Joost van den Vondel (1587-1679)

JEPTHA OF OFFERBELOFTE.

HET TWEEDE BEDRIJF.

IFIS. HOFMEESTER. REY.

IFIS.

Ick heb dus lang de heuvels op en neder
Met dezen rey bewandelt heene en weder,
Mijn maeghdestaet en jeught genoegh beweent.
De berghgalm heeft ons lijckklaght nagesteent.
De zon en maen, by beurte op haeren wagen,
Getuigen hoe ons al te druckig klaegen
De rotsen zelf beweeghde, west en oost,
Nu quam, nu quam ick vader thuis, getroost,
(De hemel laet mijn opzet hem behaegen.)
Dit lichaem Gode en t outer op te draegen,
Voor vaders zege, op Ammons heir behaelt.
Het heeftme noch aen wil, noch tijt gefaelt.
Hoe treurt het hof dus eenzaem, zonder hoeder?
Het aengezicht van vader en van moeder
Te derven, slaet my ner in dezen staet.
Gy, stut van t hof en vaders eerste raet,
Weet op wat voet wy stil van vader scheidden:
Ontvou nu wat geval hier tusschen beiden
Geschoten is, dat vader niet verschijnt.
Dan wordt een hart door uitstel afgepijnt.

HOFMEESTER.

Mevrouw was noch nau bergewaert vertrocken,
Of Efram, gewoon van outs te wrocken,
Borst tegens hem, gelijck een onwer, uit,
Als waer die stam misdeelt in deere en buit,
Op Ammons heir door vaders deught bevochten.
Dit dreef hem wer, om zulcke lantgedroghten
Te toomen en, Godts wouds, het is geluckt.
Dat tuight die vaen, de stier, den haet ontruckt.
Uw moeder reedt, op zijn ontbodt, flus derwaert
Naer dees triomf. Nu spoet uw vader herwaert.
Ick wacht hem vast, op dat hy heden hier
Uw hooghtijt, in uw moeders afzijn, vier,
Terwijlze t heir in t velt ziet triomfeeren.

IFIS.

Wist moeder niet, dat ick most wederkeeren
Van t hoogh geberght, gelijck het was gezeit?

HOFMEESTER.

Zij wist het, maer men heeft haer loos misleit
Door vaders last, gelijk het was besteecken.

IFIS.

Zoude ick voor t lest mijn moeder zien noch spreecken?
O onbescheit! moght vader dit van t hart?
Ick ben de schrick des doots voorby; ick tart
De doot en zie haer rustigh onder d oogen.
k Heb lang den hals voor vaders zwaert gebogen, (*)
Maar my dus streng dien redelijcken eisch
Ontzeggen? eer mijn vaderlijck palais
Verlaeten en nogh eenwerf vier paer weecken
My, op geberghte en rots, in bosch versteecken.
Ick sterf niet, eer ick moeder zie en spreeck.
Gy reien, volghtme: al weder naer de streeck
Der heuvelen; vangt weder aen te treuren,
En met misbaer t gewaet van t lijf te scheuren,
De vlechten uit te trecken: wer verstockt
In rou, gezucht, gesteent, gekermt, genockt.
De galm geweckt, die lust schept na te baeuwen,
Tot dat gehuil en jammerklaghten flaeuwen,
Van rots in rots. Ick paste op mijn gety:
Nu staet met recht het uitstel wer aen my.
Mijn speelnoots, dats u voor naer doude heuvelen:
Of wy op bergh en rots, of outer sneuvelen,
Dats evenveel: t verschilt slechts in de wijs.
Ick offere mijn leven, Godt ten prijs,
Wat uitstels is niet weigeren te sterven. (*)
Zou ick voor t jongste ook moeders aenspraeck derven?
t Is noodigh haer te spreecken en een blijck
Van danckbaerheit: want quaem zy op mijn lijck
Te zwijmen, t bloet zou my van zelf ontspringen,
Het leste woort gelijck ter keele uitwringen,
Tot een bewijs van kinderlijcke trou,
Haer jongste troost, te kleen in grooten rouw.

