Joost van den Vondel (1587-1679)

JOSEPH IN EGYPTEN

HET VIJFDE BEDRIJF

STAETJOFFERS, VOESTER

STAETJOFFERS.

Wij zagen Apis nooit met schoner rouw begraven.
Wat schort de Voester? Wel, hoe dus? Wat schort de slaven,
Die in een ring zoo drok verbaesd en bezig staen?
Wat wankt er, Voester? Zeg.

VOESTER.

                                              Hetgeen ghy niet zoudt raân.

STAETJOFFERS.

Heeft enig slaef zich nu op’t hoge feest verlopen?

VOESTER.

Wie mist ghy hier in huis?

STAETJOFFERS.

                                        Hoe komt de poort wijd open?
Is iemand uitgegaen?

VOESTER.

                                   De Huisvoogd is’t ontvlucht.

STAETJOFFERS.

Waerom?

VOESTER.

                Wij schoten toe, op’t jammerlijck gerucht,
Naer’t binnenste vertrek: daer lag mevrouw verlegen,
En Joseph liep zijns weegs: maer dit waer best gezwegen.

STAETJOFFERS.

Behoe ons, Isis: och, zwijg stil: och, rep dit niet.
Wat horen wy? Zwijg stil.

VOESTER.

                                          Ghy hoort dat my verdriet
Te melden: maer wat raed? Hoe zal men dit verbloemen?
’Tis al’t gezin bekend. Ick durf het u niet noemen.

STAETJOFFERS.

Nu zeg ons dan recht uit, hoe is’t er mee gesteld?

VOESTER.

De Huisvoogd wou mevrouw schofferen met geweld.
Zy schreit vast daerze zit. Hoe zal men dit bedecken?
Al’t water van den Nijl kan deze gruwelvlecken.
Niet wassen uit zijn faem, nog flus zoo wit als sneeuw.

STAETJOFFERS.

Nu zeg wat na van dien godvruchtigen Hebreeuw.
Hoe koel geliet hy zich, toen wy hem flus zoo trocken,
En noodden op het feest. Hoe schuw was hy van jocken
En boerten, als een die nooit smaek in vrouwen vond.

VOESTER.

Het stille water heeft gewis een diepen grond.
Wat raed? Mijn meester komt, wie kan haer krijten sussen
Voor zijn oplopendheid? Hy zal zijn gramschap blussen
In dat baldadig bloed. Hy komt, my dunkt ick zie’t.

STAETJOFFERS.

’Tzal nodig zijn, dat elck met macht hier tussen schiet,
En ’t ongeluk verhoe, wanneer hy sta in’t midden,
Van al het hofgezin. Wij willen hem verbidden:
’T vergrijp is menslijck en gebeurlijck. Men verdoem’
Hem tot een zachter straf: ’twaer scha, dat zoo een bloem
In’t bloeienst van haer tijd getrapt wierd, en bedurven.

VOESTER.

Het waer zijn rechte loon: hy heeft het grof verkurven.

STAETJOFFERS. POTIPHAR. VOESTER.

STAETJOFFERS.

Mijn heer, is dit een feest en hoogtijd van gena,
Zoo koom met uw gena uw hofgezin te sta.

POTIPHAR.

Wat ’s dat gezeid? Hoe dus? Wat bidt ghy met u allen?
Wat kwaed is hier begaen?

STAETJOFFERS.

                                            Wie staen kan, die kan vallen:
’T vergrijp is menselijck.

POTIPHAR.

                                      Hoe zal ick dit verstaen?
Nu Voester spreek klaer uit, wie heeft hier iet misdaen?
Nu Voester: spreek, zeg op: wat houdt ghy u zoo achter?

VOESTER.

Een Konink onderhiel in’t hof een trouwen wachter,
Die voor zijn kamerdeur de wacht hiel nacht en dagh;
Een hond zoo schoon en braef als mensen oog ooit zag.
Hy liet zich nimmermeer van iemands handen strelen,
Dan van den Konink zelf, die was gewoon te spelen
Met dien Trauwant, in’t hof zorgvuldig opgevoed.
Hy at van ’sKonings dis: men gaf hem overvloed
Van alles. ’T licht had lust zijn halsband te beschijnen,
Beslagen met fijn goud, en blakende robijnen.
Geen onhoofs aengezicht dorst denken, min bestaen,
De kamer, daer zijn heer ging slapen, in te gaen,
Als met bekende wacht: ja zelfs de hovelingen
Ontzagen ’swachters oog, als zy de poort ingingen.
Maer ’tscheen alsof dit dier zich zelf vergeten had,
Toen eens de Koningin ter kamer innetrad:
Hy kwam haer schrickelijck van achter aengevlogen,
En’greep haer bij den hals, met gloênde en brandende ogen;
En zonder dat ze werd gered van’t hofgezin,
’Twelck toeschoot op haer kreet, ’twas met de Koningin
Gedaen: het dier had al’t genoten goed vergeten,
En kreeg voor’t halssieraed een kneppel en een keten.

