Joost van den Vondel (1587-1679)

Gijsbreght van Aemstel

HET VIJFDE BEDRYF

GIJSBREGHT VAN AEMSTEL, BADELOCH, BODE

GIJSBREGHT

Mijn lief, hoe hebtghe dus us oogen uitgekreten?

BADELOCH

Nu ghy behouden zijt, is al mijn leed vergeten,
Mijn trouwe bruidegom, mijn hoofd, mijn troost, mijn schat.
Nu ghy behouden zijt, wat geef ick om de stad,
Om al des weerelds goed! Hoe zijtghe hier gekomen?

GIJSBREGHT

Na dat de vyand nu den Dam had ingenomen,
Nam ick en ’t overschot na’et raedhuis toe de wijck,
En hiel hem staen met kracht, als water voor den dijck,
Wen ’t landvolck, opgeklept, zich zoeckt by nacht te redden,
En brengt vast zoden aen, en steenen, paelen, bedden
En bulsters, en al ’t geen den zeedijck stutten kan,
Daer die is doorgeweeckt; en zweet met alle man.
Dat speetden grooten Reus, die zliet zich vreeslijck hooren,
En stack met hals en hoofd, gelijck een steile toren
En spitze, boven ’t volck en alle hoofden uit,
En scheen een olyfant, die omsnoft met zijn’ snuit.
Zijn spietze was een mast in zijne grove vingeren.
Ick zagh hem man op man gelijck konijnen slingeren
Wel driemael om zijn hoofd, gevat op ’t eene been,
En kneuzen dan den kop op stoepen of op steen.
Hy kan met zijnen pols een’ burghwal over springen.
Hy proeft op grendelen de deughd der staele klingen,
En houwt met eenen slagh door yzer en door stael,
En proeft zijn beckeneel op poorten van metael.
Hy scheen een Polyfeem, het krijghsvolck scheen zijn kudde.
De toren van ’t stadhuis beweeghde zich en schudde,
Zoo dick hy op een’ post, of op den gevel stiet.
Hy vreesde Herkles knods noch Samsons vuisten niet.
De Kermers volgen hem, en Noorderlandsche knechten.
Men voert den stormbock aen; men gaet de ladders rechten,
En klimt, met d’eene han ten gevel uitgestreckt,
In d’ander met den schild, die hals en hooft bedeckt
Voor eene hagelbuy van steenen, hout en pijlen.
Ons jeughd, daer tegens aen, die wentelt heele stijlen
En eicke balleken, en uitgelesen hout,
En wat’er is van ouds tot pracht en prael gebouwt,
Van boven in den hoop; en of ze luttel hoopen,
Zoo dient het om hun huid ten diersten te verkoopen,
En Burgemeesteren en Raeden voor te staen,
Tot quyting van den eed, haer overheid gedaen.
Men ziet’er zelf het bloed der overheid verhitten,
En stijven de gemeent, behalven die dier zitten
Blootshoofd, en half gekleed, en zonder weer te bien,
Van zwacken ouderdom, en durreven wel te zien
Zoo eerelijck een dood kloeckhartigh onder oogen,
En vechten met hun hart, nu handen niet en mogen.
Een deel der burgery beneen met hellebaerd
En sabelen en spiets de poort en muur bewaert.
Ick steegh den toren op, die boven ’t dack koomt rijzen,
In ’t midden van ’t stadhuis, van waer men u kon wijzen
De tenten om de stad, en hoe al ’t leger lagh,
En van wiens trans men flaeuw de Dom van Uitrecht zagh,
By klaer en helder weer. ’k Zagh hier uit hoeze streden,
En met den storrembock de poort geweld aen deden,
En ramden reis op reis, verdadight door een dack
Van schilden, dicht gevoeght. De deur gaf krack op krack.
Wy stelden flux in ’t werck de dissels en de bijlen,
En hieuwen in het rond in stucken alle stijlen,
En stieten spitze en al ’t gevaert van boven af,
Het welck een’ slagh en roock de marreckt over gaf,
En maeckte een vreeslijck loch in zoo veel ysre koppen,
Dat anderen terstond, gevoeght in orden, stoppen.
Terwijle stack de kerck de naeste huizen aen.
Van daer begon de vlam in ’t leien dack te slaen
Van ’t Raedhuis, en de roock en smoock verblinde ons oogn.
De poort bezweeck, het volck quam raezende ingevlogen.
’k Was al mijn vrienden quijt, en stond verbaest en stom.

BADELOCH

En zaegtghe done noch niet na vrouw en kinders om?

