Joost van den Vondel (1587-1679)

DE LEEUWENDALERS.

HET VIJFDE BEDRIJF.

LANTSKROON. ADELAERT. VRERICK.

LANTSKROON.

Wy naecken d’offerplaets: helaes, men kan niet spader.
Mijn waerde zoon, vergeef, vergeef het uwen vader,
Die, als zijn eigen kint, u opvoedde in zijn huis,
Dat hy, geperst door noot, en schricklijck lantgedruis,
Het onverzoenbaer recht des Zoendaghs niet kan schorten.
Godtvruchtigheit verbiet de Godtheit te verkorten:
Medoogenheit gebiet dat ick uw leven spaer’.
Wat voelt mijn geest een’ strijt! o wreet verzoenaltaer,
O zode, durftghe wel het bloet der Goden lecken,
Daer lindeschaduwen oock spin en padden decken?
En zal dit heiligh root besprengklen ’t groene bedt,
Dat noit met zulck een bloet gevlackt wert, en besmet?
Wat raet, mijn kint? De zon van uwe jeught aen ’t blincken,
En naulix opgegaen, begint in ’t gras te zincken,
Als d’andre zon in duin: maer dees keert morgen weêr;
Het licht van uwe jeught en jongkheit nimmermeer.

ADELAERT.

Mijn vader, langer niet mijn vader in dit leven,
Ghy hebt uw eigendom de Godtheit zelf gegeven,
En ick my zelven gansch vereert aen ’t algemeen;
Benijme niet dien krans, een lot, dat iedereen
Niet toevalt. Laetme gaen den schutter zelf verrassen.
Rechtschapen karel past op dootshooft noch grimmassen
Van grijns of schors des doots, die kinders hier vervaert.
Geluckigh sterft hy, die zijn doot met eere paert.

VRERICK.

Nu hoor ick Waerandier noch leven in den zone,
En ken hem in zijn kroost. Dat vader Pan u kroone,
Die uwen vader volght in moedigheit en deught.
’k Geloof zijn assche springt en huppelt nu van vreught;
Indien de beenders noch, in hun geruste stoelen,
Zich moeien niet ons lot, en iet van ’t weereltsch voelen.
Hy scheidde met dit woort, van Koenraets arm gestut:
„Ick leefde minst voor my, en sterf om ’s anders nut.”
Ga hene, groet dien helt: vertel hem d’ongelucken,
Die, na zijn ongeluck, niet lieten ons te drucken.

LANTSKROON.

Mijn zoon, indien u noch iet weereltsch quelt, en smart,
Ontdeck my voor het leste al wat ’er leit op ’t hart.
De Hemel blijve op ons in eeuwigheit verbolgen,
Indien wy uw verzoeck en jongsten wil niet volgen.

ADELAERT.

Ick heb een bede op u, en twijfel ’er niet aen
Zy wort gewilligh van u beide toegestaen
Aen een’, die gaerne sterft, en vrolijcker zal sterven,
Indien hy na doot ’t beloofde magh verwerven.

VRERICK.

De lantkappel, de beeck, de lindehoom, de lucht,
Het velt, het stomme vee, de vogel in zijn vlught
Getuigen van uw bede, en ’t geen wy u beloven.

LANTSKROON.

De donder sla het ooft met vlaegh op vlaegh van boven;
De hagel sla met kracht den bloessem op den boons,
Houdt elck van ons u dit niet eerelijck en vroom.

VRERICK.

De koe ga grazeloos en dor en mager quijnen;
De vogel schuwe ons lucht; de duin verjaegh de knijnen;
De visscher vange en visch’ gedurigh achter ’t net;
Indien men dezen eedt niet nakome, als een wet.

ADELAERT.

Houdt op, ick ben gerust, en zonder eedt te vrede.
Uw woort is my genoegh: ook wil ick met geen bede,
Die hooger dan de maght, en boven reden ga,
Belasten eenig mensch, noch moeien tot zijn scha.
Ghy, vader, weet het wel, en d’omgelege dorpen
En duinen, hoe ick ’t oogh zoo vierigh had geworpen
Op schoone Hageroos; hoe d’ongelegen tijt
En twist my dit geluck misgunt hebbe en benijt.
Zy blijve niettemin onschuldigh, onbesproken.
De min is keur, geen dwang. Het werde niet gewroken
Aen iemant, die mijn woort ter quader trouwe hiel.
’k Verzoeck alleen op u, indien het zoo geviel,
Dat deze schoone bloem, oock maeght quaem t’overlijden,
(Zy leve na mijn doot) ghy woudt mijn grafsteê wijden
Met zulck een zuiver lijck, en onder eenen zerck
Haer zincken in mijn graf, met dit gedicht, en merck:
„Hier sluimert Hageroos, by Adelaert gezoncken:
Haer koudt gebeente kan zijn assche noch ontvoncken.”