POTIPHAR.

Wat hoor ick daer? My schrikt. Wie wankelt in zijn trouw?
Raekt Joseph dit, of niet?

VOESTER.

                                      Helaes! Daer komt mevrouw.

POTIPHAR. JEMPSAR

POTIPHAR.

Mijn lief, wat hoor ick hier? Hoe laet ghy ’t hoofd zoo hangen?
De tranen biggelen langs d’opgekrabde wangen:
De vlechten hangen los. Wat’s d’oorzaek dat ghy treurt?
Hoe komt uw kleed aldus uit zijne plooi gesleurd?
Dit staet my zeldzaem voor.

JEMPSAR.

                                             Och och, laet my betijen.

POTIPHAR.

Zeg op, verzwijg my niets. Wat’s d’oorzaek van dit lijen?
’Kwil weten wat hier schuilt: wat slaef u heb misdaen.
Zeg op, ’tzal hem gewis niet ongestraft vergaen.
Al waer’t de Huisvoogd zelf. Komt nog uw hert niet boven?
Wie is ’t?

JEMPSAR.

               ’Twaer hachelijck of ghy dit zoudt geloven.

POTIPHAR.

’Kwil weten wat hier schuilt.

JEMPSAR.

                                              Waer laet ick mijn verdriet?
Och och och och.

POTIPHAR.

                            Zeg op: dit huilen vordert niet.
’Kwil weten wat hier schuilt, wat huis hier nu mag leggen.
Ghy weigert het, welaen, dees Voester zal’t my zeggen,
Dit grijs gerimpeld wijf; zeg op, eer ick’t u leer.

VOESTER.

Gena, mijn heer, gena.

POTIPHAR.

                                    Zeg op, geen woorden meer.

VOESTER.

Dewijl ick’t melden moet, zoo bidde ick dan te voren,
Dat ghy wilt matigen de bui van uwen toren,
Op dat de strengheid niet de maet te buiten ga,
Maer lieflijck werd gemengd met goedheid en gena.
Ick heb mevrouw alleen in haer vertrek gelaten,
Op hoop of d’eenzaemheid en stilte wat mocht baten,
En sussen het gemoed in zijn zwaermoedigheid.
De slaven van der hand, door Joseph’s loos beleid,
Onthielen zich gerust op’t voorhof, zonder spreken;
Toen snel en onvoorziens een keel werd opgesteken,
Als van een mens, ter dood verlegen, ’kweet niet hoe.
Ick schoot naer het vertrek: dees slaven schoten toe.
Daer lag mevrouw benauwd, als een die angstigh baerde.
Zoo lang gelijckze was, en uitgestrekt ter aerde:
Het lichaem naekt ten deel, de ganse boezem bloot.
De slaven vlogen uit: de Huisvoogd vluchtte en vlood,
Veel sneller dan een hert vooruit; en gink vast strijken
In’t schenkers huis, en wist van staen noch om te kijken.

POTIPHAR.

Ghy slaven, zaegt ghy zelfs dien booswicht achter na,
Zoo knikt my toe: die vloek, dat hem de Viergod sla:
Men sleep hem daetlijck hier: gaet leert hem voor u buigen,
Wij hebben maer te veel bewijs aen zoo veel tuigen.

JEMPSAR.

En of ghy twijfelde, zie daer, bezie dat kleed.

POTIPHAR.

Wat zie ick? Joseph’s rok?

JEMPSAR.

                                    Hy greep my aen, ick kreet,
En riep al’t huisgezin: de booswicht straks aen’t rennen,
En liet my ’t kleed ten buit, opdat men klaer kon kennen
Den koelen kuisen aerd van dit besneen geslacht.
Ghy hebt my dien Hebreeuw, dien slaef, in huis gebracht.
Opdat uw bedde en huis al teffens werd geschonden.
Wie kan dit loochenen? Hy is op’t stuk bevonden.
O schennis, o mijn eer, mijn zuiverheid leed last.
Och och och och och och. Daer komt die fraeie gast.

POTIPHAR. JOSEPH

POTIPHAR.

