Joost van den Vondel (1587-1679)

MARIA STUART.

HET EERSTE BEDRIJF.

BIECHTVADER. MELVIN.

BIECHTVADER.

Hofmeester, die mijn hart door uw beproefde trouwe
Verknocht, en voor de deur van ons gevange Vrouwe
Vast wandelt hene en weêr, in ’t oogh der kamerwacht;
Heer Melvin, zegh my toch, wat onraet heeft te nacht
Drurei, Paulet, en al die dit kasteel bezetten
Geweckt met trommelen en steecken van trompetten,
Noch schichtiger dan oit in leger wert gehoort;
Ja anders niet dan of de Spanjaert brugh en poort,
Door kracht van buspoêr en petarden opgesprongen,
Bemaghtight had, en quam gewapent ingedrongen?
Was ’t vyandt, die u joegh, of ingebeelde schroom?
Ick lagh in mijn gebedt, en schoot als uit den droom.

MELVIN.

O Vader, was het vreemt, dat zoo veel harten krompen?
Paulet hoorde in zijn’ slaep een steen in ’t water plompen,
Aen d’oostzy van de graft, en angstigh of men hier
Den muur al stil beklom, stack op, gelijck een vier.
En flucks ten bedde uit, riep in ’t hemde: wapen wapen;
En schoon men niets vernam, noch kost zijn geest niet slapen,
Voor dat men om ’t kasteel en Fodringaje zagh
Of ergens volck of laegh in ’t velt verborgen lagh,
Men mompelt over al door vlecken, steen en dorpen,
Van op de brugh, by dage, een’ wagen om te worpen
Of ’s nachts een’ lossen steen te lichten uit den muur;
Of door verstant op ’t slot een geestigh avontuur
Te waegen, en Mevrouw in mans gewaet te redden.
Zoo menigh aenslagh steurt de Heeren op hun bedden,
Bezwaert met dit juweel, den kercker toebetrouwt:
Want noot zoeckt troost aen list, en acht geen stuck te stout.

BIECHTVADER.

Zoo houdt de vrees de wacht, de wacht Mevrouw gevangen;
Zoo prangt de mensch zijn hart, om ’s anders hart te prangen.
Een achterdocht, uit angst voor staet gesproten, acht
Zich nimmermeer genoegh verzekert op haer wacht:
Die hofplaegh raemt geen maet, noch kent geen sekre palen,
Maer jaeght haer schim, en ’t geen zy niet kan achterhalen:
Mistrouwen blijft haer borgh en trouwste toeverlaet:
Dit boeit Marie hier, ten steun van ’s nabuurs staet.

MELVIN.

De Faem, die nimmer rust, verbiedt dit lant te rusten.
Men wacht een Spaensche vloot, te Milfort op de kusten:
Men ducht of ’t Schotsche heir bestoockte ’t Engelsch Rijck;
Of Essex Guises maght moght dienen tot een wijck:
Marie is ’t reede ontslipt, en vint al heul aen ’t Noorden:
Men dreight Elizabeth met lagen en met moorden,
En Londen met een brant te delven in zijn asch.

BIECHTVADER.

Hier loopt de schrick mede om, en list, of wat het was,
Dat dees geruchten voedde, en breeder uit ging recken,
Waer uit de Grooten dienst en nut en voordeel trecken.
Hoe vele treken hoeft het weereltlijck bezit,
Op dat het entlijck treff’ het langbeooghde wit!

MELVIN.

’t Verraet van Babington en zijn aenhangelingen,
Verbonden naer den hals der Koningin te dingen,
(Ten minste zoo men roept) en meester van haer kroon,
Den rechten erfgenaem te zalven op den troon,
En over ’t bloedigh lijck der bloetvriendin te stappen,
Om met gewelt de nicht te heffen langs de trappen
In ’t wettigh erfgebiedt, zoo gruwelijck belaeght;
Dit is een stuck, waer van al ’t eilant dreunt en waeght
Dit schouwspel bloet noch versch, en brugh en poorten hangen
Verciert met zulck een wilt, op zulek een jaght gevangen.

BIECHTVADER.

O lasternacht! vertreck voor ’t licht der Schotsche zon,
Geen pen van Kurle of Nau, geen brief van Babington,
Of iet, hun uit den hals door pijn of schrick getogen,
Vont vatten aen haer eer, tot voorstant van de logen:
Ja niet de minste stip der Koninglijcke hant
Geen schijn van deze schult. O Rechters! is ’t geen schant,
Dat ghy den lastermont, die Stuart durft betijgen,
Niet hoorde in haer gezicht, ja toesloot en hiet zwijgen
Voor eewigh, om met glimp d’onnoosle Majesteit
Te smetten, door een vlack haer valsch te last geleit?
Ghy durft den levenden door pijn den mont opbreken,
Dan sluiten, om uw’ wil door ’s dooden mont te spreken.

