Joost van den Vondel (1587-1679)

HIPPOLYTUS

of

RAMPSALIGE KUYSHEYD.

EERSTE BEDRIIF.

HIPPOLYTUS.

Op wufte jaegers, gaet beset
Het naere woudt, met hond en net,
En d’ Atticaensche bergen. Voort
Ter vlught doorsnuffelt yeder oord
Van Parnes rotsen, en de streeck
Bevochtight van de waterbeeck,
Die schichtigh door de daelen glijd
Van Thria. Gaet, beklimt d’ altijd
Bevrosene heuvels, koud en grijs
Van Schytisch wintersneeu en ijs:
En ghylien herwaert, derwaert, streeft,
Daer schootige els de bosschen weeft:
Daer beemden leggen altesaem
Gestreelt van Westwinds dauwende aêm,
En lieve luchjens; daer sijn mond
Meed lentsche kruyden lockt wt klont;
En daer Ilissus sacht en loom
Door keykens; daer de logge stroom
Mæander valt op ’t vlakke land,
En schaeft met gierge plassen ’t sand.
Ghy, ghy, daer Marathon de stad
t Bosch opent, met een macklijck pad:
Daer met sijn jongen ’t ongediert
Verselschapt, ’s nachts om voeder tiert.
Ghy, daer in ’t laeuwe zuyder deel,
Acharnas, streng in krijghs krackeel,
Geen’ koude voelt. Eens anders voet
Betrede Hymet, van honingh soet:
Eens anders kleene Aphidnen. Weêr
Een verscher hoop na’et boghtigh meer;
Daer Sumion den oever druckt.
Philipis roept dien, die verruckt
Staegh janckt na’et jaeghen, d’eer van ’t woud.
’t Wild everswijn sich hier onthoud:
Die schrickt, daer d’ackerman voor vlught,
Door moord en wonden wijd berucht.
Laet ghy de stille koppels los:
Maer houd aen banden den Molos,
Dat de Cretenser fel ten strijd.
Den hals met sijnen halsband slijt,
En ’t starcke leyseel spanne en reck.
Spartaenen strenger by den neck
In dwang hou, met een’ vastren knoop.
Sie toe, gewislijck ’tis een hoop
Op ’t wild ghebeten stout en trots
En klip sal wedergalmen straf,
En tegenbassen op ’t geblaf.
Wel aen, dat d’wtgelaten thoght.
Met sofflend neusgat, en de locht
Insnuyve, en met gesloten beck
Doorsnoffle ’t hol en ’t naer vertreck;
Terwijl ons toeblaeckt Tithons vrou;
Terwijl de dauwige landou
Der diern voetspoor wtmerckt vast.
Een ander spoeye met den last
Der wijde netten op sijn’ hals.
Een ander draegh ’t langworpt en valsch
Getuygh der stricken me ter jaght.
Het loose net, met roode schacht
Vermaelt, besluyte het wufte wild;
Wiens hart van ydle vreese trilt
Dril ghy een’ schicht, ten scheut bereed:
Grijp ghy den eycken swynspriet, breed
Van yser, met twee handen aen:
En ghy bespieder, sult bestaen
Het snelle dier te jaegen met
Geroep, in ’t wtgespannen net:
Ghy overwinner, sny den buyt
Der jaght alree de darmen wt,
En ’t ingewand met ’t kromme mes.
O boschheldin, o jaghtgodes!
Wiens wouden en speloncken vry
Van staetsucht sijn en heerschappij;
Weest uwen meedgesel ontrent.
Der sekre schichten dreygement
Staet na uw dier, waer dat het springkt:
Dat kil Araxes water drinckt:
Datn in den staenden Ister speelt
Uw’ rechterhand staegh onverveelt
Getulische leeuwin met smart
Vervolght: uw’ vuist treft ’t Candisch hart.
Geswinde dassen schietghe nu.
Gevlackte tigers geven u
Hunn’ borst ten besten. d’ Eland vlugh
En hayrigh laet u sijnen rug;
Soo woudos breed van hoornen doet.
Al wat de wildernisse voed:
’t Sy dat de Garamas gewent
Tot armoe dat vervoght en kent;
Of d’ Arabier in ’t balssemwoud:
Het sy dan dat het sich onthoud
In Pyreneesche bergen of
Gedoken in Hyrcanisch lof;
Of wordt gespeurt in ’t ledigh veld
Der Russen, wuft ter reys gestelt:
’t Vreest alles, o Ciaen uw’ boogh
Godin, verhoor ons van om hoogh:
Soo oyt uw maght en godheyd is
Geviert in bosch en wildernis
Met roof, van weymans danckbre siel;
En ’t net oyt dier gevangen hield;
Geen voet de stricken brack wt angst;
En wagen steende van de vangst;
Dan drupt van bloed der honden snuyt:
De boersche schaer met bly geluyd
En sege en sangen, hutwaert keert.
Godin, begunstigh dien u eert.
De loose windhoud geeftme ’t woord,
En roeptme boschwaert rechtevoort:
Ick sla dien pad op onvermoeyt.
Die alderkortst de reyse spoeyt.