LANTSKROON.

Ick zweer, zoo dat gebeure, en hou het voor gewis,
Een staetsi zal haer lijck, gelijckze waerdigh is,
Gebeuren, langs den wegh, bestroit met groene meien,
En palm en lauwerier; ick zelf de baer geleien,
En volgen hangends hoofts, en storten overluit
Mijn’ zegen over uwe en hare beenders uit.

VRERICK.

Een ieder wil zijn gunst aen zulck een staetsi schenken;
Geen huisman dan zijn vee in sloot of beke drencken;
Geen koe zal haren mont eens zetten aen het gras;
Dat treure, als of zijn groen verflenst verstorven was.
Men zal uw’ zerck rontom beplanten met cypressen,
En wenschen datze in ’t graf uw minnevier magh lesschen.

ADELAERT.

Mijn vader, laet ick u omhelzen met een’ kus.

LANTSKROON.

Mijn zoon, dat geene doot d’oprechte liefde blussch’,
Waermede ick u, een wees, uit vaderlijck ontfarmen,
Ontfing in mijnen schoot, en druckte met deze armen
Zoo hartlijck aen mijn hart, het welck benauwt, alree
Dien wilden pijl gevoelt. O smert! o hartewee!

ADELAERT.

De goden bonen u al ’t goet, aen my bewezen;
Schep moedt: rechtschapenheit hehoort geen’ pijl te vreezen.

VRERICK.

Dat ick u mede omarme, o roem van Leeuwendael!
Ga rustigh hene: sta zoo pal, gelijck een pael.
Uw vromicheit zal doot, en hoogh, en pijl vervaren.

ADELAERT.

Dat u de Goden lang tot nut der menschen sparen.
Ontslame: laet ick my vernedren op mijn knien,
En voor de lantkappel noch d’uiterste eere biên
De Godtheit, die my wacht ten offer, haer beschoren.
O vader Pan, ben ick uit ’s Woudtgodts stam geboren,
En eerde ick altijt vroom de Godtheên van de jaght,
Van acker, bosch, en vee, en wat men heiligh acht,
Zoo laet u door mijn doot voor ’t lest genadigh stillen
Verbie zulck offeren, dit jaerlijcks menschespillen;
Een bloetwet al te zwaer. Vermorwt u ’s volcks geklagh,
Zoo geef, dat Leeuwendael eens adem scheppen magh.
Hier op neem ’t offer aen, dat wy u heden schencken.

VRERICK.

’t Gaet wel, de Godtheit schijnt u gunstigh toe te wencken.

ADELAERT.

Nu entlijck ree gestaen voor ’t outer van den boom.
Waer blijft de Wildeman? ick wacht hem dat hy koom’.
Ay, vader Lantskroon, ay, wat keert gy ’t hooft ter zijde?
Wat schroomt ghy het geluck, dat my fortuin benijdde,
En weigerde al te lang, t’aenschouwen? Keer u om.
Zoo tart mijn hart den pijl, en heet hem wellekom.
De Wildeman genaeckt: zijn schreden zijn niet verre.
Ick zaegh mijn heil voltoit, zoo nu mijn morgenstarre,
Mijn lieve Hageroos hier tegenwoordigh stout,
En my gewaerdighde mijn’ geest met haeren mont
Te vangen, als de ziel ter hartwonde uit zal vaeren,
Noch root en warm van bloet, van bloet, hetwelck ick gaeren
Ten besten geve, indien ick in haer gunste sterf.

WILDEMAN.

Hier is de Wildeman, de Lantplaegh, het bederf
Der wrevelmoedigen, die d’Ackergoôn onteeren.
Hy liet zich van geen’ Reus noch Herkules braveeren,
Van Moor, noch Polyfeem, noch hallef man en paert,
Noch menschevreters, die afgrijslijk wilt ean aert,
Gebogen voor zijn’ boogh en knodts, zich laten binden.
Hy groeit in menschejaght, en rooyen, en verslinden,
En stapt waer hem de wraeck der Goden henedrijft.
Het gelt nu Leeuwendael, dat noch krackeelen blijft.
Waerachtigh dat ’s het wit, het welck ons past te raecken.
Sta vast, dit horenpunt zal door de ribben kraecken.
Daer leit het quastigh hout, ons knodts, zoo lang in ’t gras.
Nu stijgh dien heuvel op, en mick, en schiet hem ras.
Welaen, mijn fixe boogh, ghy hebtme noit bezweeken;
Mijn wollefspees, te taey in ’t recken om te breecken
Gedoogh dat ick u spann’ veel stijver dan voorheen.
Nu op den nagel eerst de scherpheit van het been
Des pijls aldus geproeft: het noodighste moet voorgaen.
Nu aengeleit: sta vast: sta vast, dat zal’ erdoor gaen.

