Joost van den Vondel (1587-1679)

Gijsbreght van Aemstel

HET VIERDE BEDRYF

GOZEWIJN VAN AEMSTEL, KLAERIS VAN VELZEN,
REY VAN KLAERISSEN, GIJSBREGHT VAN AEMSTEL

GOZEWIJN

Het loopt met Amsterdam, gelijck ghy hoort, ten ende,
En wy verwachten deel aen díalgemeene ellende,
ít En zy dat elck van ons zich daetelijck verzie.
Voor mij: ík ben oud en traegh; my voeght niet dat ick vlie;
Zoo veele moeite en is het leven my niet waerdigh.
Belief het God, hy koom: zijn dienaer staet al vaerdigh;
Hy hael my in zijn troon en aengenaeme rust.
Maer ghy, mijn dochterkens, dien noch het leven lust
En in het bloeienst zijt van uwe jonge jaeren,
Zet ghy ít op vlughten aen, of Jesus u wou spaeren,
En helpen in der noot. Klaerisse, reine maeghd,
Die tíonrecht noch den haet van Vader Velzen draeght,
Begeef u op de vlught; al díanderen zullen volghen.
De vyand, blind van wraeck, is bitter en verbolgen,
En allermeest op u. O moeder, vlught voor heen.
Ick zal u bystand doen met traenen en gebeen,
En volgen met mijn hart daer my geen voeten brengen.
Ga henen, Machtels kind, of God het wou gehengen
Dat ghy geborgen werd; ík ben meest met u begaen.

KLAERIS

Och vader Gozewijn! Waer zietghe my voor aen?
Zoo ick u dus begaf, hoe zou dat my betaemen?
Ghy zijt mijn maeghschap doch, na vleesch en geest te zaemen.
Zou ick u hier alleen verlaeten tot eení roof,
die my een vader streckt, en ít Christelijck geloof
My in het herte prent, van kinds been herbaerde,
Den geest versterckte, en ít lijf in reinigheid bewaerde?
ík Verlaet u nimmermeer.

REY

                                        Dit outer is ons wijck.

GOZEWIJN

O edel maeghdeken, hoe zijtghe zoo gelijck
Van aerd die Klaere zelf, na wie ghy heet Klaerisse!
Waer vind ick onderscheid in dees gelijckenisse?
Doen ít Sarazijnsche heir vermeesterde al de stad
Daer sint Klaere was, wat deedze toch? Zy trad
Grootmoedigh in de poort van ít klooster daerze woonde,
En zagh den vyand wegh, zoo ras hy zich vertoonde;
Haer moed, haer sterck geloof en yverigh gebed
Verstreckte haer een zwaerd, een harnas en helmet.
Ghy mooght dan, nu ghy hebt die zelleve gedachten,
Met my, voor dit autaer, de vyanden verwachten.
Maer treckme (dat mijn dood zy veer van schande en smaed)
Eerst aen dit lamme lijf mijn prachtighste gewaed,
Gelijck een Bisschop voeght, aleer zy ons verrasschen.
Zet my den mijter op: hy zal niet qualijck passen
Op mijn gezalfden kruin. Breng hier den gouden ring,
En steeck aen deze hand, die beeft, den vingerling,
Daer ick de bruid van ít Sticht, de Roomsche kerck, mee trouwde.
Geef my den harderstaf, tot steunsel van mijn oude,
Daer ick Gods kudde mee gehoed heb en geweit.
ík Heb noit de teeckenen van ít Bisdom afgeleit
Met wil, maer door bedwang, al leef ick als gebannen;
En ít waer een klein verlies, al hadmen my verkort
In naem en eer, was slechs geen Christen bloed gestort
En zoo veel zaeds vertreen van mensche- en paerdevoeten.
Most niet ít onschuldigh volck de schuld der heeren boeten?
Nu kinders, zet u hier, en dat een yeder non
Met my den lofzang zingt van oude Simeon.