GIJSBREGHT

In die verbaestheid scheen een wolxken uit den hoogen
En goddelijcke glans te blincken voor mijn oogen,
En uit die heldre wolck quam eene stemme voort.
Ick heb het licht gezien, en zelf de stem gehoort:
O Gijsbreght, laetghe nu Klaeris, uw nicht verlegen?
Magh u oom Gozewijn, die grijze niet bewegen?
En steltghe huis en vrouw en kinders in gevaer?
Doen schrickte ick en steegh af, en packte my van daer,
Door een’ verholen gang, die uitkoomt in een’ kelder.
’k Aenbad het heilgh licht, dat voor my ging zoo helder.
Ick raeckte op straet en quam gevaerlijck in d’abdy.
Maer niemant gaf gehoor, noch luisterde na my,
Die tegens ’t noodlot aen noch reuckeloos wou wrijten,
En boven op het dack my in het uiterst quijten.
Want eer ick boven quam, lagh poort en post om veer;
Dies glee ick by een touw in ’t kloosterschuitjen neer,
Dat juist nogh achter lagh, en ’k voer den Aemstel over.
Daer klom ick op een’ boom, nu dor en zonder lover,
En luisterde, en zagh toe, hoe ’t met d’abdy verging.
My docht, dat ick ’t misbaer met bey mijn ooren ving,
En zagh, doen ick een poos verbaest had zitten proncken,
Een’ dicken roock en smoock, en na den roock de voncken.
Ick hoorde paerdevolck, dat langs de Doelebrugh
Quam trappelen na ons toe. Mijn voeten werden vlugh.
Men had, o groot verzuim, dees brugh niet afgesmeten.
Ick vloogh’er heen en zocht te stillen die vast kreeten,
En gaf hen moed, en wou de ruiters houden staen;
Zy zouden achter my de brugh in stucken slaen,
Of steecken die in brand. Maer niemant durfde ’t waegen.
Oock zagh ick d’oudste zy nu branden lichter laegen,
Een voorbo van het geen was naderhand gebeurt,
En dat de Middeldam alree most zijn gescheurt.
Dies gaf ick ’t op, en voort de gansche stad ten besten,sEn
waerschuwde yeder een, en gafme lngs de vesten
Na’et slot toe, met een’ sleep van menschen arm en rijck,
Een’ troostelozen hoop, die herwaert neemt de wijck.

BODE

Most ick den Bisschop noch zien sterven en d’abdisse?
Och vader Gozewijn! Och reine maeghd Klaerisse!

GIJSBREGHT

Hoe is het mogelijck dat ghy ’t hebt konnen zien?

BODE

’t Is mooghlijck, guntghe my dat ick u daer op dien.
Doen Heemskerck Borsselen gevelt had voor uw oogen,
Lagh ’t lijck ter zijden ’t koor, in eenen hoeck getogen,
Na dat ick in den drang des vyands my verstack,
Mits dat ghy te rugge weeck, en vielt dat pas te zwack.
Zoo dra men om den brand de groote kerck most ruimen,
Ontwapende ick den doode, en zette helm en pluimen
Van Borsselen op ’t hoofd, en togh zijn rusting aen,
En bond het zwaerd op zy, om in dien schijn te gaen
Ons vyanden bespien, en letten hoe men ’t maeckte.
Ick volghde Haemstee na, doen hy in ’t klooster raeckte
En vloogh de kerckdeur in, daer Gozewijn noh zat,
In ’t midden van de rey, die even vierigh bad
En door een vast geloof op God zo moedigh steunde,
Dat niemant zich het woen der vyanden en kreunde.
Hy scheen een zon gelijck, en zy de klaere maen;
Al d’andren starretjes, die bly ten reye gaen,
En juichen om dees twee, daer zy haer’ glans uit scheppen.
Men zaghze naulix yet dan kuische lippen reppen.
Maer Haemstee vaert hem toe met opgestroopten arm,
Beklad en rood, en van Kristijnes bloed noch warm,
En vat hem by den baerd met d’eene, met den degen
Gereed in d’ander hand, bebloed en bloot. Mit stegen
De nonnen op, en geen, hoe lieflijck van gemoed,
Die geen leeuwin geleeck, wannerze brult en woed,
Vermits de jaeger ’t nest wil plondren en berooven.
Zoo quam oprechte trouw en eedle gramschap boven.
Zy worstelen een wijl. Klaeis zet voet by voet,
Omarremt gozewijn, omringt van haeren stoet.
Wie zou ’t godvruchtigh hoofs een hairbezeeren konnen,
Omheint met eenen muur van godverloofde nonnen,
Gestrengelt arm in arm? O christelijcken knoop!
Ick zie de deughden zelfs, Geloof, en Liefde, en Hoop,
Met haeren zusteren, die tegens Ondeughd strijden
En na den zege staen door kruis en medelijden.
De vyand stond versuft, en deisde om deze zaeck.
Maer ’t aenzien van Klaeris beweeghde ’t hart tot wraeck,
En bragt hem in den zin den moord van zijnen vader,
En dat zy d’afkomst was van Velzen, den verraeder.
Hy blaeckte, en kreeg een koorts, en door de koortze dorst
Na haer en Aemstels bloed, en stiet eerst door de borst
Met zijn bemorste poock dan d’eene dan d’ander.
Zy vielen over hoop, en lagen by malkander
In ’t rond, gelijck een krans van roozen wit en rood.
Doen stond Klaerisse daer by Gozewijn, ontbloot
Van menschelijcke hulp. Ghy zoudze bey zien proncken,
Als bloemen op haer’ steel, in eenen beemd, verdroncken
Van eenen rooden plas. d’Een zuchte noch, en d’een
Vertrock het hoofd, die d’arm, en deze noch haer been;
Een ander had den geest zoo daetelijck gegeven.
De Bisschop, schoon hy stond op d’oever van zijn leven,
En toomde zich niet in, van gramschap en van rouw:
Uw vader ley de hand wel eerloos aen een vruow,
Maer zoop noit vrouwenbloed, of is daer om gelastert.
Dus blijckt het, datghe zijt een overwonnen basterd
Na lichaem en na geest, nu ghy uw’ aerd betoont
Aen nonnen, die altijd in ’t woeden zijn verschoont.\
En d’ander antwoord hem: Ghy zult die eedle Reien
Als basterdbisschop dan gaen volgen en geleien.
Hardneckige, legh nu den valschen mijter neer.
Zoo sprack de basterdzoon, en ruckte hem om veer
Met stoel met al in ’t bloed; de mijter vierl’er mede.
Klaerisse viel’er by, doen zy haer beste dede,
En hiel hem even sterck om zijnen hals gevat,
En scheen gevormt albast, met purper overspat.
Hy duwde ’t bloedigh zwaerd in ’s grijzen loome zyde,
Tot aen ’t verguld gevest. zoo zaghmen eer, ten tijde
Van ’t blinde heidendom, voor ’t aengesteken vier,
Met ’s priesters mes gekeelt een’ witten offerstier,
Wiens gladde hoornen goud, wiens lenden kranssen decken.

