Joost van den Vondel (1587-1679)

JOSEPH IN DOTHAN

VIERDE BEDRYF.

LEVI. JUDAS. SIMEON.

LEVI.

Nu op den heuveltop eendrachtigh neergezeten,
En al t geleden leedt met eenen dronck vergeten.
Komt broeders, zet u aen. Hier staet de disch gereet,
Langs dit vervallen slot, met klimop groen bekleet,
En met een veldtapijt natuurlijck behangen.
De breede lindeboom (de zon ga vry haer gangen
In t Oosten) noodight u in t grazige gestoelt,
Met bruine schaduwen en aengenaeme koelt,
En koelt den leckren wijn, om t hart eens te verquicken.

JUDAS.

Verquick uw hart met wijn, en laet uw broeder sticken.

SIMEON.

Wat zeght ghy, Judas?

JUDAS.

                                    Niet. Ick spreeck geen enckel woort.

LEVI.

Ghy zit niet zacht?

JUDAS.

                                My dunckt, k en zit niet zo t behoort

SIMEON.

Koom, zet u hier. Gemack is nimmer te versmaden.

LEVI.

t Is meer dan t halve mael.

JUDAS.

                                            Dat hebt ghy net geraden.

SIMEON.

Nu, zit ghy wel?

JUDAS.

                            Ja, ja, ick zit nu wel, of schaers.

LEVI.

Neen, zegh vrij, wat u deert. Wat wringt uw voet?

JUDAS.

                                                                                De laers.

LEVI.

Waer is t?

JUDAS.

                  Aen tslincke been: of t zijn misschien mijn wespen.

LEVI.

Wel, ken u zelf.

JUDAS.

                          Ick moet mijn boezem wat ontgespen,
t Benaeuwt my wat om t hart. Nu schep ick weder lucht.

SIMEON.

Tast toe. Elck toef zich zelf.

JUDAS.

                            Wat s dat? Ick hoor gerucht

LEVI.

Ick niet.

JUDAS.

              Is t Joseph oock? My dunckt, ick hoor hem klagen.

SIMEON.

De windt kan dat geluidt zoo veer niet overdragen.

LEVI.

En of hy klaeght en kermt, het blijft toch nae als vuer.

SIMEON.

Wat kan het schan, dat hy zijn misdaet wat betreur?

LEVI.

t Was hem geen errenst, dat hy op het touw most ryen.

JUDAS.

Ick wert weemoedigh.

SIMEON.

                                  Zoo, had ghy noch medelyen?

JUDAS.

Hy sloegh zijn aenschijn zoo barmhartigh west en oost.

SIMEON.

Hy zahg naer Hebron toe, naer vaders huis, om troost.

LEVI.

Hy riep zijn Engel aen, den trooster aller vromen.

SIMEON.

Die hem naer Dothan wees, om zoo te maet te komen?

LEVI.

Hy dronck noch hartelijck, en laefde zyne borst.

JUDAS.

Een hart ter doot bedroeft is altijt droogh van dorst.

SIMEON.

Wel, Judas zat strax stom; nu kan hy weder spreecken.

LEVI.

Wel, wat of Judas schort? Zijn oogh begint te leecken.

JUDAS.

Ay broeders, houdt uw rust, het lust my niet te wel.

SIMEON.

Leit Joseph u om t hart?

LEVI.

                                        Hoe nu, is t kinderspel?
Verbly u: want wy zijn nu t ende van ons lyden.

JUDAS.

t En past den broeder niet, zich zelven te verblyden
In s broeders doot of straf. O schrickelijck bestaen!

LEVI.

Wat spreeckt ghy binnens monts?

JUDAS.

                                                        Ick zorgh, wij zijn verran.

SIMEON.

Ick heb den put in t oogh; geen mensch kan dit verraden.

JUDAS.

En Godt heeft ons in t oogh, die ziet door lindebladen,
Door mergh en nieren heen. Wat schuilt er voor Godts oogh?