HOFMEESTER.

Mevrouw, ay blijf: ten minste hoor mij spreecken.

IFIS.

U hooren? Neen, men kent uw loze streecken,
Die moeder, voor mijn aenkomst, stiert van kant.

HOFMEESTER.

Door vaders last, niet wijt, maer by de hant.
Bedaer een poos: alle oogenblick wort vader
Ten hoof verwacht; dan spreeckt elckandre nader.
Verzoeck, gat gy van moeder afscheit neemt.

IFIS.

En slaet hij t af?

HOFMEESTER.

                          Zijn hart is niet vervreemt
Van liefde. Hy bewillighde u vier paer weecken,|
En stelde t uit.

IFIS.

                        Diet is nu verstreecken.

HOFMEESTER.

Uw vader bint zich niet zoo stip aen tijt.

IFIS.

Zoo vader acht, dat dit geen uitstel lijdt,
Hoe dan toe?

HOFMEESTER.

                     Hou slechts aen met droevigh smeken.
Heeft hy u oit van uw verzoeck versteecken?

IFIS.

Verzoeck staet vrij, het weigeren aen hem.
Ick hoor zyn spraeck, gelijck een engels stem.
Als vader spreeckt, wat heeft een kint te zeggen?
k Wil voor hem op mijn aengezicht nederleggen,
En schroom geen doot, maer ongehoorzaemheit.
Betuigh hem hoe ick nederquam, bereit
Ten outer als een willige offerhande.
Schoon t zwaerst my treff, het vier dit lichaem brande
Tot stof en asch, k getroost my zoo t Godt voeght,
Als vader en vrouw moeder zyn vernoeght.
k Gebruick mijn recht, hoef niemant dit te vergen.
Genooten, volghtme al weder naer de bergen.

HOFMEESTER.

Heeft moeder zich van mijnen raet gedient,
Houdt vader my voor zijnen oudsten vrient,
En eersten raet van al zyn staetvertrouden;
Hiet moeder my u minzaem onderhouden,
Toen zy vertrock, tot datze wederquaem;
Er is er niets een kint meer aengenaem,
Dan zich geheel naer moeders wil te schicken;
Wacht vader, dien wy hier alle oogenblicken
Verwachen en vertrou wat wy met raet
Vermogen, u ten dienst in dezen staet;
Uw hoogheit hoeft ons nergens in te spaeren.
Dees stramme len en grijze zilverhaeren,
Dit voorhooft, van den ouderdom geploeght
Vol rimpelen, verzoeken datghe u voeght.
Belieft het u, tre binnen: hoor ons spreecken.

REY.

Mevrouw ay hoor, en luister naer zijn smeecken.

JEPTHA.