PHÆDRA, VOÊSTER.

PHÆDRA.

O Creten, die beheerscht de wilde woeste zee,
Wiens schepen sonder tal gaen ’tseyl van uwe ree
Naer alle kusten; waer uw’ vlugge kielen spouwen
De kloofbre vloên, tot aen d’Assyrische landouwen:
Ah! waerom parstghe my in gyseling gebrogt,
En in een haetlijck hof, aen vyands echt verknocht,
In traenen en ellend mijn’ older te verslijten?
Mijn swervende gemael, afwesigh van mijn krijten,
Mijn Theseus houdme trou, gelijck hy is gewent.
De held gaet heenen, door het duyster sonder end
Des jammerpoels, waer wt geen’ keeren van beneden,
En volleght, als soldaet, des stouten minnaers treden:
Hy vaert als meedgesel der woende mine voort,
Op dat hy d’echtgenoot van Pluto, door de poort
Der onderaerdsche stad, ten setel wtgetogen,
Sleep hier in onsen dagh: nocht schaemte heeft hem bewogen
Nocht vrees, tot afstand van dat goddeloos besluyt.
De vader van den soon Hippolytus is wt
Op vrouwenschennis en op vuyle snoeperijen,
In ’t diepst van Acheron: maer oh! een grooter lyen
Mijn druckigh hart beswaert. Geen slaep, hoe diep en vast,
Geen’ stille nachtrust my van sorregen ontlast.
Mijn’ quelling wordt gequeeckt, en groeyt, brand gescholen
In wendigh, als de damp, die welt wt Ætnaes holen.
Minervaes schietspoel rust, en tegens mijnen wil,
My door de vingers druypt gevatte naeld en spil.
’t En lustme niet met reuck de kercken te stofferen,
Nocht die met vieren en beloofde gaeven t’eeren:
Nocht tusschen d’outers, met de Griecxsche jofferschaer
En rey, te sweyen torts, geleert op ’t feestgebaer
Des stillen offers: nocht met suyvere gebeden,
Godvruchtigh na lands wijse en kerckelijck seden,
Te naecken de godin, een’ wettige vooghdes
Van ’t land haer toegedoemt. ’t Vermaeckteme jageres
Het opgejaeghde wil met rennen na te ijlen,
En met een sachte vuyst te schieten styve pijlen.
Waer streeftghe, mijn gemoed? wat voor bosschagilust
Bevangt u, sinneloose? U is doch wel belust
’t Beschoren gruwelstuck der moeder al t’ellendigh:
Wat bosschengeylheyd baert, dat heught uw’ min te schendigh.
Ick ben, o moeder met uw’ misdaed noch belaên:
Door eveldaed vervoert, soo hebtghe stoout bestaen
Den fellen leydsman van het grousaem vee te vrijen;
Een’ overspeelder, veel te nors om ’t juck te lijen,
Voorganger eener kud, die sich noyt temmen liet:
Maer dees die had noch treck tot koeyen of tet yet.
Wat god of wat Dedael sal lesschen dese voncken?
Al keerde dit vernuft, dat tuck had ingedroncken
d’Atheensche wetenschap, en ’t leelijck ondier in
Den doolhof sloot, soo kan ’t geene hulp aen onse Min
Beloven: overmits dat Venus toorne ontsteecken
Op d’afkomst van de son, de ketens pooght te wreecken
Van Mavors en sich selve aen ons, na all haer’maght:
Sy schandvleckt reys aen reys al Cynthus geslacht.
Noyt Minoïssche spruyt door bloote min verscheyde:
Maer staegh yet gruwelijcx het ongeval geleyde.