SIMEON.

Laet vaeren alle zorgh: uw zorgen zien te hoogh.

LEVI.

Ay ziet eens om dien hoeck.

JUDAS.

                                                Wie of hier aen komt trecken?

SIMEON.

Zy kruipen langsaem voort. Hoe lang of dit magh strecken.

JUDAS.

Wat rijst er in de lucht een stofwolck! Ziet dat volck.

SIMEON.

Ick zien geen klaer bescheit, Zy trecken in een wolck.

LEVI.

Voor wien ziet ghy hen aen?

SIMEON.

                                                t Waer kunst, dit juist te raeden.

JUDAS.

Ick zie kameelen.

LEVI.

                            En ick ezels, zwaer gelaeden.

SIMEON.

Ick zie gewapenden. Zy naecken meer en meer.

JUDAS.

Hoe schittert daer de zon in t blinckende geweer!

LEVI.

 My dunckt, k zou met der tijt wel gissing kunnen maecken.

SIMEON.

Wie zijn t dan?

LEVI.

                          Arabiers.

JUDAS.

                                            k Wil noch mijn gissing staecken,

Tot datze ons naderen.

LEVI.

                                      t Zijn Arabiers, t gaet vast.
t Is nu de tijdt van t jaer.

SIMEON.

                                          Hoe gaet het vee vermast.
Zy zijn alree voorby de willige bosschagie.
De ruggen buigen in door t wight van hun packagie.
Hoe plaeght de mensch het dier!

JUDAS.

                                                    Hoe plaeght het bloet zijn bloet!

LEVI.

Wat zeght ghy, Judas? Wat ontstelt u het gemoedt?

JUDAS.

Och Joseph!

SIMEON.

                      Leit die noch zoo diep in t hart begraven?

JUDAS.

Ick zie, hoe t hygent vee tot menschen dienst moet slaven,
En Joseph steent nu vast ellendiger dan t vee,
Dat noch zijn voeder krijght; maer Joseph magh alree
Van honger en van dorst verteeren en versmachten.

LEVI.

Hy heeft zijn vonnis wegh: laet vaeren die gedachten.
Gy quelt u te vergeefs.

JUDAS.

                                    Vergun my eene gaef.

SIMEON.

Wat s dat?

JUDAS.

                  Maer, dat ick hem nu opveil, om voor slaef
Den vrecken Arabier te dienen al zijn leven;
Nadien een mager lijck toch niemant nut kan geven,
Al bleef het schoon bedeckt (14). Beraet u in t gemeen.
Waer spanden oit om strijt de laden tegens len?
Godts diepe wijsheit schiep, tot onderlinge hoeders,
De nutste len aen t lijf, als tweelingen en broeders.
Men zet alleen, uit noodt geperst, een lit van t lijf.
Verschoont men dit, bedenckt, wat last, wat ongerijf
Ghy hier door kunt ontgaen: t zal eerst uw geest vernoegen,
En vryen het gemoedt van t eeuwigh knaegend wroegen.
t Zy verre, dat ick u of my by Kan zet (15),
Dit zich met Abels bloet zoo gruwelijck besmet.
Hoe dootsch zagh hy er uit. Hoe wert zijn hart gegeten
Van binnen: och, zijn hair (zoo pynight het geweten
Den broederslaghtigen) hing altijt nat van zweet.
Hy vloodt, en waer hy vloodt, hem docht, dat Abel kreet,
En Godt gerechte wraeck den moort zat op de hielen.
Dan zagh hy geesten, dan een nest vol slangen krielen.
De dampen stegen dan van angst naer t beckeneel.
Zijn zaet draeght noch dien vloeck. Nu oordeel het verscheel
Van broedermoorden, of van spaeren en verkoopen.
De misdaet en de straf moet altijt t saemen loopen,
En blyven in besteck van billijckheit. De haet,
Op zynen hals gelan, hou dan in t straffen maet,
En loope eer wat te laegh. Ghy doet die deught uw broeder.
Een wees verdient gena. De jongen heeft geen moeder,
En Rachel was ons moey en moeder. Treckt uw hant
Dit snoer te stijf, hoe t zy, ghy breeckt een dubblen bant;
En breeckt dit uit, hoe t ga, uw onschult wort gevonden
Een redelijcke straf stopt alle lastermonden.