GIJSBREGHT

Hoe droegh Klaerisse zich?

BODE

                                            Zy holp den degen trecken
Uit ’s ooms gewonde zy, en zete hem terstond
Den mijter op het hoofd, en kust den bleecken mond.
Hy opent pijnelijck zijn half-geloken oogen,
En zietze noch eens aen, en schijnt met haer bewogen,
Die hem zijn oogen luickt. Hy geeft den lesten zucht.
Zy vangt den veegen geest, en die benaeuwde lucht,
En zwijmt een poos van druck. Maer Haemstee, eer ze weder
Bekoomt, die worrept haer oop ’t doode lichaem neder
En boet’er schendigh mee zijn’ godvergeten lust.
z’Ontwaeckt in ’t ende, en word van ’t schellemstuck bewust,
En roept: Mijn bruidegom, zie neder hoe ick lije,
En hoemen mij schoffeert. O zuivre maeghd Marije!
O Klaere, aenschouwtghe dit? Vrouw Machtelt, zie uw kind!
De booswicht slaet heur klaght en woorden in den wind,
Gelijck een vogel grijp ’t gepiep der simple duiven,
Wen hy ’er uit de vlught een vast krijght in zijn kluiven.
Ga henen, zeit hy, klaegh uw moeder uwe smart.
Hy trappeltze op den buick, en op ’t benauwde hart,
Dat haer het bloed ten neus en monde uit quam gevlogen,
En zij den doodsnick gaf, en sloot die hemelsche oogen,
En uitging ofzie sliep, in ’s Bisschops open arm.

BADELOCH

Hoort God dan langer niet na’et jammerlijck gekarm
Van zijn verkore schaer? Of lust het hem de boosheid
Te stijven in haer quaed, door zijne straffeloosheid?

GIJSBREGHT

Was doen de moed gekoelt van alle schendery,
En d’oude wrock gepaeit?

BODE

                                          ’t En bleef’er noch niet by.
Niet verre van ’t autaer, vereert met rijcke gaven,
Stond een albaste tombe; in deze lagh begraven
Het kostelijck gebeent en d’overheilige asch
Van een, die om ’t geloof aen God gemarteld was;
Daer most de snoode schelm zich zelven noch aen wreecken.
’t Is wonder, als God zwijght, dat dooden niet en spreecken.
Hy schon en sloeg’er aen zijn klaeuwen, vuil van bloed,
En brackze toornigh op met grooten overmoed.
Terstond quam hem een geur en yet wat lieflijcks tegen;
Maer die verwaten mensch, wat zou zijn hart bewegen?
Hy vaert al voort, en stroit de beenen hier en daer.
En zmijt de tombe in twee, en breeckt ’t gewijde autaer,
En doet terstond den bran in ’t dack van ’t klooster steecken.
Het vier nam d’overhand, waer voor de plondraers weecken.
Ick quam ontrent de Beurs, te water uitgebouwt,
Nu half gebrand, en zagh al ’t zilverwerck en goud,
Geplondert heilighdom, tapijten en schilderijen,
Schaerlaken en fluweel, langs heen de gaelerijen
Geworpen over hoop, daer Grobber hiel de wacht.
Men zagh’er by een schaer van weduwen en weezen,
Bekreten en bedruckt, en die noch arger vreezen.
zoo raeckte ick onbekent door ’t krijghsvolck heen by ’t slot,
Tot berging van mijn lijf. ’k Vertrouw my u en God.
De wind steeckt op, memn hoort hem in de vlammen bruizen.
Een zee van gloed verdrinckt al d’overige huizen.
De burgh lijd last. ’t Waer best dat ghy een uitval deed,
En dan de grugh afbraeckt.

GIJSBREGHT

                                          Mijn broeder staet gereed.

BADELOCH, AREND VAN AMESTEL, GIJSBREGHT VAN AEMSTEL, BROER PETER, VLUCHTELINGEN

BADELOCH

Wat zienwe te gemoet? De burghzaet komt gevloden.
Mijn man loopt weer te rugh, en zoeckt vast by den dooden
Zijn’ broeder, dien hy mist, en al te trouw bemint,
En niet verlaeten zalm en ’t zy dat hy hem vind
En levendigh of dood magh torssen op den rugge,
In ’t uiterste gevaer. Daer sloopenze de brugge.
Helaes, wat gaet my aen, waer vinde ick mijnen heer?