VOÊSTER.

O Theseus gemaelin, Juppijns doorluchtigh bloed,
Verdrijf die schricklijckheên flucx wt uw kuysch gemoed:
Blusch, blusch den brand, nocht wilt niet luystren met uw’ sinnen
Na soo vervloeckt een’ hoop. Die in ’t begin van ’t minnen
De Minne out wederstreefde, en moedigh tegenhiel,
Bleeft veylligh, en verwon: maer elcke laffe siel,
Die ’t soete seer noch voede en stroockte met behaegen
Het opgenomen juck te spade ontsey te draegen:
Nocht ’t is my onbekent, hoe d’opgeblasenheyd
Van koningklijck geslaght hardneckighlijck sich vleyt,
En trots, niet luystert na waerachtige getuygen,
En selden onder ’t recht en billijck sich laet buygen.

PHÆDRA.

’t Besla soo ’t wil, ’k getroost my d’wtkomst van mijn lot,
’t Sy een’ gewisse dood, of ’s jongelings genot.

VOÊSTER.

Het eerst ’t geen streckt tot boet, dat is te wederstreven
De boosheyd met sijn’ wil, nocht op den wegh te sneven (*)
Het ander schaemte, na’et bekennen der misdaed.
Rampsalige, waerheen? wat wiltghe met dit quaed,
Meer als uw’ moeder nocht ’t berucht geslaght verdrucken?
Want bloedschand grooter is dan stierschand. Schellemstucken
Ghy snoode seden wijt; ghedroghten ’t noodigh lot.
Indienghe sorgeloos en onbeschroomt, geeft bot
Aen ’t schendigh feyt, vermits uw man op reys getogen,
De bovenplecken nu niet aenschout met sijne oogen;
Soo dooltghe jammerlijck: en schoon genomen dat
Uw Theseus schuylt verlet in ’t diep vergetelnat,
En daer geduurigh moet den jammerpoel gedoogen;
Waer met uw’ vader heen? wiens breede rijcx vermogen
Streckt over all’ de zee; en die soo hoogh gemeld
Wel honders groote steen en volcken wetten stelt:
Sal die gedoogen dat dit schelmstuck blijf verborgen?
Gewis doorsnuffelsieck sijn aller oudren sorgen.
Vertrouwenwe evenwel dat schalckheyd en bedrogh
Dien gruwel helen magh: wat seyd dan hier toe noch
Uw moeders grootvaêr, die den dingen schenckt sijn straelen?
Wat Jupiter, van wien dat alle goden daelen;
Wiens schitterende vuyst de weereld davren doet,
Wan hy den blixem sweyt, gesmeed in Æthnaes gloed?
Gelooftghe da men ’t kan altsaem verholen houwen
Voor uw’ voorvadren, die scherpsiende het al aenschouwen?
En of der godheên gunst u al sy toegedaen,
En byslaeps schandvleck hele, en ’t feyt blyve onverraen
Van waere trouwe: ’t welck noch noyt den godvergeten
Gebeurt is: wat’s de schrick van ’t wel bewust geweten,
En tegenwoordigheyd der straffe, en een gemoed
Dat voor sich sellef vreest, en nimmer sich voldoet?
Bleef schelmstuck strafvry oyt, noyt bragt het rust aen ’t leven.
Demp ’t heylloos vier, een feyt van ongrieck noyt bedreven,
Noyt, noyt van wuften Geet, of Scyth alom verstroyt,
Noch d’ongastvrye bergh van Taurus hoorde ’t oyt
Verjaegh ’t afgrijslijck feyt ras wt uw suyver harte.
En spielgelende u selve aen uwer moeder smarte,
Weest ang, en wacht u wel voor nieuwen blijslaeps hoon.
Hoe reedghe toe, om ’t bed van vader en soon
Te mengen, en een’ vrucht, die niet sy t’onderkennen,
In Goddeloosen buyck t’ontfangen? Vaer in schennen
En schanden immer voort, en door uw gruwelvuur
Keer om en wederom dan staet van vrou natuur.
Waerom ontbreeckt’er nu ’t wanschepsel uwer moeder?
Waeraom of ledigh leyd de doolhof van uw’ broeder?
Soo dan soo menighmael de weereld waegen, door
Gedroght en wonderspoock; natuure wijcken voor
Haer’ wetten, t’elckemael een’ Creetsche vrou sal minnen?

