Joost van den Vondel (1587-1679)

JOSEPH IN EGYPTEN

HET VIERDE BEDRIJF

JOSEPH, VOESTER

JOSEPH.

Al is de Voester weg, nog blijft mijn geest belaên,
Hoe’t met dit razend wijf ten leste wil vergaen.
Mijn hart getuigt niet goeds. Ick zorg zy zal niet rusten,
Maer aengeprickeld van haer ongebonde lusten,
My brouwen enig leed, tot wraek van al dit leed,
’Twelck zy my leit te last. Die geile tocht is heet,
Ja ziedt, gelijck een pot, alree aen’t overlopen:
Doch ’tga, zoo’t wil: moet ick haer dolligheid bekopen,
’Tgedij tot ’shemels eer, en buiten mijne schuld.
’Kverhoop de hemel zal my sterken met geduld.
Daer komt de Voester weer: hier is wat vreemds besteken.

VOESTER.

Koom Joseph, bij mevrouw: zy moet en wil u spreken:
’Kverdaeg u uit haer naem.

JOSEPH.

                                              Wat eist mevrouw van my?

VOESTER.

Ick zeg u met een woord.

JOSEPH.

                                         Wel kom wat nader bij.

VOESTER.

Mevrouw begeert u zelf iet mondeling t’ontdecken:
’Kverdaeg u uit haer naem.

JOSEPH.

                                              Zoo durf ick’t niet vertrecken.

VOESTER.

Ick ga.

JOSEPH.

            Hier hapert iet, en ’tloopt gewis op’t end.
O Hartekenner, die al mijn gedachten kent,
Bestier ze, dat ze rechts noch slinks zich van u neigen,
Noch ’t minst iet wanklen, door beloften noch door dreigen,
Op d’erelijcke baen, de heirbaen van de deugd.
Verhoor nu Joseph’s bee: hy offert u zijn jeugd.

JEMPSAR. JOSEPH

JEMPSAR.

Ondankbre jongeling, hoe lang zult ghy gaen pratten
Op dat verganklijck schoon, en zoo veel rijke schatten,
Als vrouw Natuur aen u te dartel lei te kost.
Natuur had beter zulck een werkstuk nooit begost,
Of het begonnen beeld verwaerloosd op te maken;
Naerdien’t niet anders doet dan pijnigen en blaken
De harten, die het vangt door d’ogen. ’Kvloek dien dagh,
En uur, en ogenblik, dat ick u eerstmael zag.

JOSEPH.

O Schepper, is er iet behagelijcks geschapen
In my, waeraen een vrouw haer glorie zou vergapen,
En leef ick enig mens tot weerwil en verdriet
En tegens’t hart; men wijt’ het den onnoozlen niet:
Uw schepsel draeg’ geen schuld. ’Kben van u afgegoten
Op zulck een vorm, gelijck uw wijsheid had besloten.

JEMPSAR.

Ghy zorgt vast voor mijn eer, en weigert my mijn lust.
De lust ga boven d’eer, zoo d’eer ooit werd verkust.

JOSEPH.

De hitte van de lust gaet effen voor’t gevoelen
Hoe korte weelde smert; maer eer de lust aen’t koelen
Geraekt, waerdeert men, wat verlies van naem en eer
Zou gelden, kreeg men d’eer om goud of tranen weer.

JEMPSAR.

Ick heb mijn tranen ja mijn ogen al verkreten,
Verkreten, maer vergeefs.

JOSEPH.

                                           ’Ten werd’ my niet geweten.

JEMPSAR.

Met reden: ghy alleen zijt oorzaek van mijn kwael.

JOSEPH.

Wat hoor ick dagh op dagh, niet eens, maer honderdmael.

JEMPSAR.

Getroost u, ’theeft een end: ’kberei my om te sterven,
O onmedogend gast.

JOSEPH.

                                   Hoe kan ick u bederven
Met my, om ’t snood genot van....

JEMPSAR.

                                                       Hoe, wat noemt ghy snood?
Dat ick u waerdig acht t’omhelzen in mijn schoot?
Te bien dien versen mond? die vriendelijcke wangen?
Deze ogen, die zoo zeer niet naer den dagh verlangen,
Als om uw aengezicht t’aenschouwen ’smorgens vroeg?
Noemt ghy dit snood genot? En heeft hy breins genoeg,
Die aengebode min zoo schimpig gaet versmaden?