MELVIN.

Wat zachter: matigh u: de schiltwacht staet niet wijt:
Zy let op ons gebaer: bedenck eens waer ghy zijt.

BIECHTVADER.

Men vaerdight hier op at gemaghtighten van Londen,
Die vallen plotseling, als los gelate honden,
Dien afgejaegden roof, by vijftigen, op ’t lijf.
Men ruckt, en pluckt, en bijt, een ieder even stijf:
De minste omstandigheit heet blijck van scepterschennis:
Geen onschult grijpt hier plaets: erfvyantschap draeght kennis
Van ’t geen zy liefst gelooft, by ’t hair treckt, en misduit.
Zoo velt men vonnis, op een Ongegront besluit.
Z’onttfing dien bo des doots al over zes paer weken:
’t Is Godt bekent, waerom dit hapert en blijft steken.

MELVIN.

De bulle en aenhang van den Pauselijcken stoel
Verbitterden den wrock. De Pausen nimmer koel
In yver, Portugael, de Franschman Yr en Spanje
Verzochten reis op reis in d’onrust van Britanje
Te visschen, door verbont en heimelijck verstant,
Met ingezetenen ontslagen van den bant
Des eedts, Elizabeth, het hooft des Rijcks, gezworen;
Een aenslagh Norfolck zelf ten zwaren val beschoren
Die vlammende op de kroon, en bruit, hem vast belooft,
Opofferde aen de bijl zijn wederspannigh hooft.

BIECHTVADER.

Gansch Christenrijck gevoelt de ketens van dees vrome.
De Pausen yverden voor ’t Recht des stoels van Rome,
Den Tyber, van den Teems, eenstemmigh toegestaen;
Naerdien Elizabeth zich noit als onderdaen
Wou dragen onder hem, en ’t leen verheergewaden,
Maer volghde ’s vaders voet en averechtse paden,
Onthielt de Kerck haen Recht, verdruckte ’t Roomsch altaer,
En steef het Ketterdom, zoo stout als openbaer.
Men vondt geraen den arm der Vorsten te gebruicken,
Om dit hardtneckigh zaedt de vleugels kort te fnuicken;
Te blusschen zulck een pest, eer ’t een en eenigh bedt
Al ’t huis, en ’t eene lidt al ’t lichaem voort besmett’.

MELVIN.

Dat ooghmerck bleeck wel klaer, toen d’opgehitste Graven
Met dien verliefden Vorst zich vlack in ’t velt begaven,
En kap en kelck en kruis stont om soudy verzet:
Had Albaes afgunst zelf dien zeetoght niet belet,
Het scheelde een etmael tijdts Vitel waer ingevallen,
En met een Vlaemsche vloot al meester van stadts wallen
Elizabeth geschupt, Marie alree gekroont;
Noch heeftze veertien jaer haer sedert ’t lijf verschoont

BIECHTVADER

Marie droegh geen schult, noch waeghde oit zuleke kanssen.

MELVIN.

Zy was nochtans de Bruit, om wie de Roomsche danssen.

BIECHTVADER

Een yeder heeft zijn wit: verlossing was haer wit.

MELVIN.

Die gun ick haen, en d’andre een ongesteurt bezit.

BIECHTVADER.

Wie steurnis haet vermij de een anders rust te steuren.

MELVIN.

Wat rust moght Engelant of Schotlant oit gebeuren?

BIECHTVADER.

In Schotlants onrust heeft gansch Engelant gevischt,
En door den bastertbroêr Mouray dien burgertwist
Gekoestert: hier uit sproot de steurnis van het huwelijck
Den Vrome Koningin, besproken al te gruwelijck
Van ongebondenheit, toen Riccio zijn ziel,
Daer hij voor ’t reine altaer van hare voeten viel,
Opofferde in zijn bloet, dat zelf  ’t gewaet besmette
Den zwangere, op wiens borst de moort het zinckroer zette,
Om t’effens met een’ schnick en snick en zelven zucht
Te smooren op het hof de moeder met haer vrucht.

MELVIN.

De Koning gaf te licht geloof aen ’s basterts treken.

BIECHTVADER.

Zoo wert het bussekruit moordadigh aangesteken,
Het Koningklijcke bedt geslingert in de lucht,
D’onnoosle Gemalin van manslaght valsch berucht,
En echter schalck in ’t net van Botwels echt getrocken;
Waer op d’aertskettery, noit afgemat van wrocken,
Als op een lecker aes vast aenbeet te gelijck,
En stack banieren op, waer in het oir van ’t Rijck,
Voor ’s vaders dooden romp en uitgestreckte beenen
Den hemel weckte om wraeck, met jammeren en steenen.
De moeder, na veel smaets, gekerckert in een’ poel,
En midden in ’t morasch getrapt van ’s vaders boel,

MARIA STUART

Moet scheiden van den staf, en goddeloos verlastert,
Haer eenigh kint, haer’ troost, betrouwen aen dien bastert.