PHÆDRA.

O voêster, ghy spreeckt recht, ick ken ’t, maer dolle sinnen
My parssen, om het slimst te vollegen van al:
Het reuckeloos gemoed met opset gaet ten val,
En deynst, en staet vergeefs na raed tot heyl der siele.
Soo slooft de schipper oock gants ijdel, die sijn’ kiele
Met koopmanschap bevracht wil duwen tegens stroom:
’t Geweldigh ty der zee vermeestert vlot en boom.
Al wat de reên vereyscht verwint de raserye:
Een maghtig God besit des harten heerschappye.
Dees snel gewieckte nam den heelen aerdboôm in,
En braed self Jupiter, met onbetembre Min.
Gradivus d’oorloghsgod gevoelt dier tortsen vieren.
s Driekanten blixems smit gevoeltse; die doet swieren
En wellen vlam en roock, wt Ætnaes berghspelonck
En schoorsteen, is verhit door minnefackels vonck.
Een kind veel wisser noch als wtgeschote rieten,
Dat treft Apollo self, die meester is in ’t schieten,
En ommevliegend maeckt het aerde en lucht te bang.

VOÊSTER.

De geylheyd, schandelijck der boosheyd gunstigh lang
Voor desen heeft de Min al tot een god verheven;
En gaf de raserny, om sich meer bots te geven,
Een valsche godheyds naem: quansuys of Venus troon
Door alle landen send den wilden wuften soon:
Die vlieght door ’s hemels ruymte, en schiet verweende schichten,
Met sijne tangere hand: een dwergh doet goden swichten.
Het sinneloos gemoed gaf plaets met luttel slots
Dese ydelheên, en heeft versiert den boogh des gods,
Wat maeckt ’t gemeene volck in lusten veel gesonder?
Waerom is ’t kleen besit vernoeght en ingtoomt?
De rijcken wederom en maghtigen, hoe koomt
Dat die na dingen staen die allerminst betaemen?
Die al te veel vermagh, die wil het altesaemen
Vermogen, ’t geen hy sal vermogen t’geener tijd.
Sie toe, wat sulcke een’ past, wiens setel is gewijd:
Ontsie en vrees den straf uws mans, alreede aen ’t keeren.

PHÆDRA.

Ick voel het groote rijck der Min mijn hart verheeren.
Ick vrees geen’ wederkomst: noyt sagh hy s hemels lamp,
Die eens gedompelt daelde in onderaerdschen damp
En ’t hof, ’t welck eeuwigh swijght in droeve duysterheden.

VOÊSTER.

Geloof dat niet, ofschoon de helhond daer beneden
’t Verdoemde poortklincket wel wacker gade slaet,
En ’t rijck van Pluto sluyt; uw man nochtans weet raed
Om den ontseyden pad te vinden na dit leven.

PHÆDRA.