Heirmeester, dat ging wel. Ick doock nau in
Het eicken bosch, of mijne gemaelin
Stoof ons voorby. Gy zaeght hoe, aen haer zijde,
De Slotvooght t bosch van Efram vermijde.
Al hoorde men tot noch toe geen gewagh
Van t geen er smeult, het moet nu aan den dagh.
Hier staet het hof ten hemel opgetogen.
Wy zagen t eer met vreught en vrolijcke oogen,
Maer sedert ons de hoop van onze stam,
Ter hofpoorte uit, met bommen tegen quam,
Toen Ammon ons ten roof viel met zijn vaenen,
Aanschouden wy dees poort noit zonder traenen
En t hart vol drucks. Wat baet het dat een heer
Gezegent, trots en heerlijck triomfeer,
De vleugels van den vyant koom te korten,
Als hy gekeert zyn stamhuis in ziet storten?
Een vorst leeft meest tot heil van t algemeen;
Of deelt hy in t gemeen, dat is alleen
Voor t eenige oir, van boven hem gegeven,
Om na zijn doot in t eenigh oir te leven.
Dees hoop wordt my ontweldight en ick moet
Godt loochenen, of scheiden van mijn bloet,
Onnozel bloet, dat van t altaer zal leken.
Wat baet die stier, ter offertinne uitgesteecken,
Tot s vyants schimp gesleurt in bloet en stof!
Eze feller zwaert treft heden Jepthas hof,
Daar Efram en Ammon on zal vieren,
Herwinnen al d ontruckte krijghsbanieren.
Het dwersse lot zet heden ruim betaelt
Die trotse zege, op beide in t velt behaelt.
Treck in den stier. Wat vordert dit braveeren?
t Is uit met my. De kans was lang aan t keeren,
Toen in t gevaer des lants, mijn droeve ziel
Die hooge altaerbelofte uit noot ontviel,
Onkundigh dat, tot boete van elcks lijden,
Dit woort my eerst de hartar af zou snijden,
Dans dochters hals. Och woort, een zwaert, gesmeet
Van Ammons wraeck! onherhaelbare eedt!
Hoe sprong mijn hart, toen Ifis wiert geboren!
Dees overwinste en schat wordt nu verloren
Door schipbreuck van een eenigh enckel woort.
Hoe stom en stil is nu de zelve poort,
Waeruit zy my met bommen in quam haelen
En zegezang en blijde morgenstraelen
Der oogen: als de dageraet der jeught
My tegenblonck en oploock met een vreught,
Die snel verdween, gelijck by zomerdaegen
De heldre lucht betrocken wort met vlaegen.
My dunckt, ick hoor mijn dochter wederom.
Zy heetme nog met bommen wellekom.

IFIS. JEPTHA.

IFIS.

Ter goeder uure omhelze ick vader weder,
En schrey van vreught. Een maeghdenhart is teder,
Zoo wel is rouw als blyschap wer te staen.
Tot tweemael heeft de wisselbaere maen
Haer horens in een ronden kring gebogen,
Na mijn vertreck ten berge uit vaders oogen.
Nu is er niets dat my vervaeren kan.
Indien ick noch de kroon t harte span. (*)
Gelijck voorheen, laet my mijn liefde blussen:
Heer vader, gunne uw mont noch eens te kussen.
Wat wordt mijn hart van droefenis verlicht,
Nu Godt my gunt een hemelsch aengezicht
tAenschouwen! Kon oit zon, op tin en dacken
Van het hof, my meer verquicken, meer vermaecken
Dan uw gezicht, genadigh my gegont!
Gelooft zy Godt, dat vader ongewont
En gaef verschijnt, van daer ontelbre punten,
Geschut en speer het op zijn leven muntten.
Wie had dien storm verwacht van Efram!
Maer afgunst volght de krijghsheer, als de schim
Het lichaem; doch wat hindert dat benijden,
Als t Gode, die u hanthaefde onder t strijden,
En zijnen wille alleen op t hooghst behaeght!
t Is beter zoo benijt, dan droef beklaeght.

JEPTHA.

Och dochter, och, uwe aengenaeme woorden
Zijn pijlen, die mijn hart noch eens vermoorden.
Nu leve ick eerst, te recht beklaegens waert,
Of sterve, en voel al levende het zwaert,
Het zwaert des doots, door mijnen boezem dringen.
Geen vyant durf van buiten my bespringen;
Hy zitme in t hart; de strijt gaet aen in my;
Daer kiezen mijn gedachten elck haer zy,
Beginnen t zwaert om strijt op zy te gorden
Zy zetten zich gewapent in slaghorden.
Het vaders hart is al te naeu een velt
Voor zulck een strijt en gruwelijck gewelt.
Waer heul gezocht? waer vinde ick troost en bystant?
Och, Jeptha heeft zelf alleen ten vyant,
Geen Efram noch Ammon rant hem aen
In t hart. Kon een gety oit stercker gaen,
Wanneer de zee op strant en steenrots barrent,
Ter helle daelt, en oprijst aen t gestarrent!
Mijn eenigh oir, dochter, gy ontroert
Uw vaders bloet. Waer worde ick heengevoert!

IFIS.

Nu vader, draegh uw hartewee geduldigh.
Ben ick, och arme, aen uw elende schuldigh,
Aan uw verdriet? vaer voort en straf me vry.
Ontlast uw ziel, ick neem de schult op my
En op mijn ziel, dan is de strijt ten ende.
Gy blijft gepaeit, ick vaere uit deze elende.