MELVIN.

Men zoeck’ niet aen den Teems den springkaer van al ’t quaet,
Maer aen de Seine, als zy, door Guises blinden raet
Voor Koningin verklaert, bestont naer ’t Rijck te gapen,
En meugde Schotsch en Yrsch en Fransch en Engelsch wapen
In ’t velt van haren schilt; braveerde met dit merck
Gewrocht in hoftapijt, gebootst in zilverwerck:
De Wapenrocken zelfs der Stuartsche Herouten,
Haer gevelprael, waer op de Franschen zieh verstoutten,
Onaengesien ’t beklagh des Londenschen Gezants,
Bestelden d’eerste stof tot zoo veel misverstants
Hier entloos uit gebroeit, en lijdigh zwaer te smooren.
Zou ’t bloet van Henrick d’Achtste, een vrouw ten troon geboren,
Verduwen, zich te zien gehoont, by groet en klein,
Voor een onwettigh zaet, een bloetschant van Boulain;
Terwijl uw Myters zelfs naer heuren val verlangen,
En aen dit lasterstuck gewijde zegels hangen?

BIECHTVADER.

Berooft de vader zelf het kint zijn wettigheit,
Waer toe Sint Peters steel dit stuck te last geleit?

Zoo zelf de staet des Rijcks haer dorst van ’t Rijck versteken,
Wat heeft Elizabeth op Paus of bul te spreken?
Zoo Guise zoo Valois oit holden zonder toom,
Wat wijt men dees de schult van schoonvaêr, man en oom?
Die, schoon men haer met recht dien tijtel wel moght geven,
Nochtans dit tijtelrecht afstonden by hun leven;
Gelijck des Konings weeuw, noch treurende op het lijck,
Den kus van vrede boodt aen dit gequetste Rijck;
Behoudens datze noit zich ’t erfrecht liet ontrucken,
Hoe fel men sedert zocht haer erfrecht t’onderdrucken:
Want al d’Onroomscheit zagh niet ongedootverft in,
Hoe na de kinderlooze Onroomsche Koningin
Een Roomsche volgen moght, en Romes hope alreede
Te Kercke en Koore gingk, naer d’oude en d’eerste zede.

MELVIN.

Het heughde een yeder, hoe de godtsdienst nam zijn’ keer,
En t’elckens ommesloegh by wisseling van Heer.
Wie heden boven drijft is morgen de verachtste:
Dat leerde ens ’t wanckel radt, ’t welck onder Henrick d’Achtste
Zoo haestigh ommedraeide, en weêr in twijfel hing,
Eer Eduwart den groet des onderdaens ontfing:
Het weifelde nog eens op ’t wencken van Marye;
Noch eens op ’s nazaets staf, haer zusters heerschappye.
Zoo menighmael het hof Sint Pauwels wintveêr draeit,
De weerhaen van de kerck dan Roomsch dan Onroomsch kraeit.

BIECHTVADER.

O Henrick, wat al leets hebt ghy de Kerck gebrouwen!

MELVIN.

Dat kleet is uit zijn ploy: wie kan het weder vouwen?

BIECHTVADER.

De hant, die ’t al vermagh, en ’t onrecht effen vlijt.

MELVIN.

Vrouw Stuart wort gesolt van een verwarde tijt.

BIECHTVADER.

In zulck een barning zat de moeder oock benepen.

MELVIN.

Ick ducht de rechtbijl wort voor ’s dochters hals geslepen.

BIECHTVADER.

Indien ghy moortbijl zeit, dat was de rechte naem.

MELVIN.

Zy draeght den naem van Recht.

BIECHTVADER.

                                                    Een Recht dat ick my schaem.

MELVIN.

Men zagh weleer Boulain ten block en bijl verdoemen.

BIECHTVADER.

Die wil ick met Mevrouw op eenen dagh niet noemen.

MELVIN.

Ick ga: de deure kraeckt.

BIECHTVADER.

                                      Gewis hier komt Burgon,
De lijfarts van Mevrouw, een ondergaende zon.

BIECHTVADER. BURGON.

BIECHTVADER.

Hoe vaert de Koningin, van mijnen dienst versteken?

BURGON.