Sijn’ goedheyd sal ’t misschien ons minnend hart vergeven.

VOÊSTER.

Hij viel oock streng genoegh sijn kuysche bedgenoot:
d’Ongriecxse Antiope besuurde ’t met de dood.
Maer neem, de toorn uws mans door rede werd bewogen;
Hoe ’t ongeseghlijck hart van desen dat gebogen?
Die altijd haetigh vlied al ’t vrouwelijcke saed,
En wijd stijfsinnigh sich den ongetrouden staet,
En schuw van huwlijck, aerd na d’Amazoonsche vrouwen.

PHÆDRA.

Het lustme rechtevoort, door opene landouwen,
Door bosch en bergen, hem te volgen met geduld,
Die ergens hangt op een’ besneeuden heuvelbult,
En met geswinde sool betreed de scharpe klippen.

VOÊSTER.

Stal sal hy houden ja? en bieden u sijn’ lippen
En aenschijn tot gevley? en leggen kuysche seên
Door geyle lusten af? en die in ’t algemeen
De vrouwen haet, om u dien haet sal vaeren laeten?

PHÆDRA.

Hoe, kanmen door gebeên den jongman niet bepraeten?

VOÊSTER.

Te fors is hy.

PHÆDRA.

                     Dat Min de forsse maeckt gedwee
Ons leert d’ervaerenheyd.

VOÊSTER.

                                        Deur sal hy gaen.

PHÆDRA.

                                                                     Ick me
En sal men volgen selfs door zee en diepe vloeden.

VOÊSTER.

Denck om uw’ vader doch.

PHÆDRA.

                                           En oock om moeders woeden.

VOÊSTER.

Wat slagh en schuwt hy niet?

PHÆDRA.

                                               Voor hoer te gaen wat schaed’t?

VOÊSTER.

Uw man is voor de deur.

PHÆDRA.

                                       Een overspeelders maet.

VOÊSTER.

Uw vader word verwacht.

PHÆDRA.

                                         De vader van mijn’ suster
Te goed om gram te sijn.

VOÊSTER.

                                         Nu set uw hart geruster,
En red u selve doch: demoedigh bij ick ’t, ah!
By ’t grys blinkend hayr van mijnen ouden dagh,
By desen boesem, mat van sorg en mededoogen,
By dese borsten, die ghy hebt van jongs gesogen:
Genesens wil, die heeft aen sielgesondheyd deel.

PHÆDRA.

Mijn braef gemoed van schaemt niet bloot is al geheel,
O voêster, sijnwe u dan gehoorsaem, best wy konnen,
En d’ontembre Min die werde eens overwonnen.
’k Gedoogh niet, dat mijn naem en faem van schandvleck weet.
Dees’ rede alleen heeft kracht: dit’s d’wtkomst van ons leet:
Mijn’ man gevolght: de dood sal ’t voor den gruwel winnen.

VOÊSTER.

Betem d’oploopentheyd der breydeloose sinnen,
Mijn voêsterkind, bedwing uw gramschap: want ick schat
U hierom levenswaerd, het geen ghy waende dat
Een neerslagh waerdigh was.

PHÆDRA.

                                              Mijn dood is al besloten,
Men raedslaeght op wat wijs. Ick salme ’t hart afstooten,
Of enden aen een’ strop mijn leven tot mijn heyl:
Of sal geschoten wt den burgh van Pallas steyl
Neerstorten: ’k sweer ’t dese hand, gewapent met vermogen
Toe kuyschheyds wraecke.

VOÊSTER.

                                           Sal mijn ouderdom gedoogen
Dat door een snelle dood ghy omkomt en vergaet?
Stil dese oploopentheyd der minne, en hoor na raed.

PHÆDRA.

Geen’ rede keeren kan dat wy dit leven derven
Wie ’t sterven past, een eens besloten heeft te sterven,
Die word niet lichtelijck van ’s levens lust bekoort.

VOÊSTER.

