Joost van den Vondel (1587-1679)

JOSEPH IN Egypte

HET DERDE BEDRIJF.

VOESTER, JOSPEH.

VOESTER.

Daer komt hy: hoe zal ick mijn woorden best beleggen?
Die jongman is te kuis, en liet zich nooit gezeggen,
Hoe minnelijck mevrouw hem onderging en bad:
Zijn voeten staen niet stil. Wou’t slechs gelucken,dat
Hy’t één oor boodt, en stond, terwijl ick het doorboorde
Met mijn geslepe tong; ’kzag hoop geboren voor de
Bedrukte en bleke schim; die nauwliks half gesierd,
En half gekleed, my smeekt en bidt, en herwaert stiert,
Of zy door mijn beleid hem aen haer snoer kon krijgen.
Hy wordt mijn tred gewaer, en leert my dit verzwijgen,
En deist op elcken tred. Helaes! nu krimpt mijn moed.
Ick wens, tot heil van’t huis, u allerhande
spoed,
Begaefde Jongeling, te vroeg verward in zorgen.
Ick wens u goeden dagh.

JOSEPH.

                                       Ick u een kuisen morgen.

VOESTER.

Kan nu dat herelijcke en langgewenste feest
Niet locken buitens huis uw staeg gespannen geest,
En donker voorhoofd; om die winkbrauw wat t’ontwarren,
In zulck een heldre lucht, vol puick van joffrestarren?
Uw aengezochte jeugd verdient met recht, dat zy
Door zulck een ope ruimte en hemel spelen rij;
Daer nooit godvruchtigheid zoo stip ging op haer orden,
Of zy kwam om te zien, of om gezien te worden.
Verslenst ghy zoo de bloem en ’t eelste van uw tijd?
Al wat men op zijn tijd niet plukt, dat gaet men kwijt.

JOSEPH.

Laet die om joffrenpracht zijn tijd vrij gaen vergissen,
Die zoo veel over heeft, dat hy er van kan missen:
Wat my belangt, mijn tijd valt kort en schaers genoeg;
Indien ick dagelijcks met ernst mijn meesters ploeg
Zal drijven, zoo’t betaemt, en op mijn huisambt passen,
Aleer daer distelen en doornen over wassen:
Of gunt mijn dienstbaerheid my enig overschot
Van tijd, dat draeg ick op, met al mijn hart, aen Godtt,
Den toevlucht der Hebreen, mijn hoop, en vast betrouwen.
Ick spreek met Godtt alleen, dies rep my van geen vrouwen.

VOESTER.

Versmaedt ghy dat geslacht van zulck een zoeten aerd?
Een vrouw was’t die u droeg, een vrouw heeft u gebaerd:
Uw lippen, van geen slang noch tigers opgetogen,
Die hebben melck en bloed een vrouw van’t hart gezogen.
Ai Joseph, matigh u in’t spreken: spreek geen woord,
Hetwelck uw moeders eer niet ophou, zoo’t behoort.

JOSEPH.

Zoo lang mijn aders slaen, op’t bloed mijn geesten teren,
Zal ick mijn moeders naem en haer geheugnis eren,
En om mijn moeders wil, wat vrouw ter wereld leeft
Het vrouwenaenschijn is de print, daer Godt in zweeft,
En Godts gelijckenis. Al wie Godts schepsel lastert,
Verlastert Godt in’t beeld, en is van reen verbasterd.

VOESTER.

Wat zoo, dat hrave woord past zoo een jongeling,
Die teffens zoo veel gunst van ’shemels gunst ontving.
De vrouwen komt die eer, al zwegen al de mannen.
Men zag nooit liever paer in een verbond gespannen
Dan man en vrouw, misschien wie d’uwe wezen zal;
Dies buig uw zinnen wat de vrouwen te geval.
Gedienstigheid wint gunst. Wie toeleit eens te huwen
Leer heur naer d ogen zien: de min verflauwt door’t schuwen.

JOSEPH.

Hy legge op huwen toe, die lust heeft tot dat juk,
En stel’ in zulck een last zijn opperste geluk;
Mijn toeleg is nog wijd, mijn min nog ongeboren:
Doch zoo my zulck een lot daerboven werd beschoren,
Dat rolt te zijner tijd van zelf wel in mijn schoot.
Raekt Godt mijn hart met min, ick geef den boezem bloot.
’Kheb andre zorgen, die my ’t minnen wel beletten.
Wie minnen wil, moet hart en zinnen daernaer zetten.
De min eist niemand half, maer den gehelen mens.