REY

Vergun, o God, op zijne bede,
Na uw belofte uwí knecht verlof,
Op dat hy reis van hier met vrede
Om hoogh naíet hemelsche vredeshof,
Nadien ick met mijn eigen oogen
Den algemeenen heiland zagh,
Die als een zon schijnt uit den hoogen,
Daer yeder zich in verblijden magh:
Een schoone zon, die met haer straelen
het blinde heidendom verlicht,
En Jacobs huis en Isrels paelen
Verheerlijckt, en noch veel vaster sticht.

GIJSBREGHT

Dat God u allen spaer! Is ít hier noch tijd van zingen?
De vyand zackt vast neer om ít klooster te bespringen.
Oom Gozewijn, koom hier, en zijdt ghy oud en traegh,
Gedoogh dat ick u op mijn beide schouders draegh.
Klaerisse nicht, ghy zult my volgen met dees reien,
Waer God of ít goed geluck ons allen wil geleien.
Nu vader, volgh mijní raed. De vyand woed en raest.
Wie ít leven bergen wil, die bergh eht in der haest.

GOZEWIJN

Gemack, mijn trouwe neef, ghy mooght dees moeite derven.

KLAERIS

Wy zijn aleens gezint, en wel getroost te sterven.

GIJSBREGHT

Hoe nu? Heeft God my dan door water en door vier,
Door spiets en zwaerd gered, en menigh blanck rappier,
Dat ick den Bisschop noch voor ít outer zou zine slaghten,
En in het laeuwe bloed de nonnekens verkrachten?
Dat werde nimmer waer! O Goddelijck geslaght!
Nicht Machtels geest verscheen mijn liefste dezen nacht,
En my belaste een stem haer kind en oom te bergen.
Haer schimme waert om u, en moet ick ít u noch vergen?
En maecktghe zelf uw ziel noch schuldigh aen dien moord?
De krijgsliÍn zijn niet veer van deeze kloosterpoort,
Die leit met eenen slagh ter aerde neer geworpen.
Dees godgewijde vloer zal ít kuische bloed haest slorpen.
Het krijgsvolck nadert vast: ick hoor het aen ít gedruis.
Ick bid om zijnent wil, die levendigh aen ít kruis
Om ons genagelt hing, voor Sions wreede muuren,
Ick bid u om zijn hand en voet en hartquetzuuren,
En om de doorne kroon, die ít hoofd verplette en brack,
En om de scharpe spiets die in zijn zijde stack:
Vergun me deze troost in zoveel zwaerigheden,
Onschuldigh blijven magh aen uwer aller bloed.
Dit eenige is mijn wensch; en kan ick uw gemoed
Door smeecken noch gebeen noch bittre traenen buigen,
Dat geenerley gevaer, noch zlef de felle dood
My hinderden uw lijf te bergen in den nood.

GOZEWIJN

Ghy hebt godvruchtigh, neef, u neffens ons gequeten.
Wy zullen ít noch voor God noch engelen vergeten.
Den grooten God alleen zy eere in ít hemelrijck.
Wy bidden u, sta op. Ghy doet ons ongelijck,
Dat ghy ter aarde knielt voor sterffelijcke menschen.
Hoe zoud ick schooner dood naíet lange leven wenschen,
Dan hier voor martelaer, op deze heilge stee,
Te offeren mijn bloed, in ít vierighst van mijn bee,
Op ít allerhooghste feest van Gods geboortenisse.
Waer of de dood vertreckt. Ick heb een rein gewisse,
En haeckte lang te gaen na aller zielen bed;
Al zedert dat ick uit mijní zetel werd gezet,
Doen Uitrecht, dat den vorst gelijck zijní vader eerde.
Door staetzucht opgeruit, my wars den neck toekeerde,
Van dien tijd was ick al dit lastigh leven moe.

GIJSBREGHT

Daer is de vyand zelf. Ick vliegh na boven toe,
en zal zo lang ick magh de kloosterpoort beschutten,
Of mijne hulp noch kon uw leven onderstutten.

BADELOCH,  AREND VAN AEMSTEL

BADELOCH

Heer Broeder, wel watís dit? Hoe keertghe dus alleen?
O God, waer blijft mijn heer? Is hy gebleven?

AREND

                                                                           Neen.

BADELOCH

Wat tijdingh brengthe dan? Zegh op: is hy gebleven?

AREND

Ick liet hem voor ít Stadhuis gezond en noch in ít leven.