AREND

Och broeder, laetme los.

GIJSBREGHT

                                          Hoe is ’t?

AREND

                                                            ’k En kan niet meer.

BADELOCH

Hoe is het, Arend broer?

BROER PETER

                                        Nu doe ons eenigh teecken.

AREND

Ick ben den adem quijt. Ick kan niet langer spreecken.
Mijn hart bezwijckt door ’t bloen. Ick heb mijn plicht voldaen,
Mijn vaderlijcke stad ten ende voor gestaen,
Na dat ick had soo lang in ballingschap gezworven.
Heer broeder, ick neem verlof, en als ick ben gestorven,
Zoo voer, indienghe moet verlaeten deze plaets,
Mijn lijck met u,op dat de wraecklust es soldaets
Het niet onteer, en gun het een gewijde stede.
Gedenck mijn ziel voor God, o priester, in uw bede.

Ick schey, ick zwijm, ick sterf. Mijn tijd is hier geweest.
Och vrienden, bid voor my. O God, ontvang mijn’ geest.

BROER PETER

Hy is al dood, en heeft gena by God verworven.

GIJSBREGHT

Hy is met vollen roem in ’t harrenas gestorven,
En volght zijn’ broeder Ot in ’t hemelsch vaderland,
En triomfeert by God.

BADELOCH

                                    Ghy mist uw rechte hand.

VLUCHTELINGEN

Nu zal hy zich voortaen ten uitval niet beledigen,
Noch ’t Vrelandsch slot noch dit met zulck een’ moed verdedigen,
Noch ’t Amsterdamsche Recht beschutten met zijn zwaerd,
En draeven voor het heir op eenigh brieschend paerd,
Om prijs en eer in ’t stf door zweet en bloed te winnen.

GIJSBREGHT

Met treck het lichaem uit, men draegh den doode binnen.

DE HEER VAN VOOREN MET DEN TROMPETTER, GIJSBREGHT VAN AEMSTEL

VOOREN

Mijn Heer, mijn ongeluck is ons van harte leet,
Wy staen voor deze graft tot storremen gereed.
’t Waer tijd en meer dan tijd, dat ghy u kort beraede.
En gaeft het huis voort op, met hope van genade,
En schutte d’ongena. Ick eisch ’t in ’s graeven naem,
En dat door Egmonds last.

GIJSBREGHT

                                          Ghy eischt dat ick ’t my schaem.
’k En schey ’er zoo niet af als met mijn eigen leven,
`En eer ick sterref zal noch menigh met my sneven.

VOOREN

Is ’t eere dat een held zich zelf verreuckeloos?

GIJSBREGHT

Men houd de plaets op hoop.

VOOREN

                                                Hier is geen hoop altoos.
Met houden is hier niet met allen uit te rechten.

GIJSBREGHT

Dat maghmen dan bezien. Wy zullen’er om vechten.

VOOREN

’t Was vechtens tijd, aleer de vyand uwe stad,
De poorten en de vest noch heel vermeesterd had,
Doen alle klocken brand en moord en onraed klepten,
En burger en soldaett om ’t zeerst hun handen repten;
Nu die verweldight zijn, het Raedhuis afgebrand,
En wat in ’t harnas blonck, gesneuvelt en vermant,
Is ’t al vergeefs het slot en overschot verdaedoght.
Bera u kort: ghy word noch mooghlijck begenadight.

GIJSBREGHT

’t Is mijn gewoonte niet te bidden om gena.

VOOREN

’t Is wijsheid dat men zich zomwijl te buiten ga,
En zijn gewoonte staeck, en stel ’t gevaer voor oogen.
Zy kiezen ’t best van twee, die beter niet en mogen.

GIJSBREGHT

’k Verwacht een uitkomst dan, en geef het op aen God.

VOOREN

Wat uitkomst wachtghe noch? Ghy zult terstond dit slot
Van alle kanten zien beladdren en bespringen.

GIJSBREGHT

Men zal me van het Y zoo lichtelijck niet dwingen.
Ick heb noch hier en daer veel vrienden op mijn hand.
Mijn toeverlaet, nast God, dat is de waterkant.

VOOREN

Geloofme: ’k zoek u niet met woorden te versaegen;
Ghy zult het van dien kant zoo heerlijck op zien dagen
Met schuiten zonder tal, eer u de zon beschijn.
wat riemen voert of zeil, heeft d’amirael Persijn
Beslaegen in zijn’ dienst, bij Vries en Waterlanderen.
Al ’t omgelegen volck ruckt haestigh by malkanderen,
En treckt vast op den brand van kerck en toorens aen.
Hoe is het mogelijck die die maght te wederstaen
Met zoo een hand vol volx, dat door de nederlaegen
Der versch vernielde stad vol schrix is en verslaegen?
Ghy vielt, ’t is waer, van ’t slot op uwen vyand uit;
Wat holp ’t? Men dreef u in. Ghy waert zoo kort gestuit,
En keerde op uwen burgh met roo bebloede koppen,
van vreeze datmen u den toegang toe mocht stoppen.

GIJSBREGHT

’k Ontfing geen leedt, alleen mijn boezem zagh bemorst
Van bloed, vermits een kay, geslingert langs mijn borst,
Het vel had afgeschuurt, en effen ’t vleesch gewreven.
Geen angst en dreef ons meer dan wy ons zelven dreven.