JOSEPH.

De Min, berooid van hoofd, laet zich van niemand raden.
Al’t voordeel, dat men trekt uit wellust is gering,
En meer niet als een dolle en vuile prickeling
Vann’t lijf, terwijl ’t gemoed vast wroegt door’t overwegen.
Dat’s al het voordeel: zet hier nu al’t nadeel tegen.
Het overspel begaet terstond een dubble smet,
Besmet er twee: ’tontwijdt en scheurt het heilig bed,
Vol onrust, vol krakeel: de weerga haet heur gade,
Behaegt den boel alleen, en gaet met hem te rade:
D’onwettige erfgenaem geraekt in’t wettigh goed:
De vader mist zijn kroost, en twijfelt aen het bloed:
Het achterdenken groeit: de twist doorkruipt de leden
Van’t maegschap: in het kort, het huwelijck bouwt steden,
Gelijck het overspel [’twelck Godt en mens zich belgt,
Al slaet men ’t in den wind] die in den grond verdelgt,
Door moord en vijandschap, al razende en bezeten;
En sleept de rampen na, gelijck een lange keten
Haer schakels: is’t dan vreemd, dat allerhande liên
En tongen
, in dit stuk, met wetten zich voorzien?

JEMPSAR.

Wat wetten de Syriers, Hebreên, Arabers hebben,
Of wy, ick acht ze als rag, en dunne spinnewebben,
Daer ruist de grote door, de kleine kleeft er vast.
Mijn wellust zy mijn wet. Wat niemand anders past,
Pas’ my, die zich van wet noch recht laet overkraeien:
Men leeft hier op zijn hoofs.

JOSEPH.

                                              Zoudt ghy uw heer zoo paeien?

JEMPSAR.

Men velt geen vonnissen op ongegrond vermoên.
En most mijn heer op’t nauwste eens rekeninge doen,
Het stond dan t’overzien, hoe hy zich had gedragen.
Wat doen de mannen niet, dat zy geen vrouwen vragen?
De rechter zuivre zich van’t zelleve gebrek
Verdient het zulck een naem. Wie leeft er zonder vlek?

JOSEPH.

Ghy waert om hals, kwam hy op’t stuk u overvallen.

JEMPSAR.

Zoo storf ick om de min, de zoetste dood van allen.
Mijn zinlijckheid waer’ my die suickre dood wel waerd.
En waer heeft ooit de dood rechtschape min vervaerd?
Wat vreeselijcke dood kan ware liefde scheiden?
Al blijft het lichaem hier, de zielen zelfs geleiden
Malckanderen beneên, in’t onderaerdse veld,
In’t vrolijck myrtebos: daer kust men, daer vertelt
D’een d ander zijn fortuin, en eerste sluickerijen:
Daer wordt men weder maegd: daer leert men weder vrijen
Als waer het nooit geschied: daer lacht een zalig dal.
Men trekbekt onbenijd, als duiven zonder gal.
Men brandmerkt niemand daer met lasterlijcke namen;
Noch ’theet er overspel zoo twee uit min verzamen.
Al wisselt men zomtijds uit zinlijckheid van lief,
Dat draegt alleen den naem van vriendschap en gerief.
Het beurt er dagh op dagh: men volgt daerin de wijze.
’Tis een verandering en lust naer verse spijze;
Naerdien een zelve kost de gasten walgen doet:
Ja ’t grofste lasterstuk wordt met een kus geboet.
De wetten worden nu de vrouwen voorgeschreven
Van mannen, die toch zelfs om wet noch regel geven.

JOSEPH.

Mevrouw, men kwetst en schendt, door’t schenden van zijn echt,
Alleen geen menselijck, maer zelf het Godtlijck Recht;
Dat toom’ uw’ lust, kan ’t recht der mensen u niet tomen.

JEMPSAR.

Van sluicklust? Jupiter is zelf ter sluick gekomen,
Bij Isis: Isis ontving ter sluick Osier,
Haer broer: Ons godheên gaen ten hemel door dit vier.

JOSEPH.