Vry beter dan het scheen geschapen veer vijf weken,
Toen al dit hartewee, het welck oneindigh is,
Eens uit te bersten quam op een misteltenis
Van ’t gantsche lijf: en zoo wy ’t onheil noemen zouden
Met zijnen naem; het wort gemeenelijck gehouden
De wisse voorbo van een bolle waterzucht,
Uit eene trage koorts gesproten, als haer vrucht;
Een koorts, die haer een maent in ’t bedde heeft bereden,
En blies dees bollicheit door al haer ziecke leden.
Dat onweêr is bedaert, en entlijck neergeleit,
Doch zy behoudt, helaes! die bleecke bollicheit,
Waer uit men anders niet dan waterzucht kan spellen,
En dat het lichaem moght allengs van water zwellen:
Want milt en lever (dees de winckel van het bloet),
En die het vuilnisvat des lijfs, te lang misvoedt)
Zijn beide schier verslenst, bedorven, overstreden
Doer overvloet van raeuwe en koude vochtigheden,
Die (d’oirsprongk van dit quaet) met vuilen damp op damp
Bezwalcken t’edel brein; benevelen de lamp
Van ’t kloeck vernuft, ja zelf door ’t beckeneel geslagen,
’t Gezalfde hair met sneeuw bedecken voor zijn dagen:
En wie verwondert zich, die op haer jammer ziet?
Des kerckers eeuwigheit, en ’t nypende verdriet.
Verdruckten de natuur, die al te noode aen ’t wijcken,
Ten leste eens onder ’t pack der rampen most bezwijcken.
Zy houdt nochtans den moedt, en in verwezen staet,
Schijnt kloecker dan ick ’t hart gestelt vinde in der daet.

BIECHTVADER.

Een edelmoedige aert kan qualijck zich verbergen:
Hij schiet zijn stralen uit, en breeckt door dat tergen,
Door zoo veel onrecht, hoon en wederwaerdigheit,
Aan alle kanten door met groeter majesteit.
Doch ’t aertsche deel lijt last, door stadigh tegenwoelen
Der geesten, die wel scherp hun ongelijck gevoelen:
Want schoon de mensch van mensch te wonderlijck verscheelt;
Men schudt den mensch niet uit: oock schiet het vrouwebeelt
Door tederheit te kort en of  ’t zijn leet wil schuwen,
Het kan al d’ingekropte ellende niet verduwen.
Zoo sleepte een stroom van ramp haer wijze moeder me.
Kom Kalis, het verlies van zulck een kleine ste,
Marie, hare nicht, door waterzucht verslijten;
Hoe zou Mevrouw bestaen, die uitstont al dit wrijten
Van twintigh jaren wrecks en staetzuchts, hoogh in top?
Het yzer wijckt den vijl, de steen den waterdrop.
Wat raet? Hoe zoeckt men best ’t gevreesde voor te komen?

BURGON.

’t Gebreck zit diep, en heeft alreede toegenomen,
Zoo datmen langkzaem baet verwacht van artseny:
Doch aengeperst van zorgh en eere, zullen wy
Met puick van heilzaem kruit, gepluckt in winterweiden,
Het zwacke liehaem eerst een luttel toebereiden,
Tot dat de zomerzon ens beter hope geef,
En keur van weeligh groen in beemt en heide leef.
Wij gaen in ’t velt, om kruit met krijghsvolck uitgezonden.

BIECHTVADER.

Ick bidde u luister scherp naer tijdingen van Londen,
En kunt ghy, troost Mevrouw tot lichting van haer smert:
Een blijde nieuwmaer zet de zwaricheit van ’t hart.

REY VAN STAETJOFFEREN.

ZANGK.

Marie, uit Jesses stain geboren,
En tot een rijcker kroon gekoren
Dan David droegh in ’t Jootsche Rijck:
Marie in ootmoet hoogh verheven,
Van vreught en blyschap aengedreven,
Bezoeckt haer nicht in Arons wijck.
Elizabeth, tot Godt genegen,
Schiet op, en vlieght Marie tegen,
Omhelst en kust die groote Nicht.
Aenschouw dit hartelijck verlangen,
Hoeze in elckanders armen hangen;
Hoe liefde bloet aen bloet verplicht.

TEGENZANGK.

Marie, uit Stuarts stain geboren,
En tot een rijcker Kroon gekoren,
Dan Henrick droegh in ’t Engelsch Rijck:
Marie, in rampspoet hoogh verheven,
In druck en ballingschap gedreven,
Neemt tot haer Nicht in noot de wijck:
Elizabeth tot wraeck genegen,
Blijft pratten, zent heur wachters tegen,
En vangt en spant die groote Nicht.
Zy laetze twintigh jaer verlangen,
En tusschen hoop en dootschrick hangen:
Want Staetzucht past op bloet noch plicht.

TOEZANCK.

Hoe stemden dees twee leste t’zamen,
Indien de daden met de namen
Te gader stemden juist en net,
Als ’t eerste paer; maer flu beschamen
De wreetheên van Elizabeth
Haer’ naem, vol geurs, en ’t heiligh voorbeelt;
Naerdienze op haer gesmede wet
Marie tegens Recht veroordeelt.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001