VOOREN

Daer niet gewonnen word is ’t ydel dat men strijd.

GIJSBREGHT

Een krijghsman wint genoegh, al wint hy niet dan tijd.

VOOREN

’t Was raedzaemst by verdragh, en niet uit nood gegeven.

GIJSBREGHT

Mijn moeder leerde my, dat ick geen’ raed zou leven
Met vyanden, waer van men ’t argste moet vermoen.
Mijn heer, ick heb uw’ raed voor dees tijd niet van doen.

VOOREN

Mijn meesters harte treckt na alle braeve helden,
Die voor hun eere en erf zich vroom ter weere stelden.
d’Onaetigheis van wraeck, gepleeght na Velzens dood,
En heeft hy noit bestemt, noch yemants schuld vergtoot.
Ick ken hem als my zelf; hy mint u in ’t byzonder.

GIJSBREGHT

Hy mint my, als het blijckt, en hkeert het bovenste onder.
Hy mint my averechts. Zijn liefde staet ons dier.
Wie heeft de stad vernielt, verwoest met zwaerd en vier,
En al den nacht gewoe, als wild en uitgelaten?
Wie stopt den Aemstel toe, met dooden? Wie de straeten?
Waer zietmen niet de vlam van dien gestighten brand?
Wat grafstee, wat autaer, wat kerck heeft ’s roovers hand
Verschoont? Wat heilighdom, kappellen, kloosters, nonnen
Zijn van die klaeuwen niet geschandvleckt en geschonnen?
Op dat ick niet en rep, hoe gruwlijck de soldaet
Na’et schennen martelen durf den godgewijden staet,
Daer al de volgende eeuw met laster van zal spreecken,
En dat Gods streng gerecht te zijner tijd wil wreecken.

VOOREN

Dit, leider! was een nacht vol ramps, vol ongevals;
Maer datmen d’oversten wil schuiven op den hals
Al wat’er is misdaen by krijgsliên zonder orden,
En die door geen gezagh in toom gehouden worden
By die gelegenheid, dat lijd de reden niet,
Noch leert d’ervaerenheid, en is wel meer geschied,
Byzonder daer het hart van wraecklust was bezeten.
Wie keert een’ dollen leeuw, na’et breecken van zijn keten?
Hy volght zijn’ wreeden aerd, en vlieght met eenen loop,
En grabbelt blindeling den reedsten uit den hoop.
Wanneer ’t verbolgen zwaerd eens raekt uit ’s krijghsmans scheede,
Het keert zich langsaem in, en acht gebod noch bede,
Ziet vorst noch veldheer aen. Het zwaerd, geterght van wraeck
En gramschap, vind in ’t bloed des vyands zoeten smaeck.
De duisternis des nachts maeckt alle ding oock gruwelijck:
Dan schijnt het, watmen daeghs zich schaemen zou, min schuwelijck,
In dees bloed dronckenschap en blinde en dartle lust,
Die tot een vonxken toe al ’t licht van reden bluscht,
Van tamme menschen maeckt onredelijcke dieren.
Men moet, men wil of niet, dan ’t heir den teugel vieren.
Mijn meester, doen hy eerst voor uwe vesten quam,
Wou wel bemaghtigen den muur van Amsterdam,
Maer dien tot in den grond zoo schendigh te verdelgen
Was noit zijn wit, en ’t valt hem bitter te verzwelgen;
Hoewel het krijghsrecht hem verschoont, hy verreght niet
Het uiterst van zijn Recht, en straft noch met verdriet,
Is tot verzachting en verschooning meer genegen,
Dan al te stijf te staen op ’t punt van zijnen degen.
Verschoon uw leven doch, en gun dees eere aen my.

GIJSBREGHT

Ick ben met eenen dood voor al mijn leven vry.
Vertreckt, en wacht u my meer tijdingen te brengen.
’k Getroost my al wat God u toelaet te gehengen.

GIJSBREGHT VAN AMESTEL, BADELOCH, BROER PETER, VLUCHTELINGEN, ADELGUND, VEENERICK, BODE, RAFAEL

GIJSBREGHT

Wy gaven Vooren kort en duidelijck bescheed.
Ghy hoort hoe ’t krijghsvolck staet tot storremen gereed,
Waerom het noodigh waer, aleer zy ’t huis besluiten
Van achter met een vloot van schepen en van schuiten,
My van onnut gezin, en die geen weer en bien,
t’Ontslaen, en met de bloem der mannen te voorzien,
Die maghtigh zy ’t geweld des vyands af te keeren,
Het welck ons koomt aen boord met storrembrugh en leeren.
Mijn liefste, geef u scheep, al is het scheiden pijn,
’t Is noodigh. Peter zelf die zal uw leidsman zijn,
En dit gevlughte volck en u en uwe kinderen
Vervoeren na een plaets, daer niemant u kan hinderen.
Getroost u daer een wijl te wachten, tot dat God
Ons weer te zaemen breng, en gun een beter lot.

BADELOCH

Helaes, wat ga ick aen? Wat koomt my weder over?
Waer zendghe my, mijn lief? Persijn, den grooten roover,
Uw’ vyand, in den mond, die op ons vlamt en loert
Uit Zwaenenburgh, daer hy des graeven vlagge voert?
’tVerdriet hem zulck een slot en vasten burgh te derven,
Die ongerechte gift. Uw zaed, uw wettige erven
Te blusschen in haer bloed, is al zijn wensch en wit,
Opdat hy onverlet volharde in ’t nieuw bezit.

