Joost van den Vondel (1587-1679)

JEPTHA OF OFFERBELOFTE.

HET VIERDE BEDRIJF.

IFIS. HOFPRIESTER. JEPTHA. HOFMEESTER.

IFIS.

Geen hijgend hart vervolght en afgeronnen, (*)
Verlangde oit meer naer koele waterbronnen,
Als mijne ziel, na zoo veel strijts, verlangt
En hijght naer Godt, waer aen mijn leven hangt,
Der zielen troost in t eeuwigh licht taenschouwen,
Daer engelen om strijt zijn lof ontvouwen.
Hoe lust het my in Godts onsterflijckheit
Te deelen, daer men nimmer zucht noch schreit,
Maer eeuwigh rust, bevrijt van zorgh en kommer,
In vrede en stilte, in liefelijcke lommer!
Hofpriester, gy gewijde zegenaer,
En godtstolck, die u draeght als middelaer,
Om, tusschen Godt en menschen, Godt te paeien,
Het wieroockvat den hooghsten toe te zwaien,
Geheime, opdat, zoo hoogh uit onzen dagh,
Mijn offer Gode alleen behaegen magh.

HOFPRIESTER.

O schoone ziel, hoe deeltge in s hemels schatten
Alree zoo diep, die door t geloof kunt vatten,
Dat weinigen begrijpen hier benen!
Gy zijt alree met Godt den schepper een,
Een hart, een ziel, en uwe ziel, ontslagen
Van t sterfelijck pack, is boven alle plaeghen
Van weereltsheit en jammer, vry van smet,
In staet van rust en zekerheit gezet.
Het alziende oogh ziet ner door alle starren
En nevels, hoe wy her beneden warren
Van aerdtschheit, daer men troost noch heil by vint.
Geene aerdtscheit kan den rijcksten mensch meer geven
Dan aerdtsch genot, een kort onzeker leven,
Vol zwaerighen. Men pluckt geen roos, of voelt
Den doren, die de hant quetst. Hoe men woelt
t Genoegen vlught. Al laegen al de staeten
Met kroonegout en scepteren bezaeit
En diamant en perlen, schijngoet paeit
Geen gierigaert; geen wellust wulpsche zinnen.
In Gode is t al, daer buiten niets te winnen.

JEPTHA.

Gy gaet dan heen naer vader Abraham
En Josef en Manasse, vaders stam.
De werelt zijt gy moedigh doorgestreden;
Uw vader blijft in tranen hier beneden,
Dus kinderloos en zonder erfgenaem.
Nu kan noch staet, zeeghaftigheit, noch faem,
Noch heerschappij hem troosten en genoegen.
De lantman hoopt, na zweet en lastigh ploegen
En zaien op den zegenrijcken oogst,
Die hem in t endt met aeren kroont, en troost;
En ick, helaes, zie hier na d oorloghsvlaegen,
Mijn korenbloem gezengt en neergeslagen.
Mijn huwlijckshoop en vreught te leur gestelt.

IFIS.

Ter weerelt is er niets, dat Ifis quelt,
Dan vaders smert; dies wenscht zy alle rampen
Van vader noch op haere doot te klampen, (*)
Zoo t mooghlijck waer. Zij wenscht oock na haer doot
Te deelen in der oudren druck en noot.
Wat kanze meer?

JEPTHA.

                            Geslage bloem en lover
Och dochter, hebt gy noch voor vader over,
En lijdt gy niet genoegh by vaders schult?

IFIS.

Ick bidde Godt dat hy u met gedult
Begiftige, om dit rustigh uit te harden.
Ay vader, scheur uw kleeders niet aen flarden,
Keer t aenzicht niet weemoedigh van my af.
Mijn sterven is een zegen, geene straf,
Gehoorzaemheit, vrywilligh voorbereiden
Zijn speelnoots, die my naer dees staetsi leiden;
Ick reken t mij ter eere toe naest Godt,
Uitdeeler van een ieders staet en lot.
Ick durf de doot nu onder doogen tergen.
Zoo t anders lagh, men had my op de bergen
Geborgen, of by tijts een wisse wijck
En vryburgh opgespoort in t heidensch rijck. 

JEPTHA.

Hoe kan dees hant dien blancken hals doorhouwen,
Dat zuiver sneeuw?

IFIS.

                               Volgh Abram, dien getrouwen
Aertsvader, vorst en spiegel van t geloof,
Dat Godt behaeght.

JEPTHA.