BADELOCH

Helaes, waer magh hy zijn, mijn troost, mijn hoop, mijn hoofd?
En keertghe zonder hem? Dat hadghe niet belooft!

AREND

Versla u niet, maer toef. ghy zult hem haest aenschouwen.

BADELOCH

Dat toeven valt me bang. Och, was hy slechs behouwen
In ít onweer daer het schip in zee drijft zonder roer.
Ick bid: verhaelme doch al ít geen u wedervoer.

AREND

Ghy eischt eení zwaren eysch. Wie zou daer niet voor gruwen?
het zal ons hartewee en droefheid slechts vernuwen.
Wie hoort dit treurspel aen, die niet zijn traenen laet?
Al stond hier Grobber zelf, of ít heilloos basterdzaed,
Het waer onmogelijck dat hy dit hooren konde.
Het is een nieuwe slagh in mijne versche wonde.
Oock steeckenwe alle bey noch midden in den druck,
En wachten op den slagh van ít uiterste ongeluck,
Ten zy het God verziem en zet de wraecke paelen;
Doch nu ghy ít zoo begeert, hoor toe, ick zal ít verhaelen.
    Wy quamen niet zoo haest ontrent den Middeldam,
Daer wat vergaering was van burgren, men vernam,
Hoe ít ingetrocken heir de nieuwe zy areede
Vermeestert had, en ít volck onnutten weerstand dede;
Dies Gijsbreght liet gebine, men zou in vaerdigheid
De bruggen, daer de stad zich recht in ít midden scheid,
Verbranden, en voor al den Middeldam bezetten,
Om ís vyands overkomst daer mede te beletten,
En datmen díoude zy moght vrijen voor gevaer,
Schoon of het krijghsvolck van de nieuwe meester waer.
Hy zellef was de voorste, om elleck moed te geven,
En ging daer op met ons na merckt en raedhuis streven,
En brogt met al zijn maght de burgers op de been,
Die ruckten hier en daer van allesins by een.
Men spande ketenen voor ít haestige verasschen.
Men stopt den toegang dicht met zacken, kisten, kassen,
En alles wat men reedst kon vinden by der hand.
Doen vlogen wy met hem te zaemen na den brand,
Om, waer het mogelijck, daer orden op te stellen.
Maer laes! Het was te spa. Wat mond kan u vertelen
Den zuuren arrebeid van dezen naeren nacht,
En met hoe groot eení moord die over word gebragt?
De dooden lagen vast langs burreghwal en straeten.
Geen kruiswegh die niet dicht bezet werd van soldaeten.
Men zietíer allesins verbaestheid, en men hoort
Zich mengen onder een bloedstorting, brand en moord.
De groote aeloude stad, vermaert in oorelogen,
Zoo scheeprijck, en voor wie zicj zee en stroomen bogen,
Den vreemde en nagebuur en rijcken tot ontzagh,
Gaet plotzelijck te gronde, en zinckt met eenen slagh.
Wy worden niet te min door wanhoop aengedreven,
Dat menigh graefsgezinde en Kermer kost zijn leven,
En ít Aemsterlandsche bloed en sneuvelt niet alleen.
De lijcken groeien aen, en leggen onder een,
Met ít aenzicht na de straet gekeert of op hun ruggen.
De kennis van den wegh, van stegen, straeten, bruggen
En stads gelegenheid, by ít schijnsel van de maen,
Die quam oons vry te baet, en hiel de drommen staen
Der vyanden, die dick het zetten op een loopen.
Dan gingíer eens een deur, en dan een venster open.
Wy groeiden in getal en moed, en ruckten voort,
Of ít mooghlijck had geweest de Haerelemmer poort,
Die overweldight was, met dooden te verkroppen,
En weer met kracht al was in stee was uit te kloppen,
Maer quamen veel te spa. De naeuw onslipte wacht
Verhaelde ons, hoe alree de voortoght met de kracht
De ruitren binnen was; wie zou daer tegens mogen?
En ofmen hier en daer een brug had opgetogen,
Men rechte weinig uit. De brand nam ymmer toe.
díOntsteltheid was te groot. Men wist niet waer of hoe.
Mijn broer, proost Willem, quan, geladen onder díaremn
Met overschot van ít kruis des heilands: helpt beschermen
Ons hoofkerck, rijck gebouwt ter eere van Katrijn,
En Jezus moeder zelf. o Burgers, berght Kristijn,
Heer Gijbreghts zuster doch; en naulix kon hy spreecken.
Ick hebze in ít vrouwe koor al bevende versteecken,
En raeckte naulix uit. De reus die isíer veur.
Men hoort zijn stem. Hy loopt met boomen op de deur.
Om Gods wil, gaet de  kerck op ít hooge feest ontzetten.
Wy schieten derwaert aen, om ít onheil te beletten,
Als beeren, die, by nacht van honger uitgejaeght,
Gebeten zijn op roof. Wy vliegen onversaeght
Door vier en zwaerden heen, om ít al voor God te waegen,
Maer vinden voor ons komst de kerckdeur opgeslaegen,
En hooren eenen galm, die uitbarst over straet
En over al de stad, en God voor ít voorhoofd slaet
In zijnen hoogen troon, als eer de kerck der Joden.
díAutaeren en het koor zijn opgehoopt met dooden.
Wat bleefí er ongeschent! Wat kreeghí er niet eení krack!
ít Gevlughte volleck zit op trans, gewelf op dack,
En bied noch tegenweer, en quetst ons zelfs met steenen
En hout, uit misverstand. Men hoort de vrouwen weenen
En kindren, die vol schrick krioelen hier en daer,
De binnetranssen langs. De kaerssen op ít autaer
Zijn zommigen gebluscht, en zommigen die blaecken.
De kerreckschenners woen, en passen wat te raecken,
En vechten om den buit, en plondren ít al; oock zelf
Het Marianum, dat te pronck hing van ít gewelf,
Word afgeruckt. Men zet in ít glibbrigh bloed zijn stappen.
Men torstíer kelcken uit, kassuifelen en kappen,
Die stijf staen van gesteent, vna parlen en rood goud,
Om ít heerelijckst, als ít pagh, wanneermen hooghtijd houd,
En koor- en outerkleen. De Kersnacht lagh in stucken...