BROER PETER

Mevrouw, zijt wel getroost: ick zal u zelf geleiden.

GIJSBREGHT

’k Neem oorlof met een’ kus.

BADELOCH

                                              ’k En sal van ’t huis niet scheiden,
Noch scheep gaen zonder u, mijn heer, mijn waerde man.

GIJSBREGHT

Ick volgh u eer ghy ’t weet.

BADELOCH

                                            Daer weetghe luttel van.

GIJSBREGHT

De stroom is wijd genoegh, al stoptmen deze haven:
Een schuit onslipt het licht.

BADELOCH

                                            Men zal u hier begraeven,
Bestulpen onder ’t puin. Ick zie dit huis in brand.

BROER PETER

d’Onsterfelijcke God heeft alles in zijn hand.

BADELOCH

Och, of de goede God zich mijner wou erbarmen.

BROER PETER

Mevrouw, betrouw op hem, hy kan ons wel bescharmen,
En voert zijn eigendom door water, vier en vlam.

BADELOCH

Gelijck de brand getuight van gloeiende Amsterdam.

BROER PETER

’t Is zijn gehengenis; wie durft zich daer in mengen?

BADELOCH

Wanneer ons leed geschied, dan zal hy ’t oock gehengen.

GIJSBREGHT

Mijn lieve gemaelin, ghy stelt u ’t zwaerste voor.
Uw droefheid houd geen maet, ’t benevelt brein geen spoor.

VLUCHTELINGEN

Nu vollegh raed, mevrouw, en laet u doch gezeggen.

ADELGUND

Och moeder lief, wat raed? Zy komen ’t huis beleggen.
Bewaer mijn reinigheid, mijn maeghdelijcken staet.

BADELOCH

Och dochter, moeders troost is krancke toeverlaet.
De klockhen deckt vergeefs het zidderende kiecken
Voor den doortrapten vos met schaduw van haer wiecken:
Hy grijptze beide, en stroit de pluimen in den wind,
En koelt zijn’ lust, en ruckt de moeder van het kind.

GIJSBREGHT

Zult ghy dan oirzaeck zijn dat beide uw kinders sneven?

BADELOCH

Ick zou om eenen man wel bey mijn kinders geven.

GIJSBREGHT

Beweeght uw kroost u niet, dit jongsken kleen en teer?

BADELOCH

Niet luttel, maer mijn man beweeghtme noch al meer.

VEENERICK

Wat schreitghe, moeder lief? Zijn ghy bedroeft om vader?

BADELOCH

Om vader schrey ick, kind, en u en ons te gader.

GIJSBREGHT

Uw moeder keert zich niet aen u, noch uwe smart.

BADELOCH

Met smarte baarde ick ;t kind en droegh het onder ’t hart.
Mijn man is ’t harte zelf. ’k Heb zonder hem geen leven.
’k Zal u, om lief noch leedt, bezwijcken noch begeven.
’k Beloofde u hou en trouw te blijven tot de dood.

GIJSBREGHT

’t Is oock getrouwigheid, wanneer men scheid uit nood.

BROER PETER

Men scheid om beters wil, om weder te verzaemen.

BADELOCH

Indien ick van hem schey, wy komen nimmer t’zaemen.

BROER PETER

Ghy scheide menighmaeil, en zaeght hem weer gezond.

BADELOCH

’k En scheide noit daer ’t zoo bedroeft geschapen stond.

BROER PETER

De weerhaen van de kans zeer lichtelijck kan keern.

BADELOCH

’t Verkeerde noit zo snel, of ’t was om my te deeren.

BROER PETER

’t Was best de kinders dan in zekerheid gebrogt.

BADELOCH

’t Was best, en hiel me niet de band des echts verknocht.

BROER PETER

Een vrouw gedijt tot last: zij weet niet uit te rechten.

BADELOCH

Bestelme slechs een zwaerd; ick ben bereid te vechten,
Te sterven aen de zy van mijnen vromen man.

GIJSBREGHT

Ghy hebt een vrouwen hart.

BADELOCH

                                            Neem eens de proef daer van.
Heldinnen stonden eer als onbeweeghde posten.
De faem van vrouwen roemt die stad en volck verlosten.
Uw moeder Baerte toont hoe veel een vrouw vermagh,
Wanneer zy Ysselstein verdedight jaer en dagh.

BODE

Ick waerschuw u, mijn heer, eerwe overrompelt worden.
De triomfeerder stelt zijn vendels in slaghorden,
En d’eer van d’eersten storm verguntmen aan den Vries, Die
groote reeschap maeckt; ons dient geen tijdverlies.
Men voert de stormbrugh aen; men steeckt’er de trompetten.
’t Is over tijd den muur en torens te bezetten.

GIJSBREGHT

Al lang genoegh gemart: voort, vort, de nood die prest.
Gehoorzaem uwen heerm en kus hem eens voor ’t lest.