HAGEROOS. ADELAERT. VRERICK. WILDEMAN.

HAGEROOS.

Maer allereerst door my. De Wilde treff’ mijn hart,
Dat uwenthalve koen den strengen moortboogh tart.
Mijn lief, mijn Adelaert, omhels my eens voor ’t leste
Uw trouw verplichtte my: nu geef ick ’t lijf ten beste,
En trede in uwe plaets. Wat toeft de Wildeman?
Geen schooner wit dan dit. Dat hy den moortboogh spann’
En aenlegge op mijn borst. Schiet toe, schiet toe, ghy rover.

ADELAERT.

Och Hageroos, mijn bloem, mijn troost, wat komt u over?

VRERICK.

Wat razerny is dit? wat dolheit komt u aen?
Vertreck, ick ly het niet.

HAGEROOS.

Hoe kan ick schooner staen? Zoo moet een lief haer lief beschutten, en beschermen. Zoo sterfze, wel getroost en vrolijck, in liefs armen.

ADELAERT.

Ghy sterven? neen gewis. Dat ghy uw leven spilt
Voor ’t mijn, en uwe borst my diene voor een schilt;
Ick ly het niet: vertreck, vertreck, mijn uitverkoren.
De Goden eischen my, ten zoen van hunnen toren.

HAGEROOS.

De Goden wraecken my, zoo ’t offer hun mishaeght.

VRERICK.

Hier wort een jongelingk vereischt, en geene maeght.

HAGEROOS.

Welaen, zoo laet een pijl dan twee gelieven paren,
En recht door mijne borst in ’s minners boezem varen,
En hechten hart aen hart, en lijf aen lijf te hoop.
Zoo paren minnaers best: men leit geen’ vaster knoop.

WILDEMAN.

Dat gelt dan man en wyf: ick zweer het by den Vader.

VRERICK.

Vertreck, mijn kint, hy schiet, hy schiet u bey te gader.

HAGEROOS.

Schiet toe, ghy Wildeman, schiet toe: schiet toe: geen noot.
Al wie uit liefde sterft, die sterft de zoetste doot.

ADELAERT.

Hou op, o Wildeman, O Hageroos, mijn leven.

HAGEROOS.

Doorschiet mijn’ boezem eerst. 

WILDEMAN.

Ghy zult ’er beide kleven. Ick ken noch maeght, noch knecht, wie achter staet, of voor. De boogh en pijl zijn blint. Dat kost, dat gaet’ er door.

PAN.

Hou op, o Wiideman: gehoorzaem ons geboden:
Ontspan den wilden hoogh; nu mickt ghy naer ons hart.
Het huwelijck van een paer, geteelt uit Ackergoden,
Vereenigh’ Leeuwendael, na zoo veel twist en smert.

VRERICK. LANTSKROON.

VRERICK.

Gelooft zy vader Pan, bezorger van ons allen.
Hoe staet de Wildeman? de moedt begint te vallen:
Hy treckt de schouders op, en schudt zijn hooft, noch warm
Van toren. Hy bedaert, en schort met zijnen arm
En ocksel vast de knodts, en deist, niet zonder stenen.
Zoo druipt een suffert af, die tusschen zijne beenen
Den staert vast intreckt, als een dogh, hem veel te sterck,
By d’ooren heeft geschudt, gebeten uit het perck. (*)

LANTSKROON.

Gelooft zy vader Pan, bezorger van ons allen.
Men offre hem geen koe, noch kalf, maer heele stallen.
Hy toomt den Wildeman, verschoont het vrome bloet,
Uit ’s Woudtgodts struick geteelt. O Leeuwendael, schep moedt.

VRERICK.

Maer zie dit vrolijck paer elckandere nu kussen,
En vryen, mont aen mont: wy hangen ondertusschen
Om d’uitspraeck van Godt Pan in twijfel. Hoe? wat is
Het hart van Pan? wie melt ons dees geheimenis?
Wat paer, uit Ackergoôn, en goddelijcken bloede,
Vereenight Leeuwendael? naerdien men noit bevroedde
Waer Vredegunt belandde, of van een kint gelagh:
Het eenigh, dacr de hoop van Duinrijcks stam op zagh.
’k Geloof Velleede zou ’t Orakel niet ontvouwen.