SIMEON.

Waerachtigh, mannen, dat s niet qualijck overleit.

LEVI.

Het schijnt, dat Godt ons raet op dees gelegenheit
Te letten. Zoo ghy t stemt, ick heb er gantsch niet tegen.

SIMEON.

Ick merck, ghy zijt er al eendraghtigh toe genegen.
Wie neemt dien last op zich?

JUDAS.

                                                Vertrouwt ghy my dien last?

LEVI.

Wel, Judas, ga voort heen, want zy genaecken vast.

JUDAS.

Zo zet hem eerst op prijs.

SIMEON.

                                            Dat volck valt scharp in t dingen.

LEVI.

Het eerste bod is t best.

SIMEON.

                                        Ja, laet den Droomer springen.

JOSEPH.

  Och Ruben, gaet uw aenschijn voor my schuil?
Magh mijn gekerm tot Godt en u niet baeten?
  En worde ick dus, in dezen naeren kuil,
Van Godt en u en yeder een verlaeten?
  Ick stick in slijm, en hijgh vast naer de lucht,
En zie van veer den heldren hemel blincken.
  Die speelt moy wer, en hoort naer geen gezucht:
Hy drijft omhoogh, maer Joseph magh verzincken.
  De putgalm volght op mijn lesten tarm,
En schijnt beweeght mijn klaghten naer te smeecken:
  Dat s al mijn troost en tijtverdrijf, och arm.
Mijn keel wort heesch, en naulix kan ick spreecken.
  k Bedanck den galm, de galm my wederom.
Ick klaegh myn noodt. Hy antwoort vol medoogen:
  Maer Ruben zwijght, als spraeckeloos en stom;
Hy blijft vast uit, ick klaegh mijn rouw myne oogen.
  Och Ruben, koom, en zalf mijn diepe smart.
Ik kaeuw een vrucht vol dootelijcke korlen.
  Och Ruben, koom, verlicht mijn angstigh hart.
Ick hoor gerucht. Wat of hier op komt borlen.

VRACHTMEESTER.

Hier rust ick uit het stof, van zon en hitte vry,
In deze hegh, tot dat de voortoght raeck voorby.
Gaet, knaepen, zeght, dat zy een weinigh harder dryven.
Men zal een mijl van hier te middagh leggen blyven,
Tot dat de dagh verkoele, en dan tot middernacht
Wer spoeden onze reis, met d aengenome vracht.
Dees wilde woeste hey kent dieren nochte menschen.
Men zou, om schaduw, zelf t gewenschte licht verwenschen.
Maer wie genaeckt dien put? Dit schijnt een ander man:
t Gelijckt een vreemdeling, en geen uit Kanan.
Indien hy water put, om zich of t vee te drencken,
My lust een versche dronck: ick wil den harder wencken.

JUDAS. VRACHTMEESTER.

JUDAS.

Geluck, mijn heer, geluck op uwen verren toght.

VRACHTMEESTER.

Wy jaegen t vast: gaf Godt of t ons gebeuren moght.
Maer t beurde meer dan eens, dat my die haes ontglipte.

JUDAS.

Waer leit de reis, mijn heer?

VRACHTMEESTER.

                                              Wy trecken naer Egypte
Van Galad recht door, met ezel en kameel,
Gelan met balsem, myrrhe en kruiden en kanneel.
Wat zoeckt ghy by dien put? Wy zijn wat moe geronnen.
My luste wel een dronck.

JUDAS.

