Joost van den Vondel (1587-1679)

JEPTHA OF OFFERBELOFTE.

HET VIJFDE BEDRIJF.

JEPTHA. HOFPRIESTER.

JEPTHA.

On avontzon, die steil aen t overleenen,
Uw stralen, nu vermoeit en afgescheenen,
Zult zincken en in t westen ondergaen,
Jaegh voort, jaegh voort; indienge stil bleef staen,
Of deisde voor dit outer, ras aen t zincken,
Hael in t verzuim, om andren toe te blincken,
Die waerdiger verdienen, t heiligh licht.
Den glans van uw gezegent aengezicht,
T aenschouwen dan dees schelmsche dochterslaghter
Aertsmoordenaer, bloetschender, wetsverachter,
Die naer den mont der wetgeleerden, noch
Godts priesters niet wou luisteren. Och, och,
Nu gaen te spa, te spa mijne oogen open.
Dit outer heerft godtvruchtigh bloet gezopen.
Dees handen zien besmet van t kuische bloet.
Geen haviksnest verslint zijn jong gebroet,
Geen wollefshol vernielt zijn eige jongen,
En ick, die t woen des Heidens heb gedwongen,
Afgrijslijckhen en tygers leide aen bant,
Dus root geverft in t bloet der zuivere aren.
Ick zie den geest der maeght rondom my waeren.
Daer staetze; zie hoe zy noch waert en spoockt.
Legh af dit zwaert, dit gruwzaem zwaert; het roockt
Van edel bloet. Och, brengt het uit mijne oogen,
Dat drywerf, uit vertsaechtheit en medoogen
En schrick ontzagh te treffen, toe te slaen
Op t marmerbeelt. Helaes, het is gedaen,
Mijn eer, mijn staet, mijn bloet en al verloren.
Wat klaegh ick! och, de hemel heeft geene ooren.

HOFPRIESTER.

 Het naberouw volght, als een gezellin,
Hardtneckigheit, die haeren eigen zin
Bewieroockt, meer dan Godt en Godts beveelen.
Een wonde, die zich niet wil laeten heelen,
Roep spade om hulp, als t heelen, lang verlenght,
Met groot gevaer van t leven is gemengt. (*)

JEPTHA.

Och vader, och, ick heb my zelf verraeden.
En voel met recht de nasmert van mijn daeden.
K heb dwaes belooft, stont stip op dit besluit
En voerde mijn belofte godtloos uit.
Ick ken mijn schult en worpme voor uw voeten,
Bereit, kan t zijn, dit zwaer vergrijp te boeten.

HOFPRIESTER.

Dat zwaere stuck eischt rijper overlegh
En hooger maght.

JEPTHA.

                               Verstont ick, langs wat wegh
Dit lasterstuck te zoenen stont, geen lijden
Viel my te zwaer. Ick stelde t hof ter zijden,
Vergat mijn staet en bedtgenoote en al:
Geen steile rots viel my te steil, geen dal
Te droef, te diep, in op en ner te stijgen,
Door doornehaegh, baervoets, bezweet, te hijgen
Naer mijnen am. Ick trock een haeren kleet
Aen t lijf en vaste in asch met harteleedt,
In eenzaemheit en wouden en woestijnen.
Bedenck vry, hael te zamen alle pijnen,
Weedommen en verdrieten en geklagh:
Indien ick Godt alleen vermurwen magh,
Geen strengheit zal my hinderen noch keeren.

HOFPRIESTER.

Hy dwaelt niet heel, die zich wil laeten leeren
Toen d aerde lagh besmet om t eerste altaer,
En Abels bloet den broedermoordenaer
Ter vierschaer daeghde en wraeck riep, dat, van vreezen
En dootschrick, al zijn haeren teffens rezen,
Godts donderstem hem dreighde, vloodt hy heen,
En kreet verbaest, van wanhoop afgestren:
Wat hebbe ick een groot lasterstuck bedreven!
Godt zelf kan my dit nimmermeer vergeven.
Doch gy, die uw vergrijp bekent dus spa,
Vertwijfelt niet, maer hoopt op Godts gena,
Die maghtigh al zijn wercken gaet te boven,
Geene engletong genoeghzaem kan volloven.
Volhardt in dit betrouwen. Treck terstont
Naer Silo toe: daer kuntge u met Godts mont
Verzoenen en vergiffenis verwachten.
d Aertsofferaer, de toevlught der geslachten,
Die nacht en dagh bespiegelt s hemels wet,
Alleen zijn voet in t allerheilighst zet,
Godt vraeght om raet, naer Arons stijl en zeden,
Zal offren en, vierige gebeden
Uitstortende, u door middelen en raet
Herstellen in den allereersten staet. (*)

JEPTHA.