KOMMERYN. VOLCKAERT. VRERICK. LANTSKROON.

KOMMERYN.

Ick koom ter goeder tijt uit andere landouwen,
Naerdien ick spreken hoor van onze Vredegunt.

VOLCKAERT.

Wat zeghtghe bestemoêr?

KOMMERYN.

                                          Met oorlof, Heemraet, kunt
Ghy my berichten of de vondeling mag leven?
Is Volckaert niet uw naem?

VOLCKAERT.

Het zy zoo: dat ’s om ’t even Wat leit u aen mijn’ naem? men noemtme zoo van outs.

KOMMERYN.

My dunckt ick kende u eer, en ken u noch, Godt woud’s.
Berichtme toch van ’t kint, dat iemant in de heggen
Op uwe hofstede, eer te vondeling liet leggen.

VRERICK.

Hoe moeder? kent ghy dat? en zijn gelegenheit,
Of schort het u in ’t hooft?

KOMMERYN.

Geen mensch kan u bescheit Van zijn geboortelot, en staet, en oudren geven Als ick.

VRERICK.

Hoe komtghe hier?

KOMMERYN.

Den Rijnstroom afgedreven, Uit eenen hoeck, daer oock de tweedraght op de been, De rust versteurt; en ’s nachts my Vredegunt verscheen, En riep: vertreck, eer u hier nieuwe ellenden drucken. Bezoeck ons out gewest, het zal u daer gelucken. Hoe heeft my d’ouderdom verandert, en mijn buurt?

VOLCKAERT.

’k Vertrou de hemel heeft haer herwaert aen gestuurt.
Ick ken dit aengezicht: ick hidde u, hoortze spreken.

LANTSKROON.

Heeft iemant van ons vleck arglistigh dit besteken?
Zie voor u, bestemoêr, en stel ons niet te leur
Met logentael, of droom: ghy staet hier voorde deur
Der lantkappelle, en kunt de Godtheit niet bedriegen.

KOMMERYN.

Laet andren vry haer tong verhuren om te liegen,
Te beuzelen by ’t volck, dat gaerne wordt gestreelt:
’t Is mijn gewoonte niet; hoezeer ick ben misdeelt
Van ’t avontuur, dat my, van have en man versteken,
Zoo lang heeft omgesolt, in onbekende streken.

VRERICK.

Ghy geeft uw zeggen schijn van waerheit, en van reên:
Maer komt uw rede niet in alles overeen,
Zoo wil het haperen: men zal uw woorden wegen.
Hoe is uw naem? Hoe is ’t met uw fortuin gelegen?

KOMMERYN.

Mijn eigen rechte naem is Kommerijn, en stemt
Geheel met mijn fortuin. Ick ben hier niet zoo vremt,
Of wiert ’er opgevoedt, gewonnen en geboren.
’k Heb bey mijn ouders vroegh, ocharm te vroegh verloren.
Het Leeuwendaelsch krackeel stont my te bijster duur,
Het kostte goet en bloet, en leerde een weeu hoe zuur
Men aen zijn’ nootdruft raeckt, daer luttel valt te winnen.
Ick zworf in ballingschap rontom, en kloeck aen ’t spinnen,
Beholpme in eerbaerheit, alleen en onhertrouwt.

VRERICK.

Zy zworf van deur tot deur, en komt hier arm en out,
En brouwt, om wat genots, de waerheit met de de leugen.
Heugt u van ons krackeel?

KOMMERYN.

Wie kan dit beter heugen Dan my, die ’t eeuwigh smert, dat dit krackeel ontstack, Gelijck een vuile pest, en sloegh van dack in dack, Noch feller dan een brant, onmogelijck te blusschen? Men raeckte hantgemeen: de vroomste schoot ’er tusschen, Die stercke Waerandier; (hy kreegh den naem van Helt Niet ydel, noch vergeefs) en Duinrijck zocht gewelt Te schutten, aen zijn zijde, en misverstant te scheiden; Maer lieten ’er den hals, dat menighten beschreiden. D’oprechte Godelief verscheidde op dit gerucht, En Lantskroon nam het kint: maer Duinrijcks weeu bevrucht, Ontvloot benaeuwt dien moort, en quam uit noot, in heggen En duin, van eene vrucht, een dochter, te geleggen. Ick vlughtte aen hare zijde, en tuige u waerze bleef.

VRERICK.

Hoe hietze?

KOMMERYN.

Vredegunt.

VRERICK.

Dat Pan het u vergeef: Getuightghe nu een zaeck, wel twintigh jaer geleden?