                                 Waer Jeptha blint en doof,
Hy zaegh u niet, noch zou dit woort niet hooren.
Godt geve dat, uit s hemels negen kooren,
Een Engel daele, eer Jeptha, dootsch en bleeck
Van schrick, u treffe, op dat hy t slaghzwaert steeck
Ontbloedig in zijn schede, Overwreede,
Kunt gy dit zwaert wel rucken uit de scheede,
En houwen op dit schoone lichaem toe?
Waer ben ik? och, wat wortme bang me moe!
Hofpriester, och vergeef het mij: aen t bidden;
Och bid. God sterck mijn kloppend hart in t midden
Der gruwelen en naere afgrijslijckhen.
Wat rust is hier voor my geschapen? neen,
Hier is geen rust, geen vreught voor my geschapen.
Dit is de helt, die onlangs, braef te wapen,
Twee slagen sloegh, zoo stout en onvermoeit,
Daer zoo veel lants, van stroomen bloets bevloeit,
Verdroncken leght en wit bezaait met schenckel
En beckeneel; daer t krijghsvolck over d enkel
Door plassen bloets moet waeden. Dit s de helt,
Die met een slag dry reuzen teffens velt.
Alle oorloghseer loopt in een slagh verloren.
Daer bloostze, die monarchen zou bekooren,
Assyrien, den Persiaen en Parth.
O boezem, steekt een tijger in dit hart?
Geen vaders hart. Verschijn uit alle hoecken,
Verschijn en koom den dochterslager vloecken,
Wat vloecken kan: k heb Godt noch mensch ten vrient.
Vloeck Jeptha vry, gelijck dit stuck verdient.

HOFMEESTER.

De lantvooght ga met my wat aen een zijde.

JEPTHA.

Hofmeester, och, bedenck eens wat ick lijde.
Mijn haeren staen te berge. Een druppel zweet
Hangt aen elck haer. Wat pijnight my zoo wreet?

HOFPRIESTER.

Het is geen tijt een veege meer te vergen.

HOFMEESTER.

Gord af dit zwaert, gord af. k Zal t heimlijck bergen,
Bedecken mij mijn kleet, op datze niet,
Voor t ende, van inbeelding dootsch verschiet.
Wanneerze knielt, op d oevers van haer leven,
Het hofaltaer, zal ick t u wedergeven.

JEPTHA

Daer is het. Och, dat mijn genegenheit
Haer schrick aenjaege in doots verlegenheit
Is wreetheit, geen genegenheit uitdrucken.
De droefheit kan het vaders hart verrucken,
Dat hy verdwaelt, in dit verbaest beleit,
Van reedelijckheit en van voorzichtigheit.

HOFPRIESTER.

Gy zult haer hart door dit gekerm vertsaegen.

JEPTHA.

Hoe kan ick min, dan Godt mijn hart uitklaegen?
Benyme niet, helaes, een luttel tijt.

HOFPRIESTER.

Dees weeklaght voedt den innerlijcken strijt,
Als oli t vier, als bulderende vlaegen
De wateren tot aen de starren jaegen.

HOFMEESTER.

Bezwijck de maght (een maeghdenhart is ter),
Wat gaet ons aen?

IFIS.

                             Nu kerm, nu klaegh niet meer.
Gy waert dus lang mijn vader, mijn behoeder
Nu ken ick Godt; geen vader, geen moeder
Heeft langer deel aan Ifis, als voorheen;
Dien naem heeft uit. De Godtheit is alleen
Mijn vader en mijn moeder beide t zamen.
Nu hoeft gy u dit offer niet te schaemen.
Nu is het valsch, dat gy u dochter slaght,
Uw eigen bloet zult storten. (*) Staeck dees klaght,
Dit hartewee: ik ben den hemel eigen.
t Geloof is nu mijn schilt; die op geen dreigen
Noch kerven past van zwaert of iemants hant.
Op dezen schilt van louter diamant
Zal t snedighste metael in stucken springen,
Zoo bros als glas. t Is tijt Godt lof te zingen.
Mijn hart gevoelt alreede een nieuwe kracht,
Als Isack, die getroost den slagh verwacht,
De weerelt vr zijn sterven afgestorven.
Laet rollen t hooft; de ziel blijft onbedorven,
Ontslaegen van den hoofdeloozen romp,
Een hantvol klay en stof, een aerdtsche klomp,
Koomt herrewaert, mijn speelgenoot, mijn reien:
Het is tijt van blyschap, niet van schreien.
Hoort wacker toe, hoe gy u draegen zult.
Betaeltme noch deze allerleste schult.
Wanneer ick sta voor t outer, wilt niet schricken,
Maer scheit mijn haer in vlechten, valt aen t stricken,
En wint het om mijn hooft gelijck een kroon,
Zoo zal mijn hals gansch bloot staen en ick, schoon
Ten slage, voor den offraer nederknielen.
Laet maeghden, zuivre en onbesmette zielen,
En zusters my bewaeren, best elck magh,
Zorghvuldigh om dit lichaem, na den slagh,
In t vallen met mijn kuisch gewaet te decken.
Na mijne doot. En eer men t lijck verbrant,
Dat zy t in pluimaluin met haere hant
Bewimpelen, geen mans mijne eer verkorten.
Zy zullen d asch in deze dootbus storten,
Het staetsibedt gespreit en zet u ront
Om d offerasch en dootbus, overscheenen
Van lampen, om mijn uitvaert onder t weenen
Te houden, tot dat moeder, nu niet meer
Mijn moeder, uit het leger wederkeer.
Nu kustme noch voor t leste. Ay, feestgenooten,
Ay schrey niet meer. Al nats genoegh vergoten;
Genoegh geschreit twee maenden achter een.
k Verlaet u en dees werelt, ga daer geen
Ontsteltenis, geen staetveranderingen
Opwellen, noit de starren onder gingen.
En nu, Godt lof, aenvaerde ick mijne reis,
Vaer eeuwigh wel, vaderlijck palais,
Daer ick geteelt en opgevoet in weelde,
My zoo veel staets en ydelheit verbeelde.
Aersvaders, neemt als een danck offerpant,
Ontfangt mijn ziel, tot heil van t vaderlant.
Zy raeckt geen aerde en zweeft u vrolijck tegen.

