleecke lippen,
Geruckt noch versch van moeders borst.
Zy ziet de teere traentjes hangen
Als dauw aen druppels op de wangen;
Zy zietze vuil, van bloed bemorst.
De winckbraeuw deckt nu met zijn booghjes
Geloken en geen lachende ooghjes,
Die straelden tot in ít moeders hart,
Als starren, die met haer gewemel
Het aenschijn schiepen tot eení hemel,
Eer ít met eení mist betrocken werd.
Wie kan díellende en ít jammer noemen,
En tellen zoo veel jonge bloemen,
Die doen verwelckten, eerze noch
Haer frissche bladeren ontloken,
En liefelijck voor yeder roken,
En ísmorgens droncken ít eerste zogh?
Zoo velt de zein de korenairen;
Zoo schud een buy de groene blaeren,
Wanneer het stormt in ít wilde woud.
Wat kan de blinde staetzucht brouwen,
Wanneerze raest uit misvertrouwen!
Wat luid zoo schendigh dat haer rouwt!
Bedruckte Rachel, schort dit waeren:
Uw kinders sterven martelaeren,
En eerstelingen van het zaed,
Dat uit uw bloed begint te groeien,
En heerlijck tot Gods eer zal bloeien,
En door geen wreedheid en vergaet.