                                          Aen geen zy springen bronnen,
Indien de dorst u quelt: dees groene put is droogh.

VRACHTMEESTER.

Ick rust een poos, en heb van hier mijn volck in t oogh.
Mijn dorst lijdt noch geen last. Men zal den last haest breecken,
Eer noch de middaghzon op t hooft begin te steecken.
Maer luister naer dien put. Wat wil dat droef gezucht?

JUDAS.

Daer lijdt een jonge slaef, die huilt, en maeckt gerucht.
Hy heeft het wat verkerft, en zich wat wulpsch verloopen.

VRACHTMEESTER.

Is hy u veil?

JUDAS.

                    O ja.

VRACHTMEESTER.

                                Laet zien, ick wil hem koopen.

JUDAS.

Ick zal hem by dit touw doen stygen uit den put.
Een ander heerschap waer den jongen wel zoo nut.
Daer hangt de koort. Nu stijgh nu, jongen, stijgh naer boven.
Hy klimt, hy klimt. Men magh hem passelijck gelooven
De pols is niet als t hart: zijn gront wort niet getast.

VRACHTMEESTER.

Aen veinzen is zomwijl gewin en voordeel vast.
Daer komt de knaep. Spring af. Hy dient wat onderwezen.
Ick zal hem eerst alleen een luttel gaan belezen.

JOSEPH. JUDAS. VRACHTMEESTER.

JOSEPH.

Och Judas, zijt ghy daer? Erbarm u over my.

JUDAS.

Koom herwaert, ga met my een luttel aen d een zy.
Wat billijcke oirzaeck ghy uw broedren hebt gegeven,
Valt nu te lang. In t kort, danck my, die u het leven
Verbiddende, dat schencke en aenbie tot een gaef,
Mits dat men u terstont verkoope en veil voor slaef
Aen dezen Arabier; dies draegh uw straf geduldigh.

JOSEPH.

Mijn broeder, ick ben u, naest Godt, mijn leven schuldigh;
Maer dienstbaerheit valt hardt. Wat gaet my, leider, aen?

JUDAS.

Noch harder valt de doot, die kunt ghy dus ontgaen.
Dit s t eenigh middel. Zie de broeders ons bespieden
Van dezen heuveltop: ghy kunt het niet ontvlieden;
Dies hou u stil en vroom, noch melt de broeders niet.

JOSEPH.

Och Ruben, Ruben, och. O Godt, die alles ziet!

JUDAS.

Ick veil u dezen slaef, maer wil dit eerst bespreecken;
Ick stoot hem met den voet.

VRACHTMEESTER.

                                              Zo dient hy naeu doorkeken.

JUDAS.

Koom herwaert.

VRACHTMEESTER.

                            Wilt ghy wel veranderen van heer?

JOSEPH.

Mijn heer, ick heb geen wil.

VRACHTMEESTER.

                                                Bedaer wat. Schrey niet meer.
Steeck uit den rechten arm. Nu buigh dien aen de schouder.
Nu met den slincken arm. Hoe out zijt ghy?

JOSEPH.

                                                                        Niet ouder
Dan zestien jaer.

VRACHTMEESTER.

                            Nu gaep. Ick zie noch jongk gebit.
De tanden staen zeer net, en melck is niet zoo wit.
Ga, loop eens heen en wer.

JUDAS.

                                                Nu waecker, zonder weigeren!

VRACHTMEESTER.

Nu spring eens in de lucht. Hy kan noch luchtigh steigeren.
Al spels genoegh. Koom hier, lang my uw rechte hant.

JUDAS.

Ghy Arabiers hebt meest van hantbezien verstant,
En ziet al s menschen heil en ramp van verre komen.

VRACHTMEESTER.

Wat kunsten kan hy toch?

JUDAS.

                                            Die knaep kan geestig droomen.

VRACHTMEESTER.

Dat kan niet yeder een: dit komt al me te sta.

JUDAS.

De Vrachtheer zie te deegh; dat doet den koop geen scha.