HOFPRIESTER.

Nu kniel; ontfang nu Godts en Arons zegen,
Godts aenschijn strael, genadigh van om hoogh
U toe en schijn door dezen regenboogh
Van traenen uit den hemel op u neder.
Gy quaemt van Godt, hy wellekomt u weder.
Gy maeghden, juicht en triomfeert met palm.
Zy stapt verheught ten outer op dien galm.

REY VAN MAEGHDEN.
I.   ZANG.

     Laet gehoorzaemheit
Toonen haer vermogen
     In dees maeght bereit,
Zonder traen in d oogen,
     Jammer en misbaer,
In haar lentedagen
     Willigh op t altaer
Godt zich op te draegen,
     Tot een offerhant
     Voor het vaderlant,
Om den vaderlijcken eedt
     En het vast verbont,
     Godt met vryen mont
Toegezworen, eer men street,
     In zijn kracht te zetten,
     Zonder dwang van wetten,
Tot een spieghel voor de jeught,
     Die hier uit zal leeren,
     Godt in d oudren eeren.
O hoe zeldzaem is dees deught!

I.   TEGENZANG.

     Wie gerust en stil
Zich kan overgeven
     Aen een anders wil,
Zonder wederstreven,
     In gelaetenheit,
Tegens eigen oordeel,
     Dat hier tegens pleit,
Afstaen van zyn voordeel,
     Heeft een stercker maght
     Onder zich gebragt,
Dan die heiren overwint,
     Of het woest gewelt
     Van een boschreus velt
Of een leeu, die t al verslint.
     Keur en zinlijckheden
     Met den voet te treden,
Godt ten prijs, tot s naesten baet,
     Is een strijt gestreden,
     Hooger dan de reden
En t verstant der wijzen gaet.

II.   ZANG.

     Isack, Abrams zoon,
Volghde zijnen vader,
     Hielt dien hoogen toon.
Zietze bey te gader:
     t Outer staet gebout:
Isack, s vaders zegen,
     Knielt op t offerhout:
     Abram treckt den degen
     Om te slaen, als hem
     D engel met zijn stem
Uit den hemel tegenhiel,
     En beval den ram
     T offren in de vlam,
Dat den hemel meer beviel,
     Dan den eerstgeboren
     In zijn bloet te smooren,
Met des offraers hart vernoeght,
     Gode op zijn behaegen
     Willigh opgedraegen.
Ziet hoe hier die kroon op voeght.

II.   TEGENZANG.

     Isack streeck deze eer,
Maer hy moet het geven,
     Nu een maeght, dus ter,
Niet ontziet haer leven
     T offren onvervaert,
Zonder tegenspreecken,
     Aen heur vaders zwaert.
O gehoorzaem teken!
     Deeuwen zullen lang
     Met toneelgezang
Loven dees heldinnedaet,
     Die het mannehart
     In het knielen tart, (*)
Met een opgezwicht gelaet.
     Och, dat nu een engel
     Dezen strick ontstrengel,
Godt den wil neem voor het werck.
     Maar zy, voortgedreven,
     Kiest de doot voor t leven.
Yver valt de doot te sterck.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001