BADELOCH

Zer gaerne, braeve held, vergunme slechts een bede,
En ruck, het is mijn wil, dt lemmer uit der scheede,
En stoot het door dees borst, en doop het in dit bloed.
’t Is beter dat ghy ’t zelf dan Vries of Kermer doet,
Als ick u heb den geest zien geven door uw wonden,
Mijn zoontje zonder hoofd, mijn dochterken geschonden,
En hoor al ’t huis vervult met brand, met moordgeschreeuw:
Zoo sterf ick noch uw vrouw, geen kinderlooze weeuw;
Zoo magh mijn kind of ghy noch bey dees oogen luicken,
Nadien ick ’s levens licht niet langer kan gebruicken.

GIJSBREGHT

O gruwel, Badeloch, ben ick van zulck een’ aerd,
Dat ick een vrouw, en noch mijn eige, met mijn zwaerd,
Zoo eerelijck voor haer, voor kinderen en magen,
En deze goe gemeent mijn leven lang gedraegen,
Vermoorden zou, gelijck een gruwelijck tyran?
Zoo ben ick langer niet uw bedgenoot, uw man;
Zoo hebt ghy onbekent dus lange my versleten,
En ick mijn Christendom verzaeckt, mijn’ plicht vergeten.
Hoe laetghe zulck een woord uw’ kuischen mond ontgaen?
Of wiltghe, dat ick u altezaemen zal verraen,
En my aen uwe dood en schennis schuldigh maecken?
’t Is tijd om weer te bien. De vyanden genaecken.
Het godloos basterdzaed, beweeght door geen misbaer,
Dat onze nicht Klaeris van elzen voor ’t autaer
En ’t kruisbeeld in ’t gezicht haers bruidegoms verkrachte,
En trappelde op den buick, en om den doodsnick lachte,
Zal daetlijck dezen burgh verovren al verwoed.
Ick zal mijn vrouw, mijn zaed, zien in malkanders bloed
Versticken. Haemstee zal ’t in eenen beker schincken,
En dat, zoo laeuw als ’t is, den vader op done drincken:
Op dat d’onruste geest doorwaer het ingewand,
en pijnigh voor zijn dood het los en vlot verstand.
Waer zijtghe, dienaers? Waer mijn lijfwacht? Waer mijn knaepen?
Brengt herwaer mijn geweer. Op, mannen, wapen, wapen!
Het is de jongste dagh, en met dit huis gedaen.
Noch zal het wraeckeloos zoo niet te gronde gaen:
Daer moet een groot getal met ons ten hemel vaeren.
Koomt, volghme, daerwe flus in ’t harnas bezigh waren,
In ’t midden van den moord. ’k Gevoel een nieuwe kracht.

BADELOCH

Waer wiltghe heen? U zelf verdrincken in de gracht?
De brugge brand vast af. Of hebtghe voor te stervan,
Zoo neem ons t’zaemen mee; hier zijn uw wettige erven,
De huwbaere Adelgund, d’onnoosle Veenerick.
Mijn hairen staen te bergh; mijn harte klopt van schrick.
Och vader, ’t is mijn schuld, en weest zoo niet verbolggen.
Bedaer wat. Ick ga scheep. Ick zal den Deken volgen,
Te water en te land: hy voerme waer ’t hem lust,
Of na den wilden Yr, if aen de Noordsche kust.
Nu vrees ick geen gevaer, noch geen uitheemsche stranden.
Ick neem verlof. Ick ga: ick kus voor ’t lest uw handen.
’k Gehoorsaem u, gelijck een Christe vrouwe past.
Ick schrey en klaegh vergeefs. Och mannen, houd hem vast.

VLUCHTELINGEN

Mijn heer, erbarrem u, om uw bedruckte vrouwe:
Zy luistert na uw’ raed. Zy zwijmt, zy sterft van rouwe.

ADELGUND

Och vader, moeder sterft. Wat leider gaat my aen?

VLUCHTELINGEN

’tEn zy ghy u bedaert, het is met haer gedaen.

BROER PETER

Om Gods wil, geef gehoor. Ghy ziet, hoe zy u minnen.

GIJSBREGHT

Wat razernij is dit! Wat onverzetbre zinnen!
Men recht met jammeren noch jancken hier niet uit:
De traenen doen ’t hem niet. De wreedheid word gestuit
Met dapperheid en moed. Waer laet ghy u vervoeren!
Al ’t kermen is onnut: men moet de handen roeren.
Scheep, scheep! Nu zijt getroost, mijn lief, de tijd is kort.

BADELOCH

Voor ’t scheiden, laetme toe dat ick mijn bede stort.
Broer Peter, bid voor my, dat God dees arme schaere
Door zijne engel stuure, en mijnen heer bewaere.

BROER PETER

Ghy die der vromen schild en wisse toevlught zijt,
En van den hemel af den jammerlijcken strijd
Der menschen gade slaet, en ziet de steden daelen
En wentelen, en zet de heerschappijen paelen,
Erbarm u over dit bedruckt belegert slot.
Bescherm ’t rechtvaerdigh hoofd, en bergh het overschot
Der uitgeroeide stad, genoodzaeckt door de baeren
In lange ballingschap, op Gods gena, te vaeren.
Ghy hebt het huisgezin van Noah wel behoed,
Dat op de baeren dreef en hoogen watervloed,
Doen ’t water ymmer wies, tot daer de starren bloncken,
Doen ’t hemelhoogh geberghte en alle spitzen zoncken,
En al de weereld lagh in eene baere zee
Gedompelt over ’t hoofd, en kende strand noch ree.
Ghy trooste door de duif die overbleve zielen.
d’Olijftack zey haer aen, hoe alle watren vielen.
Vertroost ons degelijx in droeve ballingschap.
Ghy weet daer van de maet, en kent den lesten stap.
Uw geest die blaeze in ’t zeil; uw heilige engel stiere
Het roer, en zette ons op, daer elck u vrolijck viere.