JEPTHA.

O dochter, hoor mijn rouwklaght met gedult.
Ick houde u vry, uw vader draeght de schult.
Had hem een lam eerst uit den stal bejegent
Of witte vaers, toen hy, van Godt gezegent,
En zegenrijck naer t hof quam uit den slagh,
Men hadtze Godt geoffert, als men plagh,
Te Silo, daer de Godtheit, in het midden
Van t heilighdom, op s hoogenspriesters bidden,
Orakels, spreeckt, op Cherubijnen rust.
Nu zijtge my bejegent, onbewust
Van mijn belofte en reuckeloos beloven,
Dat my zoo dier verbindt aen Godt daer boven.
Het aengaen van dien zwaeren slagh en toght
Beroofde t brein van dieper achterdocht
Noit docht ick Gode een offer op te draegen
Van menschenbloet, veel min een van mijn maegen,
En allerminst mijn dochter, t eenigh kint,
Mijn levens hoop, mijn kroon. Wat straf verblint,
Vervoert me in dit beloven zonder paelen,
Een woort, te zwaer om door den hals te haelen!
Geluckig die zijn woort herhaelen moght.
Al deer verdwijnt, die t zwaert met Godt bevocht.
Ick zocht den volcke een wegh tot heil te baenen
Door s vyants bloet, nu drijft mijn hof in tranen
En zuiver bloet. Dit offer, Godt gewijt
Zal eeuwen lang noch smoocken na mijn tijt.

IFIS.

Uwe onschult zal by allerhande staeten
Alle eeuwen zich alomme hooren laeten.
Geen kinderhaet verruckt u tot dees daet.
Gy waert tot noch, naast Godt, de toeverlaet
Des vaderlants en hebt door zoo veel slaegen
Den onderdaen als onder t hart gedraegen,
Godts wet beschut, dat Masfa, Levijs stadt,
Noit vroomer noch oprechter rechter had.
Het stamhuis volght geen Heidensche geboden,
Dient Astaroth noch Bal, noch de Goden
Van Syri en out Sidon, noch voedt smoock
Voor Ammons gon en Moabs helsch gespoock,
Elck zit gerust in schaduw van zijne eicken
En vette olijf, zoo wijt uw zwaert kan reicken;
Dies zal uw naem, van stam tot stam, te boeck,
Beschaemen en verduren s haeters vloeck.

JEPTHA.

t Godvruchtigh kint spreekt loffelijck en eerlijck
Van d ouderen, maer midlerwijl is t deerlijck,
dOnschuldige te zien in stervens noot.

IFIS.

Is sterven dan zoo jammerlijck? de doot
Klopt aen de deur van allerley geslachten.

JEPTHA.

Zoo stroit het volck de lijck- en jammerklaghten
Al t ydel uit op ieders heenevaert.
Is sterven rouw noch jaergetijden waert,
Men moght met recht alle ydle tranen spaeren.
Doch t scheelt noch veel, of iemant op zijn jaeren,
Bedaeght en out en stram, ten grave gaet,
Of een, die jong, in s levens dageraet,
Het sterflijck kleet ontijdigh of moet leggen.

IFIS.

Zij hebben beide alle even veel te zeggen,
t Zy out of jongk, de doot schroomt jongk noch out.

JEPTHA.

Natuurlijck staen wy alle in s doots gewoudt.
Natuurlijck geeft het lemmet vlam noch dampen,
Als d olie is verbarrent in de lampen,
Maer t lijt gewelt, als t licht wort uitgebluscht. (*)

IFIS.