Wat houdt ghy Potiphar? Laet my mijn schande wreken.
Weg Joffers, laet my los. O goddelozz treken,
Laet los, laet los: wat schaed dat ick dees handen smet,
En schende aen zulck een’ vloek, dien schenner van mijn bed
Wat mocht ick, trouweloze, aen u mijn huis betrouwen,
En straft men t’uwent zoo ’t geweld aen echte vrouwen
Bedreven? Huichelaer, verft schaemte uw wangen niet?
Maer ’t aengezicht besterft omdat hy voor zich ziet
Zoo veel getuigen. – Wie heeft my mijn dolck ontnomen?
Wat houdt ge my? Laet los, dat ick hem op mag komen,
En ruckende uit zijn borst het onbesneden hart,
Dat smacken, al bebloed en lillende, o mijn smart!
In’t eerloos aengezicht. O al t’ondankbre snoodheid
Dees halfgeschende vrouw was oorzaek van uw grootheid!
Hoe dikwijls bad ze my, zoo minnelijck en kuis,
Dat ick u vijzlen zou in top van hof tot huis.
Beloont ghy zoo haer deugd? Bewaert ghy zoo de rechten
Der vadren? Leeft ghy zoo ten spiegel van mijn knechten,
En slaven? Hebb’ ick in mijn boezem opgekweekt
Een half vervroze slang, die my het hart afsteekt,
Zoo ras zy wat bekomt? Hoe vinde ick my bedrogen!
Ghy slaven vleugelt hem: ras rukt hem uit mijn ogen.

JOSEPH.

Wat leit men my te last hetgeen ick nimmer docht!

POTIPHAR.

Ja loochen vrij, ’tgeen ghy niet kunt ontkennen, nocht
Verloochenen: wy staen om geen bewijs verlegen.
Al zweeg al’t huisgezin, die mantel spreekt u tegen;
Die mantel, die nog straks dien huichelaer bedekt,
Verraedt nu ’t eerloos hart. Wat toeft men langer? Trekt
En sleept den booswicht voort in ’skerkers duisternisse,
Daer hy de klare zon en heldren middag misse;
Naerdien zijn misdaed blijckt, zoo klaer gelijck de dagh. -
Mijn liefste, schrei niet meer. laet varen dit geklag.
’Kzal hem dat schellemstuk verlerende, haest stellen
Ten spiegel en ten schrik van zulleke gezellen.
Ghy Joffers, leit mevrouw naer binnen. Voester, sla
Zorgvuldig dees bedrukte en aengevochte ga.
De Joffers schorten haer, schep moed, schep moed, mijn leven -
Hoe lastigh valt de gank: ai ziet, de benen beven.
Zy kan noch nauwelijcks bedaren van dien schrik.
’Tis nodig dat men ’t hart door aenspraek wat verkwik.
Maer wat een groten strijd gevoelt mijn hart van binnen.
’Kmoet haten, dien ick niet kan laten te beminnen.
O Joseph, ’khad mijn hoop en hart op u gezet.
Hoe braef hadt ghy mijn huis en al mijn staet gered,
Mijn schriften, schatten, knechts en slaven, schuren, stallen,
En ackers. Wat een stut is my zoo kort ontvallen;
In’t zekerst van mijn rust. Waertoe verbode stof
Van wellusten gezocht? De schoonste bloem van’t hof,
In’t bloeienst van haer lent, stond lachende opgeloken
En reed voor u, had ick die lucht slechts eens geroken.
Nu legt ghy levend dood, door’t sterven van uw eer.
Nu smijt een ogenblik veel jaren dienst om veer.
Hoe kan zoo schoon een lijf, een geest begaefd met reden,
Vermommen zulck een kwaed, en die wanschapenheden
Verbergen voor het oog der mensen, ’twelck toch niet
Kan oordelen, dan naer hetgeen ’t uitwendig ziet.
Bedekt een fraei gestalt die lelijcke gebreken
Moet ghy op’t hoge feest my juist naer’t harte steken,
Door’t schenden van het pand, dat in mijn armen leit?
Mijn hoop had my van u wat anders toegezeid:
Maer anders schikt de mens, en anders is’t beschoren.
Wanneer men droomt van rust wordt d’onrust eerst geboren

REY VAN ENGELEN.

Hoe menigmael bedriegt de schijn.
De trouw kan nergens veilig zijn.
De nare kerker, ijzre keten;
En lasteringe op’t alderboost
Verwacht te hoof de deugd; wiens troost
Bestaet in Godt en ’t goed geweten,
Z’omhelst haer lijden met geduld,
Terwijl ze boet een anders schuld.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001