Zal ick niet eerst mijn bedtgenoot verbeien,
Haer ongedult nerzetten onder t schreien?

HOFPRIESTER.

In geener wijze: uw tegenwoordigheit
Zal t hartewee verbittren. Geen bescheit,
Geen reden kan dien stroom van droefheit breecken.
Men hoeft ze eerst bot te geven, zacht te smeecken.
Te handelen omzichtigh en met schroom,
Gelijck een arts, het kranckbedde, in den droom
Den brant, in t brein geslagen, pooght te koelen,
Het flauwe hart te stercken meer en meer,
En na dien brant te koesteren, om wer
Het lijf allengs zijn eerste kracht te geven.
Laet my begaen: ick weet met haer te leeven.
Het heelen van u beid eischt groot gedult
En raet en tijt, zoo gy genezen zult.

HOFMEESTER. JEPTHA. HOFPRIESTER.

HOFMEESTER.

De slotwacht ziet twee muilen herwaers vliegen.
Zoo d oogen hem in t uitzien niet bedriegen,
Het is mevrouw, met eenen heer verzelt.
De stofwolck rolt vast stewaert over t velt;
De langvooght stelle op haer toekomste orden.

JEPTHA.

O Godt, wat raet?

HOFPRIESTER.

                             Laet my hier me geworden.
Gy hofstoet, geef u met den lantsheer voort
Naer Silo toe. Ry flucks door d achterpoort
De jaghtlaan door, om niet  mevrouw t ontmoeten.
De bodem, op t getrappel van de voeten
Der muilen, dreunt en davert overwijt.
In Godts naem, spoet: het is geen draelens tijt.

JEPTHA.

In dezen schijn van d echtgenoote scheiden?

HOFPRIESTER.

Het is hoogh tijt; gy mooght haer niet verbeiden.

JEPTHA.

Hofmeester, bie den vader uwe hant,
Opdat ze niet, terwijl de rouw t verstant
Aen t hollen helpe, ons jammer noch verzwaere
Wij rijden heen.

HOFPRIESTER.

                          Godt zeegne, Godt bewaer
U midlerwijl op uw bedevaert.
Levijten voort; komt haestigh herrewaert!
Mevrouw genaeckt: helpt ons haer droefheit stieren,
Intoomen en by wijl den breidel vieren.
t Is groote kunst, een maetelozen rouw
Te maetigen. De stadt, het hofgebouw
En al de bergh zal galmen op dat huilen,
Uit hol gewelf, speloncke en naere kuilen,
Zij nadert vast. De wint verwaiet het stof
Vooruit. Men sluit de binnepoort van t hof.
Wat wercken kan, dat repp zich, valle aen t breecken
Van t moortaltaer op t voorhof. Laet geen teken
Van t offer haer bedroeven. Rept u, ras.
Ruck af tapijt, feestoen, een ander wasch
Het bloet af. Brengt al wat de wraeck kan tergen
Uit d oogen. Och, zy hoopt hart kint te bergen
En komt te spa! Staetjoffers, haest u, spoet,
Vlieght snel vooruit de moeder in t gemoet;
Betoomt ze, stut d ontstelde met uwe ermen.
My dunckt, ick hoorze alree van verre kermen
Brengt stoelen, brengt hier rozewater, dra,
Eer zy bezwym! Zoo d opperste gena
Haer hart niet sterck het, is hier omgekomen.
Godt spaerze lang, ten troost van alle vroomen

HOFPRIESTER. FILOPAIE. HOFMEESTER.

HOFPRIESTER.

Zijt wellekoom, mevrouw.