Mevrouwe, die alleen met troost noch onderschoort
Mijne afgeleefde leên, indien’er dan, o smarte!
Soo dartle een rasery leyd op uw druckigh harte;
Versma de faem, die nau der waerheyd gunst toeseyd,
En snooden meer besint, min deughd en eerbaerheyd:
Laet ons dat guur en ongeseghlijck hart beproeven.
Ick neem het aen des mans streng opset te verschroeven,
En ga soo regelrecht na desen wilden knecht.

REY.

Godin wt, ’t woeste schuym geboren,
O tweelingschuttrenmoeder, met
Wat sekerheyd schiet doch soo net
Dat dartel blinckend wicht vol toren
De rasery ’t gebeent doorkruypt:
Een’ kleene wond maeckt groot beswaeren:
Geheymvier ’t bloed verteert in d’aeren,
En ’t merregh wt de schinckels suypt.
Dat kind sich nimmer geeft tot ruste,
Alsins het vlug sijn;  pijlen spreyd.
’t Kent alles hem wat oostwaert leyt,
Oock s laeten avonds schemerkuste,
En d’oord gebraden van den kreeft,
En die gedoogh in noordsche paelen
De boeren, die ’er altijd dwaelen;
Daer ’t beergestarnt van koude beeft:
Elck van sijne hitte weet te spreecken.
’t Verweckt den brand der forsse jeughd,
En kan in d’ouweling de deughd
Der wtgedoofde warmte herqueecken.
Den jonfferboesem treft het meed,
Met onbekende vlam en straelen,
En doet de goden nederdaelen,
Met sterffelijck gestalt bekleed.
Apollo self, in Griecxsche weyen,
Ging koninglijcke kudden hoên,
En citerloos den os in ’t groen
Met sijn oneffe rieten vleyen.
Hoe dicktrock hy sijn’ mindren aen,
Die vooghd is over lucht en swercken?
tHans vogel rept hy witte vlercken,
Sangsoeter als een’ veege swaen:
Nu dartel stier, die nors ter sijen
Sijne hoornen wend, en doncker siet,
En kan, wen hy sijn’ roof bespied,
Den rug ten maeghdenspele vlijen:
En bootst, daer hy in ’t zeeschuym swemt,
De taeye riemen na met klouwen;
Ang veerman, om sijn’ roof te houwen,
Met borst in stroom de baeren temt.
De nachtgodin door minnevieren
Oock blaeckte, en liet den duystren nacht,
En gaf haer broeder volle maght
Den silvren wagen te bestieren:
Die dreef haer’ duystre paerden voort,
En leerde korter ommesweyen:
De lange nacht wist van geen scheyen:
De dagh rees traegh wt d’oosterpoort:
Door swaerdre vracht soo beefden d’assen
Geen’ meeren het van brand verlicht:
Hy blaecktse die met vleugels roeyen.
De stier, wanneer hem Venus noopt,
Ontsinnigh na den oorloogh loopt,
En kampt voor d’aengevochte koeyen.
’t Angstvalligh hert, voor d’eer beducht
Van sijne weerga, wil sich wreecken.
En van verbolgentheyd een teecken
Met krijschen geeft, en slaet de lucht.
Voor sijn gevleckten tigers luymen
De Moor dan beeft van lit tot lit:
Den wet sijn wondende gebit
De swijnskop, en begint te schuymen.
De Libyaensche leeu, soo haest
Wen Min sich rept, sijn’ steert doet krullen,
En schud sijn’ maen: dan steent van ’t brullen
Al ’t woud: het zeegediert dat raest:
Dan raesen Lucaes minnende ossen.
Natuur maeckt alles onderdaen.
Wen ’t Min gebied, moet haet vergaen:
Geen’ felheyd is de Min ontwossen.
Dese hit veroude gramschap blust.
Wat sal ick meer van liefde singen?
Dees’ sorg het stiefmoers hart kan dwingen:
Ghy siet, hoe Phædra blaeckt van lust.
Wat tijding, am? welaen, seg hoe de saecken staen.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001