VRACHTMEESTER.

Nu zet den knaep op prijs, my lust niet lang te dingen.

JUDAS.

Waer voor gevalt hy u?

VRACHTMEESTER.

                                            Voor tien paer zilverlingen.

JUDAS.

t Is koop.

VRACHTMEESTER.

                  Zo dra? Ghy vreest, of ick my wer bedocht.

JUDAS.

Hy dient u meer dan ons.

JOSEPH.

                                            Helaes! ick ben verkocht.

JUDAS.

Loop ginder aen een zy. Wat dunckt u van dien jongen?

VRACHTMEESTER.

Recht uit, hy staet my aen. Had ghy wat hardt gedrongen,
En hem vry dier gelooft, die knaep waer echter mijn.
Indien ick spreecken zou, naer uiterlijcken schijn,
Dat zwinxel heeft niet slaefs, maer meldt een welgeboren.
Zoo cik de hant geloof, hem schijnt wat groots beschoren.
Die winckbraeu voeght geen slaef, maer een een man van staet.
k Verzwijgh al t overigh: t is mislijck hoe t beslaet (16).
De Godtheit ziet het hart, de mensch den schijn van buiten.
Men kan uit gissingen niet vast noch zeker sluiten

JUDAS.

Ick zal t bekennen, nu het zoo te passe koomt.
t Is al van heerschappy, dat deze jongen droomt:
Dit baert afkeerigheit. Hy magh noch beter leeren,
En beter onder vreemde, als binnelantsche heeren.
Al had ick schoon berouw, ick wensch u veel geluck.

VRACHTMEESTER.

Koom herwaert.

JUDAS.

                          Nu gedult, en buigh u onder t juck.
Gehoorzaem dezen heer, en luister vry wat sneller.

VRACHTMEESTER.

Ja, zeker, dat ghy dient een rechten Ismaller.

JOSEPH.

  Och Ismaller, nu mijn lot
My onder t lastigh juck leert zuchten
  Om troost en hulp tot Abrams Godt,
Gedenck hoe Ismal most vlughten
  Met Agar, dwars door t gloeiend zant,
Zoo wijdt uit aller menschen oogen,
  Daer kint en moeder waer door brant
Versmacht, indien het mededoogen
  Des Engels, in die zwoele zon,
Haer bey niet had te recht gewezen,
  En met een koele en versche bron
Het moeders hart en t kint genezen
  Van dorst, veel feller dan de doot:
Weest zoo een Engel en behoeder
  Van my, die, op mijn moeders schoot,
En aen de borst der lieve moeder,
  Verstreckte een lieve, waerde vrucht,
Niet min als Ismal de zyne;
  Toen zy, vermoeit en afgezucht,
In dorre, dorstige woestyne,
  Hem leide in schaduw van de blan,
En riep, een boogscheut afgeweken,
  Godt zelf al heesch om bystant aen,
En kreet:wie kan dat hart zien breecken?
  Waer op een trooster neergedaelt
Beloofde hare spruit te zegenen,
  Die nu zoo breet den adem haelt.
Zoo moet u heil op wegh bejegenen.
  Zoo zegen Godt uw langen toght,
Als ghy voortaen een vrygeboren,
  Onschuldighlijck voor slaef verkocht,
Zult handlen zonder wraeck of toren.
  Och Ismaller, druck my zacht,
Gelijck een telgh van uw geslacht.

VRACHTMEESTER.

Naer u geboorte staet my wyders niet te vragen,
Ghy zijt dan vry of slaef: voortaen moet ghy u dragen,

JUDAS.

Leef lang, en hou u vroom.

JOSEPH.

                                            Och vader! Benjamin!
Och Ruben Ruben, och!

JUDAS.

                                          Nu leer u wat bedwingen.
Geluck met dezen knaep.

VRACHTMEESTER.

                                          Ghy met dees zilverlingen.

JUDAS.