FILOPAIE.

                                         Waer is mijn lam,
Mijn hart, mijn ziel, de hoop van onze stam?
Waer is mijn kint, mijn bloet?

 HOFMEESTER.

                                            Het is daer binnen.

HOFPRIESTER.

Mevrouw, bedaer een poos: ht zal geschin.

FILOPAIE.

Beletge my mijn eigen kint te spreecken?
Gewelt, gewelt! Wat s dit? Och, och, ick reken
De maeght om hals
. Waer steeckt de moordenaer?
Laet los, laet los! Waer schuilt die booswicht? waer
Verberght hy zich, die vloeck, die dochterslaghter?
Daer ziet men hem: laet los, daer schuilt hy achter
Den pijler van het hof in t hofpoortael.
Wie wapent my met fackelen en stael,
En vier en zwaert? Brengt wapens! hofstoet, mannen,
Geweer, geweer, dat ick hem aen mag rannen!
Onthoudt men my geweer, en wapen? Neen,
Noch weet ick raet, om hem met kracht van een
Te scheuren, fel te neemen op mijn tanden,
In klaeuwen. Wee die my mijn dochter rooft!
Daar ruck ick hem zyne oogen uit het hooft,
Dat valsche hart ten boezem uit, de darmen
Ten buick uit! Ziet hem spartlen, hoort hem kermen!
Dat is zijn loon! Mijn dochter ziet het aen;
Zy lacht er om en laet niet eenen traen;
Met reden: niet te schreien, met geen reden! (*)
Hy luisterde naer traenen noch gebeden
In t slachten der onschuldige op t altaer.
Dit s Abraham! Hy neemt Godts aenspraeck waer!
Nu denckt dit na: de vader, s volcks behoeder
Vernielt zijn kint. Met recht! Waerom? De moeder
Had deel noch recht aen t kint: t behoorde hem.
De moeder was haer vremt en had geen stem
In dit gerecht. De vader is s lants rechter;
Bestraf hem niet. Dit is de vrome vechter,
Die t volck  beschut, zijn eigen hof vernielt,
Zijn eenigh oir en erfgenaeme ontzielt:
Is dat niet bly zijn dochter uitbesteden?
Ter bruiloft gaen? Was oit een onbesneden
Dus onbesnen van zeden en van aert?
Wat is er, dat een mensch niet wedervaert!
Men stierde my van kant door loze treken.
Och, liet men my ten minste haer eens spreecken,
Voor t allerjongst, zoo hadde ick noch mijn hart
Eens uitgeklaeght; nu kropt het deze smart,
Dit wee en zal t inkroppen al zijn dagen.
Maer t is te spa. Helaes, hier baet geen klaegen:
De doot bekruipt mijn leden, dat ick t voel.
Mijn hart bezwijckt.

HOFPRIESTER.

                               Nu zetze in dezen stoel:
Het hart wort flaeu. Laet rozewater brengen,
Het aengezicht met eenen tack besprengen.
Staetjoffers, helpt: gy ziet hoe zy verflaeut.
Ontrijghtze, ontrijghtze om t hart, ter doot benaeut.

HOFMEESTER.

Wat moeders hart, helaes, kan nimmer liegen.
Wat middel om den rouw in slaep te wiegen?
Wat boete is hier voor onherhaelbre scha?

HOFPRIESTER.

Dat onheil sleept een staet van jaeren na.
De reden en de tijt moet dit genezen.
Ick zelze, indien het hart bekomt, belezen
En smeecken en involgen, zacht en zoet,
Ten leste door troostmiddelen t gemoedt
Ophelpen, door beloften t hart verlichten.

HOFMEESTER.

Gy zult haer heer en t hof en elck verplichten.
Het schijnt dat zy verquickt, zich weder rept,
Het aenzicht weer lucht en adem schept.
Besprenghtze wer met verschen dau van rozen.
Met zietze allengs opluicken, weder blozen.

HOFPRIESTER.

Schep moedt, mevrouw, en zoeck uw troost aen Godt.

FILOPAIE.