Het koste Osier zijn’ hals, gekapt in zoo veel stucken,
Als ’t Rijk hem graven bouwt: ’tzou hier niet beter lucken,
Indien uw Typhon my betrapte op zulck een daed.

JEMPSAR.

De slaven van der hand, de joffers op de straet,
En Potiphar verlet, door’t hoogtijd van dien heilig,
Bespiên ons weelde niet: al’t huis is vrij en veilig.

JOSEPH.

Gewelf noch dak noch muur bedekt die schande niet
Voor’t aldoordringende Oog, ’twelck ons gedachten ziet,
En straft het opzet, ’kzwijg de schandelijcke daden.
De Godtheid ziet het al.

JEMPSAR.

                                      Die zal ons niet verraden.

JOSEPH.

De Godtheid sloeg en plaegde, om een Hebreeuwse vrouw
Den Nijlvorst, onbewust van haer gegeve trouw.
D’Abimelechen zijn gewaerschuwd, voor de schennis
Nog onbegaen, hoewel onnozel, zonder kennis.
Het hemels vier verbrandde om schennis hele steên,
Tot pulver en tot as.

JEMPSAR.

                                 Dat’s jaren lang geleên.

JOSEPH.

Het overspel wordt zelf gestraft van stomme dieren.

JEMPSAR.

Die vrijen blindeling: wat durft ghy niet verzieren.

JOSEPH.

’Tzij veer dat ick uw bed door overspel ontwij.

JEMPSAR.

Wat’s overspel? Een kus den echten mond voorbij.

JOSEPH.

Ick bid verbeeld u eens, ghy waert op’t stuk gegrepen;
Zou Memphis en al’t hof niet zien uw neus genepen
Van’t aenschijn, en u naekt en bloot gevoerd ten toon?
En hoe ick, na veel smaeds en wel verdienden hoon,
De huid van t lijf gestroopt, met duizend wrede slagen,
Op eenen ezels rug de stad werde omgedragen,
En eeuwiglijck voor slaef verwezen naer de mijn?
Wat dunkt u? Zou dit lief dat leed wel waerdig zijn?
Indien wy beide niet op heter daed doorsteken,
Men ’t goddeloze bloed al schuimende zag leken
Van ’t overspelig bed; daer ick uw boel al warm
Den geest gaf, in den strik van dien vervloekten arm;
En leerde een ander zich van schelmse lusten spanen,
En hoeden voor bedrog van krokodilletranen.

JEMPSAR.

Vertrouwt ghy dan dat ick naer uw bederf zou staen?
Al’t huis is stom en zwijgt: geen mens kan ons verraên.

JOSEPH.

Schoon huis en kamer zweeg, en alle pijlers zwegen,
’Tgeweten zwijgt niet stil: ’t hart met zich zelf verlegen,
Beschuldigt nacht en dagh zich zelven, waer men gaet,
Ook daer men d’ogen luickt: die gruwelijcke daed,
Die schennis borrelt op, hoe diep zy wordt gedompeld.
Men rekent zich verraên, waer iemand spreekt of mompelt.
Ontmoette ick Potiphar, my viel straks in: dat’s hy,
Die my heeft opgevoed, gebeurd uit slavernij,
In top van’t huis hewind, en duizendmael verbonden:
Maer als een dankbaer knecht heb ick zijn bed geschonden.
Vlie booswicht, vlie: loopt straks ten huize uit al versaegd,
Zoo veer, daer ’t schellemstuk het hart niet langer knaegt,
Gelijck een worm het ooft: maer och, ’tis al verloren,
Al liept ghy, daer de Nijl zijn kil begint te boren;
Of daer de zon haer glans ter middernacht verschuilt;
Daer ’t ondier afgevast in sneeuw, van honger huilt:
Ghy kunt de donderstem van Godts gerecht niet smoren:
Die vierschaer doemt alszins: die rechter laet zich horen,
Mevrouw, wat houdtge my? ’Kruk zoo nog niet mijn heer,
En u en my, en al’t gezegend huis om veer:
Dat hoede Godt. Hoe klonk die val door volgende eeuw
Tot endelozen smaed en schande der Hebreeuwen.
Zou Joseph zulck een stuk in Godts gezicht bestaen
’Kheb veel te veel gehoord. Wien houdt ghy?’ Laet my gaen

JEMPSAR.