VOESTER.

Helaes! hoe raek ick dan eens t’ende van mijn wens?

JOSEPH.

Wat wenst ghy met dien zucht? Wat of de Voester mompelt?

VOESTER.

Dus over’t hoofd in druk en zwarigheid gedompeld.

JOSEPH.

Wat zwarigheid is dat? Wat schort er? Spreek klaer uit.

VOESTER.

Och zaegt ghy, hoe mevrouw het hart van hartzeer sluit.

JOSEPH.

Wat nu? Kan ick haer smart en hartewee genezen?

VOESTER.

Dat staet misschien aen u: och liet ghy u belezen.

JOSEPH.

Belees my niet: ’kheb last ontvangen van mijn heer
Mevrouw ten dienst te staen. Wat ick behoudens eer
En ambt vermag, dat wordt haer willig opgedragen:
Maer komt ghy om mijn kroon mijn kuisheid te belagen,
Zoo wijk, en rep my niet, dat naer iet schendigs smaek’,
Of ’kzal voor Potiphar ontvouwen al de zaek,
En zo gelijckze leit: Ick pas niet op dit krijten.
Wat u dan overkomt, moogt ghy u zelve wijten.

VOESTER.

Hebreeuwse spruit, ’tzij veer dat ick u lagen leg.
Betrouw wat beters: jaeg al die gedachten weg.
Verlegen met mevrouw, van hogen nood gedreven,
Verstout ick my dus ver om raed met u te leven,
In’t uiterste gevaer: wordt hier in iet misdaen,
’Tgeschiedt om beters wil, och blijf een luttel staen:
Ghy weigerde nooit mens zijn klachten aen te horen.

JOSEPH.

O schennis! o verdriet’t o had ick nu geen oren!

VOESTER.

Verwens uw oren niet zo reukeloos en licht,
Noch dreig dus, met een wars en overdwars gezicht,?
Een dienstbo, die u niet onerelijcks komt vergen;
Maer zich van angst en schrik niet langer weet te bergen.
Ghy weet niet wat al leeds ick over heb gebracht
Dus lang, maer nooit zo bang als nu den gansen nacht.
Dat kermen neemt geen end, dat zuchten, stenen, wenen.
Wat nood waer’t, borst mijn hart: nu bersten zelfs de stenen
Van mededogen, in haer ogen komt geen vaek:
Of sluimert z’eene poos, zy raeskalt, en de spraek
Verraedt al wat ze droomt, een torts verbrandt heur aren
En ’t slapen schijnt de kwael en ziekte te verzwaren;
Zoo’t slapen heten mag, dat ’slichaems krachten mat.
Zy vloog noch heden op, de kamer langs; zoo dat,
Het op krankhoofdigheit geschapen uit te komen,
Men haer met sloten boei en keten dient te tomen.
’Kontveins vast voor mijn heer, en stuur vast van der hand
Al wat ick sturen mag, maer al vergeefs: de brand
Stijgt hoger. Och wat raed? Wat raedsman helpt my sturen
Ick ben mijn raed ten ende.

JOSEPH.

                                            En blijft die koorts noch duren?
Rampzalig dier, ghy geeft uw lijden lijdig toe.
Wat maekt wat maekt ghy’t my, maer meest u zelve moe!
’Theeft week op week geduurd, en endlijck zoo veel dagen.
Hoe heb ick dagh op dagh, uw stormen afgeslagen,
Met zulck een eerlijck hart, als zoo een jongman voegt,
Die als vergift vermijdt, al ’tgeen daer ’t hart af wroegt.
Ick wens haer eerbaerheid, en onbesproke zeden.

VOESTER.

’Kvertoon u haren nood, en koom niet ongebeden.
„ Ai Voester, bad ze, ga, en spreek dien held toch aen.
Hy weiger’ niet, voor’t lest my eens te woord te staen.
’Kben wel getroost zijn minne, als’t wezen moe~, te derven,
Mag my een troostlijck woord gebeuren voor mijn sterven.
Mijn vlees versmelt als sneeuw, in dezen zoeten brand,
Hy hoor’ mijn jongste klacht, en hou een luttel stand.
Hy val, die hem bemint, zoo straf niet als te voren.”
Zoo bad ze, en dreef my voort.