BADELOCH

Hoe gingít u met Kristijn? Hoe moest dit Gijsbreght drucken.

AREND

En my, bedenk dat eens. Hoe staet my ít schouspel voor!
Men sleepteze by ít hair uit ons lievrouwe koor,
Om díarmen dun en teer, met koorden stijf gebonden.
Hoe diep ging dit in ít hart die na haer huwlijck stonden,
Doch Heemskerck meest, die, dol, dit langer niet verdroegh,
Doen zy na ís hemels troon haer blaeckende oogen sloegh.
Wy sloten ons wel dicht, en volgden hem altezaemen,
En rucktenze uit de maght des knevlers. Daer op quamen
De Gelderschen, de Zeeuw, de Vries en Kennemaer
Van allesins te hoop, vol spijts, op ít groot misbaer,
En om díontruckte maeghd. Men zaghíer ís graeven zoonen,
Men zaghíer díEgmonds zelfs en Diedrick mee zich toonen
Om ít moedighste, elck om ít zeerst, met Grobber, helsch van aerd.
De winden buldren zoo, al eer het weer bedaert,
Des winters tegens een, en weten van geen strijcken,
En zetten in gevaer de dammen en de dijcken,
Door ít parssen van den vloed. De vyand werd te sterck,
En groeide, en dee met kracht ons deizen uit de kerck,
En wijcken na den Dam, om versch te zijn gesteven.
Neef Heemskerck had by ít koor alree den geest gegeven,
Die ridderlijcke held en eere van zijn stam.
Polaenen vielíer by, die hem te hulpe quam,
En niemant weeck in moed, noch bilijckheid van oordeel,
En Kuick, hem zeer gelijck. De deughd en had geen voordeel.
Het heilighdom van ít kruis den proost dee weinigh nuts.
Geen stool beschutte hem, noch geen vierkante muts,
Noch geen godvruchtigheid kon Jesus priester helpen,
Doen wy, o Willem broer, uw bloed niet moghten stelpen,
Daer ghy te sneuvlen quaemt, recht over ít hoogh autaer.