Een schoone doot wordt minnelijck gekust
Voor haeren mont en roozeroode kaecken.
Ick voel mijn geest naer zulck een afscheit blaecken.
Een ander sterve en quijne op t muffe bedt,
Van schreiende en huilende bezet,
En teer schoon uit op hongerige koortsen,
My lust het, op het licht van offertoortsen,
Op blijden galm van vedel en schalmey,
Gelijck een bruit bekranst, van rey by rey
Bestuwt, niet zwack, maer moediger en stouter,
Mijn groene jeught de Godtheit, op het outer,
Op t offeren. Ay vader, treur niet meer,
Uw dochter schijnt geschapen tot deze eer,
Die weinige ter wereld magh gebeuren.
Ick sta bereit. De tijt is uit van treuren.
De hemel biet van verre my de hant,
En zijne trouw. Ick kus dat diere pant,
Behoudens noch een minnelijcke bede.
Nu zijt getroost en stel uw hart te vrede.
Een bede alleen (verdient uw kint gehoor),
Verzoeckt het slechts en daerop treet het voor.

HOFMEESTER.

De wijze sterft vrijwilligh, doch voorzichtigh,
Zoo t Godt behaeght. Het sterven is gewightigh,
En van belang. De vader blijft al stil
Voor eerst vernoeght met s dochters vryen wil.
De bede, die gy vader leght te voren,
Daer zal hy u of uwen stoet op hooren.
Wat billijck is, wort niet uw bede ontzeit.
Volhart terwijl in onderdaenigheit.
De vader ga de dochter voor naer binnen.
Zoo groot een zaeck eischt rijp beraet, en zinnen.

REY VAN MAEGHDEN.
I.   ZANG.

     Aertsvader Josef, och,
     Zoo gy ten grave uit noch
Eens uw hooft, lang berooft van zijn straelen,
     Opstaeckt in t staetbedrogh,
     Verreest gy van de doot,
     En zaeght uw bloet in noot
Met gedult vaders schult gaen betaelen,
     En t yslijck slaghzwaerd bloot,
     Hoe zoude u t grijze haer
     Te berge staen zoo naer!
Zoutge niet van verdriet wer verzincken
     Uit schrick voor dit altaer?
     Of zoutge uit onverdragh
     Niet schatten dezen slagh,
Eer de hant haer in t zant quam te klincken.
     Eer t hooft gevallen lagh?

I.   TEGENZANG.

     Ter weerelt staet niet stil.
     Op s hemels ronde spil
Draeit het radt staet en stadt ongestadigh
     Door pais en krijghsgeschil.
     Het groot beweeght het kleen.
     Door duizent moeilijkhen
Rolt de tijt en verslijt ongenadigh
     Verbrijzelt stael en steen.
     De hooghste wysheit, Godt,
     Heeft geen bestendigh lot
Hier benen in t gemeen toebeschoren.
     In t purper zit de mot:
     De roest verteert het stael
     En glans van schoon metael;
Als een klanck van gezangk in dooren
     Verdwijnt al s weerelts prael.

II.   ZANG.

     Asnethe, aertsmoeder, hoe
     Was u zoo blij te moe,
Toen gy rijck zat te prijck, na het trouwen
     En Josef juichte toe,
     Daer Faro t bruiloftsfeest
     Bekleede bly van geest,
Om u bey aen den rey t onderhouwen.
     Als gy den hemel preest.
     Hoe luttel kon men toen
     Bedencken en vermon,
Dat een beelt, aengeteelt van u beide,    
     Zou sterven, t lant ten zoen;
     Manasse, uw outste zoon,
     Zien vallen zijne kroon
In het stof, daer al t hof dit beschreide
     Met een bedruckten toon!

II.   TEGENZANG..

     Manasses naem melt, dat
     De vader schoon vergat
Ongeluck, ramp en druck, eer geleden,
     Nu hy naest Faro zat,
     Als s rijcks geheimen raet,
     Ten steun van hof en staet;
Tot een wijck an al t rijck, dat verlegen
     Verhongert quam om raet.
     Och, mochten wy ons leedt,
     Den slagh van Jepthaes eedt,
Die ons smert in het hert oock vergeeten!
     Wat grimt dit schouspel wreet!
     Aertsvader, koom in t licht.
     Koom redt de onnoosle nicht.
Koom ontbindt t lieve kint van dees keten:
     Bewaer een grootvars plicht.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001