KOMMERYN.

Ay Heerschap, steur u niet: dit heeft al meê zijn reden.

VOLCKAERT.

Zijt ghy met Vredegunt uit Leeuwendael gevlught?

KOMMERYN.

Zoo waerlijck helpme Pan. Ick berghde zelf haer vrucht,
Toen zy in duin beviel, en storf met deze woorden:
„O minnemoêr, de haet zal zoecken te vermoorden
Door lagen of vergift de hoop van Duinrijcks struick,
Dit arm onnozel wicht; dies wil ick dat het duick’,
En schuile twintigh jaer, bedeckt voor vrient en mage.”
Dit zwoer ick haer, en ley het kint in uw hage
Te vondeling, heel vroegh, op eenen morgenstont.

VRERICK.

Ghy zorghde voor de vrucht, en niet voor Vredegont?

KOMMERYN.

Die storf: ick hebze in duin en onder ’t zant begraven,
En vliedende den twist, verkoos een stille haven.
Wat zou men doen? Ick schuwde ons lantplaegh, volgevaers,
En ’t vleck, daer Koeman, och mijn man, gelijck een baers,
Gekerft wiert met een mes, van Vechter, die smoordroncken,
Hem neêrley, daer hy zat, zoo stil, en niet beschoncken.
Och Koeman, och, hoe dick heb ik een’ man ontzeit,
Mijn schorteldoecken nat, mijn oogen uitgeschreit!
Waer vont men oit een weeu, zoo stil, en droef van harte,
Als uwe Kommerijn, vol kommer, en vol smerte?

LANTSKROON.

Maer wat verzekert ons van zulck een vondeling?

KOMMERYN.

De bloetroos op den arm, en Duinrijcks merrekring,
Die Vredgunt my schonck, om eeuwigh te bewaren:
Nu komt hy wel te pas.

VRERICK.

Laet zien dien ring.

KOMMERYN.

Zeer garen.

VOLCKAERT.

Wat zienwe? Duinrijks merck, een knijn in duin, een knijn.
Dit komt op waerheit uit: hier heft geen valsche schijn:
’t Verhael hangt hecht aen een: hier mangelt niet een schakel.

VRERICK.

Nu kan ick Pan verstaen, en zie door zijn orakel
Den klaren dagh. Dit paer, uit Woudt- en Veegodts bloet,
Ontslaet ons Leeuwendael van jaerlijksche offerboet.
Dees Maeght is ’t hart van Pan, haer grootvaêr en behoeder.

LANTSKROON.

Koom herwaert, dochter, koom, omhels uw tweede moeder,
Omhels nu Kommerijn, en onderstutze in noot.
Z’ontvouwt ons uw geboorte, en berghde u in in haer’ schoot.
Men hylicke Adelaert en Hageroos te gader.
Ick stel my heden in, gelijck een Vredevader,
Op dat men haet en nijt, als in een graf, bedelf.
De Noortzy blijf voortaen een VRYHEIT op zich zelf
Zijn’ Heemraet onderdaen. Dat Volckaert daer regeere
Ten beste van het volck, en twist en onheil keere.
Malkandren nu omhelst, en tot een vredepant
Gezegent, en begroet, verwelkomt, hant aen hant:
Dit paer geluck gewenscht, het bruiloftsliet gezongen,
En met een rondendans eens in de boght gesprongen
Ter eere van den Vrede, en onzen vader Pan,
Die in verlegenheit zijn kinders redden kan,
Hen zegent, na den vloeck, en op der vromen bede,
Door lanttwist baent den weg tot rust, en PAIS, en VREDE.

REY VAN LEEUWENDALERS.

’t Is bruiloft in de weide: ’t Is bruiloft op het lant. Nu danst om deze beide, En huppelt hant aen hant, Om Hageroos en Adelaert, Door ongeveinsde min gepaert, Door reine liefde en trouw vergaert. O zoete zachte bant.

De Zuidt- en Noortzy paren Zich in dit paer te hoop. De tweedraght is vervaren: Men leit een’ vasten knoop. Men weet van lantkrackeel, noch nijt, Van wederwaerdigheit noch spijt: Men zoent, omarmt, bemint en vrijt, De Twist is op de loop.

Wy zien de huisliên blijde, En vrolijck, nu alree Vol hoops van wederzijde Krioelen onder ’t vee. De Heemraet leit den Haet aen toom. De koeien geven melck en room. Het is al boter tot den boôm. Men zingt al PAIS en VRE.

PAIS EN VRE.


Ingezonden door J.R. van Wijk – Ingezonden op: 19 July 2001