BADELOCH

Wat hoor ick hier al leeds; hoe voel ick my zo naer.
Verhael my evenwel al díoverige ellende.
ít Begin vernoeghtme niet. ík Verlang met schrick naíet ende.
Hoe kon mijn droeve man zoo scheiden van zijn bloed?

AREND

In zoo veel rampen hiel hy al den zelven moed,
En yverde om den Dam te houden onbezweecken,
Waer langs de vyand zocht geweldigh in te breecken,
Gelijck een waterstroom geweld doet op een sluis,
En elx gehoor verdooft met ysselijck geruis.
De deuren van de sluis zich kanten tegens ít wringen
Des springvloeds, voor een wijl, totdat zy open springen,
En geven ít water ruimt, den vloed den vrijen toom:
Die wint dan veld, en ruckt de wortels met den boom,
En huis en hof om veer, en zet de laege landen
In een baerre zee, met groene en nieuwe stranden.
Dus gingít, na datmen wel een heele uur lang den Dam
Verdadigt had, zoo dra de burgerij de vlam
Ten daecke van de kerck ten hemel uitgeslaegen,
En ít heerelijck gebouw zagh branden lichter laegen,
En hoorde ít moordgeschrey des volx, dat, oud en jong,
Van boven, om het vier tíontgaen, te barsten sprong,
Of in de spietsen viel teraerde. Dit gezichte
Benam hen al den moed. De helsche Grobber sticht
Met een gewijde toorts den brand in ít heiligh dack.
Hoe leed het God, dat hem de moord niet eer en stack!
Doen was het: elck voor zichm een yeder bergh zijn leven!
Mijn broeder riep, ick zou my flux op ít slot begeven,
En zijne gemaelin en kindren gade slaen.
Hy zelf weeck op ít stadhuis, en bleef de leste staen.
Ick werd op wegh verlet, en koom den burgh bewaren,
En hoop: de goede God zal mijní heer broeder spaeren.

BADELOCH

Een hopelooze hoop. Och Gijsbreght, lieve heer,
Ick reken hem al dood, en zie hem nimmer weer.

REY VAN BURGHZATEN, BADELOCH

REY

Waer werd oprechter trouw
Dan tusschen man en vrouw
Ter weereld oit gevonden?
Twee zielen gloende aen een gesmeed,
Of vast geschakelt en verbonden
In lief en leedt.
De band die ít harte bind
Der moeder aen het kind,
Gebaert met wee en smarte,
Aen hare borst met melck gevoed,
Zoo lang gedraegen onder ít harte,
Verbind het bloed;
Noch sterker bind de band
Van ít paer, door hand aen hand
Verknocht, om niet te scheiden,
Na datze jaeren lang gepaert
Een kuisch en vreedzaem leven leidden,
Gelijck van aerd.
Daer zoo de liefde viel,
Smolt liefde ziel met ziel
En hart met hart te gader.
die liefde is stercker dan de dood.
Geen liefde koomt Gods liefde nader,
Noch schijnt zoo groot.
Geen water bluscht dit vuur,
Het edelst dat natuur
Ter weereld heeft ontsteecken.
dit is het krachtigste ciment,
Dat harten bind, als muuren breecken
Tot puin in ít end.
Door deze liefde treurt
De tortelduif, gescheurt
Vn haer beminde tortel.
Zy jammert op de dorre ranck
Van eenen hoogen boom, verdrooght van wortel,
Haer leven langk.
Zoo treurt nu Aemstels vrouw,
En smelt als sneeuw van rouw
Tot water en tot traenen.
Zy rekent Gijsbreght nu al dood,
Die, om zijn stad en onderdaenen,
Zich geeft te bloot.
O God, verlicht haer kruis,
Dat zy den held op ít huis
Met blijschap magh ontfangen,
Die tusschen hoop en vreeze drijft,
En zucht, en uitziet met verlangen
Waer dat hy blijft.

BADELOCH

My dunckt ick hoor gerucht. Daer roept een aen de poort.
God lof, het is mijn heer. Ick heb zijn stem gehoort.


Woordenlijst toegevoegd door J.R. van Wijk