Geluck op uwen tocht.

VRACHTMEESTER.

                                      Dat neem ick altijt an.

JUDAS.

Helaes, hoe kruipt mijn bloet, daer het niet gaen en kan.
Hoe deerlijck ziet hij om, zoo nat en root bekreten.
Ick doe t om beters wil; t en werd my niet geweten.

REY VAN ENGELEN.
ZANG.

Arabi, ghy stoft zoo hoogh
Op uw geluck, gelijck uw boogh
Van onder, dat het snort en kraeckt,
Den arent in de veeren raeckt,
Op t allerveilighst van zijn vlught,
In uw met geur doortrockte lucht;
Waer door uw fiere Phenix zweeft;
Om wien ghy in festoenen weeft:
Mijn vogel zagh noit wederga.
Ghy roemt: Godt schonck u dees gena,
Om dat uw volck zijn oirsprong nam
Uit dien befaemden Abraham,
Die oostwaert stuurde naer de zon
Zijn zonen, dien hy teelde en won
By Agar en Kethura;
Wier bloet noch groeit in Isax scha (17) ,
En, lachende in s Hebreeus verdriet,
Heeft gading in al t geen het ziet.
Zwijgh, Ismal, zwijgh, Madian,
Van roem, die luttel baten kan.
Zwijgh, Arabier, dit s t oude liedt.
Den rechten Phenix kent ghy niet.
Hy is het niet, die nesten bouwt
In uw gezegent myrtewout,
Daer ghy kanneele vieren stoockt,
En alle leckernyen koockt.

TEGENZANG.

Ick (18) hael mijn vogels roem in top.
Hy voert op zijn gekruifden kop
(Om wien een glans zijn straelen spreit)
Een heldre star. De majesteit
Ziet hem ten klaren oogen uit.
De goude halsbant hanght en sluit
Om zynen geschakeerden hals,
Een rechte zonnespiegel, als
De zon zich blint ziet in dien gloet.
Natuur heeft met haer eigen bloet
Zijn wiecken kostelijck bekladt
Trots purper, trots schaerlaken, dat
Den koning of aertspriester kleet.
De blaeuwe staert, zoo lang, zoo breet,
Hangt geborduurt met roos by roos.
Robynen schittren op turkois.
Aldus, gevoedt van hemelsch vier,
En zon en daeuw, bereickt mijn dier
Zoo menige eeuw van hondert jaer,
Tot dat het smelt op t zonautaer,
En uit zijn asch een jonge zwelt,
Die t vaderlijcke lijck bestelt
Ten grave, me een staci van
Meer voglen, als ick schildren kan.
Waer vint men vogel in een Rijck,
Die mynen vogel zy gelijck?

TOEZANG.

O blinde Arabers, waert ghy wijs!
Ghy hebt, voor een geringen prijs,
Den Phenix, t puick van uw geslacht,
Terstont gekregen in uw maght;
Den rechten Phenix, die gewis
Veel schooner dan uw vogel is;
Een Phenix, dien de Haet en Nijdt
Met sporen stoot, verpickt en bijt.
Ghy voert dien onbekenden schat
Naer Memphis, en naer Zonnestat,
Door eene wolck van zant en stof:
Daer zal men, in dat prachtigh hof,
Wiens naeldepunt Godts hof beschiet,
Zien, hoe de Nijl (19), de groote vliet,
(Die leven uit zijn (20) pennen zuight)
De kroon met zeven tacken buight
Voor zyne Godtheit, voor zijn hooft,
t Welck aller wyzen glans verdooft.
Daer zal hy sterven, droef beweent;
Zijn dubbele afkomst (21), t vroom gebeent
(Met myrrhe en stercken balsemgeur
Gebalsemt deur en weder deur,
Geleit met een ontelbaer heir)
Vervoeren droogh door stroom en meir;
Opdat het ruste in t eerlijck graf,
Op t lant, dat hem zijn vader gaf.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001