JOSEPH.

                                               Zy dreef u, maer verloren.
Ga henen, Voester: ga vrij heen, van waer ghy kwaemt.
De dienstmaegd slacht de vrouw: was’t wonder dat de schaemt’
U niet belette dus mijn kuis gehoor te tergen,
En dat oneerlijck stuk zoo schendig af te vergen?

VOESTER.

Ick verg u niets, maer koom mevrouwe te geval.

JOSEPH.

O schand! ghy vergt my dat ick haer believen zal.

VOESTER.

Ick volg alleen mijn last: en maekt u dit verbolgen?
De voorslag staet aen haer, aen u de keur van volgen,
Of weigren; zoo zy iet verzoekt, ’tgeen kwalijck past.

JOSEPH.

Wie om het lokaes zwiert en hangelt, raekt wel vast.
Al wie gevaer bemint vervalt daerdoor in lijden.
Men moet alleen geen kwaed maer d’opspraek zelf vermijden.
Hoe verder van dien strik, hoe vrijer van gevaer.
Hier schuilt een slang in’t gras.

VOESTER.

                                                   Waer schuilt die? Wijsme, waer?

JOSEPH.

Men boet met zware schade het al te licht betrouwen.

VOESTER.

Men vindt gebrek in mans: men vindt gebrek in vrouwen.

JOSEPH.

In vrouw, of man, hoe’t zy, dat geldt al even veel,
Wanneer ons ’t ongeluk gevat heb’ bij de keel.

VOESTER.

’Kvertrouw nochtans, ghy zoekt ’t bouwvallig huis te stutten,
En ’t ongeval deszelfs met alle macht te schutten,
Zoo wel als ick. Ghy hoort, het onheil dreigt nabij,
Het onheil van een dood, of snode razernij:
En zoudt ghy dezen slag bij tijds niet helpen breken?

JOSEPH.

Waermeê? Met dat gebrek te koestren en te kweken?
Haer lieflijck t’ondergaen, met een gemaekten schijn,
Alsof men waer gezind haer lust te wil te zijn?
En waer’ hier mee die slag, waer voor ghy vreest, gebroken?
Dat lest geen brand: dat dient veel eer om ’t vier te stoken.

VOESTER.

Moet ick u leren, ’tgeen uw harsens niet ontbreekt:
Hoe een voorzichtigh arts met al zijn wijsheid smeekt
Gebreken, die geen mens noch kunst vermag te helen.
Al wat geen helen kan verdragen, moet men strelen,
Noodzakelijck. Men geef dees razernij wat bots:
Zy lijdt geen tegenspraek, en staet gelijck een rots;
Of loopt, als ’t schuim der zee, zich op een rots te bersten.
Och zaegt ghy, hoe haer lest die blinde buien persten
Tot wanhoop. Waer ick ’t hoofd eens henen wende of keer;
’Kzie hartzeer aen mevrouw, en sidder voor mijn heer.
Het brein is driftig, nog veel driftiger haer leven.
Zy mag zich zelf verdoen, een wissen doodsteek geven,
Of springen in een put, of van een galerij.
Wie ’t onheil treft of niet, het treft voorzeker my,
Wiens zorg zy werd vertrouwd: och of ze een ander koze.

JOSEPH.

Nu weet ick nauwelijcks, hoe deze zinneloze
dus aengeprickeld my wil rucken buiten spoor
Van mijn vertrouwden plicht: de hemel schiet’ ervoor.
Is dit de kracht van Min, die [bobbelende in d’aren,
Uit een genegenheid en hete trek tot paren,
Wanneer zy al te diep haer taeie wortels schiet,
Door’t starogen, op ’tgeen zy ’t allerliefste ziet]
’Tverwonnen hart alzo vermeestert met gedachten
Op ’t ingedrukte beeld, dat generleie krachten
’Tverzetten kunnen van’t gewenste minnewit,
Dan door verbeeldingen nog machtiger als dit?
Want Min heeft, uit heur aerd, een nasleep van gebreken,
En zorg, en moeilijckheen, die ’t miltebloet ontsteken,
Waeruit een donkre damp allengskens opwaert zweeft
Naer’t brein, daer het verstand zijn stoel en woonplaets heeft;
Zoo wordt het beckeneel beneveld, en de zinnen:
Het hoofd draeit om end om, en rust niet van te spinnen
’Tgeen d’overpeinzingen in hare bezigheên
Op’t ingeprente wit vast rockenen op een.
Dit malen zonder end, wat zou het anders kunnen,
Dan al de zwarte gal verbittren en verdunnen,
Tot dat ze zet in vier en vlam al’t ingewand,
En vliegende in het brein verweldig het verstand.
’Twaer allerraedzaemst dan haer uit den huize brengende,
En met een deugdelijck gezelschap daer vermengende,
’Tgemoed te voeren veer van dien vervloekten lust;
Als binnens huis aldus, met opzet, zonder rust,
Bij dees gelegenheid die geilheid aes te geven