RAFAEL

O Gijsbreght, zet getroost uw schouders onder ’t kruis,
U opgeleit van God. ’t Is al vergeefs dit huis
Verdaedight: haaden wy ’t in ons behoed genomen,
’tEn waer met Amsterdam zoo verre noit gekomen:
Dus wederstreef niet meer uw trouwe gemaelin.
Verlaet uw wettigh erf, en quel u nergens in.
Al leit de stad verwoest, en wil daer niet van yzen:
ZY zal met grooter glans uit asch ens tof verrijzen,
Want d’opperste beleit zijn zaecken wonderbaer.
De Hollandsche gemeent zal, eer drie honderd jaer
Verloopen, zich met maght van bondgenooten stercken,
En schoppen ’t Roomsch autaer met kracht uit alle kercken,
Verklaeren ’t graeflijck hoofd vervallen van zijn Recht,
En heerschen staetsgewys, hetwelck een bits gevecht
En endeloozen krijgh en onweer zal verwecken
Dat zich gansch Christenrijck te bloedigh aen wil trecken.
In ’t midden van den twist, en ’t woeden nimmer moe,
Verheft uw stad haer kroon tot aen den hemel toe,
En gaet door vier en ys een andre wereld vinden,
En dondert met geschut op alle vier de winden.
Uw afkomst midlerwijl zal niet ten onder gaen,
Maer eeuwigh adelijck en eerelijck bestaen,
Op sloten en in steen, en loffelijck regeeren,
En Aemstels oude naem en zal geen’ roem ontbeeren,
Als uw naemhafte stad haer’ Schouwburgh open doet,
En voert op ’t hoogh tooneel uw daeden te gemoet
Den Burgemeesteren, en driemael twalef Raeden,
Gezeten op uw’ schild, van kruissen overlaeden.
Dus geef u haestigh scheep: ’t is tijd, want zonder god
En onze hulp, ’t was omgekomen met dit slot.
Ick zal u met een’ mist en dicken nevle decken,
En voorgaen met mijn’ glans, en ’t volck een leidstar strecken
In ’t midden van den stroom. Schep moed en wanhoop niet,
Maer volgh gehoorzaem na ’t geen u God gebied.
Zijn wil is, dat ghy treckt na’et vette land van Pruissen,
Daer uit het Poolsch geberght de Wijsselstroom koomt
ruisschen,
Die d’oevers rijck van vrucht genoeghelijck bespoelt.
Verhou u daer, en wacht tot dat de wraeck verkoelt.
Ghy zult in dit gewest een stad, Nieuw Holland, bouwen,
En in gezonde lucht en weelige landouwen
Vergeten al uw leet en overbrogten druck,
Waer door uw naezaet klimt den bergh op van ’t geluck.

BROER PETER

Zijt ghy dat Rafael? Zijt ghy dat zelf, die beide
Tobias en zijn bruid, zoo veiligh t’huis geleide?
Of liever die gezant des hemels, die zoo klaer
Voor Moses trock, gelijck een vierige pilaer?
Of die den vromen Loth noch berghde, eer ’t vier van boven
De steden stack in brand? Of die den gloende oven
Verkoelde, en brogt’er gaef drie jongelingen uit?
Wy volgen op uw licht. Wy zien: ’t is Gods besluit.

GIJSBREGHT

Nu buig ick my voor God, mijn lief, mijn uitverkoren;
Nuweiger ick geensins na uwen raed te hooren,
En legh hier ’t harnas af. Hier baet geen tegenweer:
Nu God dit huis verlaet en geldt’er zwaerd noch speer.
Al ’t volck ga voor, dan ’t lijck, en niemant hoef te vreezen.
Ick zelf met mijn gezin zal d’allerleste wezen.
Broer Peter, ’k bid u, tast dit heiligh kruisbeeld aen,
Dat voor mijn’ oudren lang heeft op ’t autaer gestaen,
en my is aange-erf. Ick storte in tijd van vrede
En oorloogh menighmael hier voor mijn bede,
Zoo wel des nachts als daeghs. Hoort mannen, hoort na my.
Wanneer men uit den stroom en Pampus raeckt voorby,
Zoo doet ter slincke hand in zee zich op wat weiland,
Het welck een klooster draeght genoemd Mariengaerd,
Een rijcke en oude abdy; wy zullen derrewaert
Ons spoen, voor wind, voor stroom, met riemen en met zeilen,
En leven wijder raed. Gaet scheep, in die gestalt
Gelijck ick heb belast.

VLUCHTELINGEN

                                    Helaes! Hoe bitter valt
Het scheiden van zijn land, daer alles loopt verloren!

BROER PETER

De liefde tot zijn land is yeder aengeboren.

BADELOCH

Verdelghde stad, wy gaen, en komen nimmer weer.

GIJSBREGHT

Vaer wel, mijn Aemsterland: verwacht een’ ander heer.