Ick val voor uwe kniên, en offer aen dees voeten
Dit lichaem, en dees ziel bereid haer schuld te boeten,
Door zulck een dood, als een wanhopende betaemt.
Wat draeit ghy ’t aengezicht, zoo schuw, en zoo beschaemd,
Van mijn gezicht? Ai, zet de schaemte een poos ter zijden.
Wat schaemte niet vermag, vermoge ’t medelijden
Met een die sterven moet en kan, om uwent wil.
Ai, wis mijn tranen af.

JOSEPH.

                                     Doortrapte krokodil,
Laet los, laet los: ghy moordt met dit bedrieglijck stenen.

JEMPSAR.

Hardneckige, o wat hoon! Hardneckige, ga henen.
Ga hene met dien roem van zulck een morgenstar,
Voor wien ghy d’ogen sluit. Ga meld u Potiphar,
Hoe mannelijck, hoe kuis zich Joseph heb gekweten;
Opdat het eeuwig my in’t aenzicht werd verweten,
Van hem; hoe Jempsar, verontwaerdigd van haer slaef,
Zich hebbe, voor al’t hof, ten toon gesteld zoo braef:
Maer neen, ghy zult nog zoo uw moed aen my niet koelen.
Ghy hebt mijn min versmaed, ghy zult mijn wraek gevoelen.
Ick weet die schandvlek wel te decken met een schijn
Van eerbaerheid: ick zelf zal in de voorhael zijn.

Och voester, slaven helpt: o wie verhoort mijn klachten.
Helpt slaven, voester helpt: een slaef wil my verkrachten.
Och Potiphar, sta bij. Och voester, help uw vrouw.
Waer blijft nu al’t gezin? Is niemand my getrouw?
Daer vliedt hy: och hy vliedt. Wat mocht mijn kermen baten?
Dat is die koele knecht; hy heeft my ’t kleed gelaten,
Tot een getuigenis. Ghy slaven jaegt hem na.
Och, leidt my aen een zy, totdat dit overga.

REY VAN ENGELEN
ZANG.

Als op den top van’t lijden
Ontzeide min eens overslaet
Met volle kracht, dan brandt de haet
Zoo fel aen alle zijden,
Als ’t vier dat Sodom’s steên verslond,
En welt met smook op, uit den grond
Der grondeloze poelen.
Wat wraek lest een onlesbren gloed?
Wat smaekt haer zoeter dan haer bloed?
Al razende te koelen,
In’t bloed, dat nu zoo lang gevergd,
Door’t weigren zoo veel adders tergt,
Als zy laet haren krullen,

En vlechten onder’t hullen?
Waer schuimbekte ooit een tijgerin,
Door’t plondren van haer jongen,
Van spijt om’t hart gewrongen,
Zoo wreed, als afgekaetste min?

TEGENZANG.

Wat weiden kuise vrouwen
Geruster in den echten beemd;
Daer zy, om lief noch leed vervreemd,
Haer egade onderhouwen
Met kussen, zonder valsen schijn:
Daer twee paer lonkende ogen zijn
Getuigen van die lonken,
Waerdoor het een en enig paer
Zijn kroost ziet lachen jaer op jaer,
Met vriendelijcke vonken;
Die ’t ongeveinsde vierslag slaet.
Hier stelt de zedigheid hun maet.
Hier nestlen geen krakelen.
Hier bloeit door eerlijck telen,
De spruit, die stutten zal hierna,
Met hare sterke schouderen,
De vege en afgaende ouderen.
’Kwens Joseph zulck een wederga.

TOEZANG.

Zy wordt vast van de zon
Gebakerd binnen On,
In des Aertspriesters huis en hoven,
Die Joseph’s, ’sKonings rechte hand,
Zal trouwen
, en met zuivren brand
In haren schoot en boezem stoven,
En koestren. Wat men aen haer ziet,
Is melck en bloed, en anders niet.
Prinsessen zullen ’t bruidsbed spreien;
Wij hen met zang te bedde leien,
En huwen heiliglijck en kuis
’T Aertspriesterlijck aen Abram’s huis.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001