VOESTER.

Och Joseph, geef my raed: dit geldt mevrouw haer leven.

JOSEPH.

Ghy hebt mijn raed gehoord: ick ben dit tergen moe.
Weet iemand beter raed, zoo hou my dit te goe.

VOESTER, JEMPSAR

VOESTER.

Wat antwoord zal ick nu ’t verlangend harte brengen?
’Twaer grote kunst een drank zoo op zijn pas te mengen
Met ietwat liefelijcks, en ietwat wrangs en stuurs,
Dat zy, wiens dorstigh hart een gloed van zoo veel vuurs
Naer zich getrocken heeft, niet feller kwam t’ontsteken;
Of voelde, op eenen sprong, den brand van’t lijf gestreken,
Door’t t walgen van zijn min; nu hy haer bede ontzeit,
Daer zy doodkrank en flauw, als op doods oever leit
En zieltoogt; en getergd, door spijt op spijt te laden,
In top staet, om te slaen tot reukeloze raden.
In zware krankheên is geen zorgelijcker ding,
Als schichtige ommezwaei: want die verandering
Baert menigmael de dood. Hoe raek ick uit dit lijden:
’Tgevaer is voor de hand, en dreigt van wederzijden.
Och Isis Isis, help my raden: – maer, blijf staen,
Daer komt Mevrouw al zelf.

JEMPSAR.

                                              Hoe is die tocht vergaen ?
Geeft Joseph u gehoor? Zeg op, ick wil dat weten.

VOESTER.

Mevrouw, hoe dus om ’t hoofd gezwollen, en bekreten?

JEMPSAR.

Geeft J4 u gehoor? Niet lang gesammeld, nu.

VOESTER.

Die gast hiel zich, in’t eerst, nog even koel, en schuw,
Ja borst met dreigen uit, als of hy ’t stuk wou melden,
En my, bij zijnen Heer, die stoutheid doen ontgelden.

JEMPSAR.

Zoo keert ghy zonder troost en lessing van mijn vlam?

VOESTER.

Ick brocht hem, dat hy stond, en tot bedaren kwam,
En luisterde een poos, getroffen van meedogen,
Beklagende uwen staet, met tranen in zijn ogen.
’Kzag liefde en schrik om strijd malckandren gaen te keer.
Aen d’een zy stond Mevrouw, aen d’ander zy mijn Heer.
De zinnen neigden wel om Jempsar te believen,
Maer deisden uit ontzag van Potiphar te grieven.
Mijn geest hing midlerwijl vast tussen vrees en hoop.
Men had er mogen zien, hoe ’t bloed al heimlijck kroop,
Daer’t niet kon gaen. Het scheen of overleg van reden
Zich zonder zijde droeg, in zulcke strijdigheden.
Ten lest bleef de schael recht in den evenaer:
Hy dankte u voor die gunst, ging heen, en zuchtte zwaer.

JEMPSAR.

Hy zuchtte, en ging zijns weegs, en laet my deerlijck zuchten.
En vliedt my als een slang? Zijn dit dan al de vruchten,
Die ick van mijne min zal maeien r’ Neen, o neen,
Eén middel weet ick nog, al was er anders geen,
En dat is my genoeg, om eens hier uit te raken.

VOESTER.

Wat raed? Mevrouw besterft zoo wit gelijck een laken
In’t aenzicht: durf ick wel geluid slaen? O mijn schroom!
Zy zijgt: best zwijg ick stil, tot dat ze wat bekoom’.

JEMPSAR.

Och voester.

VOESTER.

                      Och Mevrouw.

JEMPSAR.