My docht, ick zagh mijn dochter, die voor t slot
Haer moeder zocht, met traenen overgoten;
Maer och, de deur bleef tusschen bey gesloten.
Op dat gezicht verdweenze uit mijn gezicht.
Die zoete droom heeft mijn gemoedt verlicht.

HOFPRIESTER.

Gelooft zy Godt, die in gezicht en droomen,
Zijn Heiligen is dickwijl voorgekomen;
Oock Jozef, toen hy in den kercker lagh,
Eene uitkomst gaf, schoon hy geene uitkomst zagh.
De Godtheit, in t beoogen van elcks zegen,
Houdt onbekende en wonderlijcke wegen.
Getroost u met uw toebescheiden lot.

FILOPAIE.

Gebeurde mij, mijn dochters overschot
Nog eens te zien, het zou noch troostbaer schijnen.

HOFPRIESTER.

Staetjoffers, ras, schuift op de lijckgordijnen.
Mevrouw, Godt geef dat gy den rouw verzet.
Daer zietghe noch den rey in t staetsibedt,
In rouw rondom de dootbus neergezeten,
De maeghden root en jammerlijck bekreeten,
En treurigh om het offren van de maeght,
Die Godt door haer gehoorzaemheit behaeght.

FILOPAIE.

Wat zienwe? och geeft de dootbus. Laet ons kussen,
Omhelzen en den rouw met tranen blussen,
Verzadigen met zuchten, nimmer moe.

HOFMEESTER.

Gy maeghden, reickt mevrouw de dootbus toe:
Zoo zal de druck het hart niet overstulpen:
Een treurigh hart is met geklagh behulpen.

FILOPAIE.

     Och Ifis, och, ick scheide flus,
Gy trockt ten berge met uw reien,
     En komtme thuis in deze bus.
Gy scheide, om eens voor al te scheien.
     Godtvruchte lentebloem, gij zijt
Ontijdigh, als een damp, verdweenen
     In t vrolijckste van uwen tijt;
Uw morgenzon heeft uitgescheenen;
     Een wolck benijde uw schoonen glans.
Is dit een eenigh kint besteden?
     Is dit den blijden bruiloftdans
Aenheffen, u in purper kleeden
     En kroonen op den vorstenkroon
In eenen drang van alle menschen?
     Kon uwe heerlijckheit zoo schoon
Zoo gansch verwelcken en verflenssen?
     Verwachte ick dus uit uwen schoot
Kints kinders en nakomelingen?
     Mijn hoop en toeverlaet is doot,
O weerelt, vol veranderingen!
     Wat is het aertsch betrouwen broos:
Nu treur ick droef en kinderloos!

HOFPRIESTER.

Ontlast mevrouw. Ontfang de dootbus weder.

FILOPAIE.

Staetjoffers, helptme en zetme in t rouwbed neder,
Dit ick te nacht met haer mijn hart uitklaegh,
My zelve trooste, indien het Godt behaegh,
Mijn kleen gedult door zulck een bitter lyden
Te proeven.

HOFPRIESTER.

                   Eer en zege volght na et strijden.
Op t zelve spoor zijn douden voorgegaen.
Zy wijzen u naer Godt langs deze baen.
Leer uw verlies geduldigh overzetten.
De hemel kon dien slagh des doots beletten,
Indien het hem beliefde, maer hy wou
Dat ieder zich aen Jeptha spieglen zou
En wachten van die reuckeloos beloven,
Daer Abrams last, gesterckt in t hof der hoven,
Noch Moses wet, gehoort van mont tot mont,
Noit den Hebreeu noch t stamhuis aen verbont.
Uw bedgenoot, van naberouw bestreden,
Zoeckt raet en is naer Silo toegereden
Om zich met Godt en Amarias mont
Te zoenen naer den eisch van t wetverbont.
Ick zie hem, na verloop van lange dagen,
Voor ieder, op den hoogen zegewagen
Der Heiligen, in t midden der Hebren,
Ten toon gevoert, geviert en aangeben.
k Hoor midlerwijl de maeghdelijcke reien
Op t pleghtigh feest uw dochters lijck beschreien,
Jaar in, jaar uit, vier dagen lang met druck
Zoo groot een troost verzachte uw ongeluck!

 

              UIT.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001