                                                   Ick heb een jongste bede.

VOESTER.

Bid vrij, en spreek vrij uit, en zet uw hart te vrede.

JEMPSAR.

Ga naer de huisman toe, die bij ons landhuis woont,
En zeg hem, die zich staeg gedienstigh heeft getoond
Aen zijne Vrouw, dat hy, niet spader als op morgen,
My een paer adders breng, doch steelwijs, en verborgen,
En in een korf met blaên en vijgen toegedekt.

VOESTER.

Wat zouden d’adders doen? Waer henen of dit strekt?
Ick hoop niet, dat ghy u wilt doden met die slangen.

JEMPSAR.

O allerschoonste dood! Wiens hart zou niet verlangen
Te kussen uwen mond, in een gewisse rust,
Wanneer men ’t vrolijck licht, en s’levens hoogste lust
Verwenst van ongenoegt? Hoe vrolijck zou ick grijpen
In elcke vuist een slang, en sarren haer, en knijpen,
Op datt ze, al krullende, rontom dien bloten arm,
My d’aders met den bek afbeten, en al warm
Afzogen ’t koortsig bloed met mijne ziel, en zwollen
Van brand om’t hoofd, en zoo geraekten aen het hollen,
Als ick: wat kon dat schaên?

VOESTER.

                                              Wat roept ghy om de dood?

JEMPSAR.

Waer blijft de dood, zy koom’: daer leit mijn boezem bloot:
Zy bijt’ slechs toe, o dood ghy zult mijn tochten tomen.

VOESTER.

Naerdien ghy zulck een kwaed hebt enkel voorgenomen,
Zal ick u van zijn min door eene zoete wraek
Verlossen. Die uw gunst zoo trots versmaedde, smaek
Hetgeen hy wel verdient, en wat verbitteringen
Versteurde min al kookt: opdat de jongelingen,
Die onverbiddelijck der vrouwen gunst versmaên,
Gewaerschuwd zijn bij tijds haer aen de hand te gaen.
Men zal dien gast voor’t lest het vier wat nader leggen.
Wee hem, indien hy dan uw bede durve ontzeggen.

REY VAN ENGELEN
ZANG.

O schone Rachel’s schoonste zoon,
Hoe lastigh valt u al dit schoon,
Uw jonkheit aengeboren.
Wat geeft dit in een welig hof,
De dartele ogen niet al stof,
Om d’uwe te bekoren,
En af te leiden van de Deugd;
In’t allerblakenst van uw jeugd,
In’t lustigst van uw leven,
Bij dees verwijfde Egyptenaers.
Wat loopt uw schoonheid veel gevaers!
Uw schaemrood moet er kleven
Aen d’onbeschaemdheid van dit wijf,
Tenzij Godts kracht u sterke en stijf’
.
Men wens dan slechs om erven
Gezond van lijf, en vroom van aerd
:
Want schoonheid lijf en ziel bezwaert,
En kan ze bei bederven.
Die bloem heeft min genot dan last.
Aen schoonheid zijn veel zorgen vast.

TEGENZANG.

Dit tuigt ons Joseph niet alleen,
Maer ook zijn Zuster, die voorheen
De maegdelijcke reien
Ging zien, met een verheugde ziel;
Daer ’t oog van Sichem op haer vie
l,
Die zich aen klacht noch schreien
Noch worstlen kerende, de maegd
Benam den maegddom ongevraegd.
Het lichaem bleef geschonden,
Doch niet het onbevlekt gemoed;
Dat ongebluisterd in dien gloed
Een zelve werd bevonden,
Ja dubble maegd (’t en schijn niet vremd),
Naerdien haer wil niet had gestemd
In d’onbeschaemde schennis
Van dien geweldenaer, die na
Door’t overwegen kwam te spa
Tot naberouw en kennis,
Hoe hy’t met Jakob’s huis verkurf;
Dat hem en al zijn huis bedurf.

TOEZANG.

Hoe vele rampen u benarren,
O Vader Jakob, suf toch niet;
Naerdien ghy twee zoo kuise starren
Uit uwen bloede blicken ziet
In’t midden van de duisternissen.
Getroost u over Dina’s kreet,
En Joseph’s aengezicht te missen.
Het lief zal groeien door het leed.
Wij helpen hem de stormen doorstaen.
De prijs koomt na, de strijd moet voorgaen.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001