Joost van den Vondel (1587-1679)

MARIA STUART.

HET VIJFDE BEDRIJF

BURGON. BIECHTVADER.

BURGON.

O Vader, neem gedult: waer toe vergeefs geschreit?
Marie, nu ontlast van ít pack den sterflijckheit,
Is tí effens met een sprongk twee kerckers hier ontsprongen,
En leeft by Godt, om hoogh, om laegh, op alle tongen.

BIECHTVADER.

Ick voel in ít harte eení strijt van vrolijckheit en druck,
Gemengelt onder een. Verhael my stuck voor stuck
Dien uitgangk, aengezien de wreetheit zoo verbolgen
En bits, verboot haer jongste en bloedigh padt te volgen,
Toen zy, gelijck een lam, van noit verzade Wraeck
Ten vleesbanck wert geleit, om Godts gerechte zaeck.

BURGON.

Na datze eens afscheit had van ít hofgezin genomen,
En reede stont om braef in ít martelperck te komen,
Zoo traden díEdelen en bey de Graven voor,
De Burghgraef desgelijcks, zy wert op ít leste spoor
Gevolgt van luttel stoets, ten hooghste zes of zeven,
Getuigen van haer doot en afgepijnight leven.
Heer Melvin droegh heur na het slepende gewaet.
Zoo quamze, in zulck een schijn, als ít licht, dat onder gaet,
Niet zonder gout en glans, waer voor de nevels breecken,
Vol majesteits, gerust ter dootzaele ingestreecken,
Verwondert en bedroeft om zulck een avontstont
Der schoonheit, die de wreetste en wiltste tijgers wont.
Het zwart fluweele kleedt bedeckt de kuische leden,
Een doeck ít gezalfde hoof ít, van waer een doeck beneden
Ja tot op díaerde toe heel statigh nederhangt.
Zy draeght den Bruidegom, naer wien de ziel verlangt,
Van gout om haren hals, zoo schoon van Godt geschapen,
Zy draeght den Bruidegom, aen ít heiligh Kruis ontslapen,
En onze Lieve Vrouws getyboeck in de hant,
Men ziet aen haren riem, van gout en diamant,
Een Roozenhoet gehecht, tot een gebedeteken,
Van haere zachte hant gesleeten en gestreken.
Dus volght Marie vast den Heilant van Kalvaer,
En torst met hem zijn kruis, heur opgeleit zoo zwaer.
Zoo drijft de bleecke maen den nacht voor, zonder hoornen.
Zoo bloeit de leli blanckst in distelen en doornen.
Zij trouwde in andren schijn den scepter te Parijs;
Nu traptze op dí aertsche kroon, om die van Paradijs.

BIECHTVADER.

Hoe klopt mijn hart! ick ben om ít uiterste verlegen.
Getrouwe Christheldin, dat u de hemel zegen.

BURGON.

Aen ít hoogh eindt van de zael, rontom in rouw gekleet
En laken, stont alree het moortschavot gereet.
Twee voeten hoogh, en juist in ít vierkant zes paer voeten,
Bespreit met zwart: het schrickt díonnoosle te gemoeten.
Men ziet er eenen stoel, een kussen en eení block;
Het outer van den haet en onverzoenbren wrock,
Gewapent met de bijl, om Koningklijcke struicken
Te vellen, zooze niet naer Puriteinscheit ruicken.
Zy nadert onbeschroomt dit naere treurtooneel,
Van waerze steigren zal in ít hemelsch lustprieel;
Gelijck een nachtegael, die in de kou besloten,
Zoo menigh jaer geen lucht noch vrijdom heeft genoten,
En, haeckende vergeefs naer zon en ademtoght,
Nu eerst een open ziet, en vint het geen hy zocht.
Hier komtze, en tart dr Doot en Nijt, die leelijck grimmen.
Zy maent Paulet, dat hy voor ít lest haer helpe klimmen,
En opgeklommen, zet bedaert en even koel,
Niet zonder Majesteit, zich neder in den stoel,
En hoort aendachtiger dan oit, als onverwezen,
Beal den wreeden last der bloetvriendinne lezen.
De Joden leerden zoo zich spieglen aen ít gedult
Van Christus, stil en stom verwezen, zonder schult;
Gesprickelt met een kroon van stekelige doornen,
Omringt van menigh stier, gedreight van ossehoornen.
O Engelander! preeckt ghy den gekruisten Godt,
En steeckt ghy met uw tong eení Engel naer den strot?
Vaer voort met Henricks hloet en Stuarts te verneÍren:
Zy zal van dezen troon beginnen te regeeren
In ít zaligh Engelsch Rijck, daer haet noch oproer wooflt,
En dí onderdruckte deught met eere wort bekroont.

BIECHTVADER.

Och, of ick in dien staet heur hart verquicken konde!

BURGON.

Haer oogen weidden vast door al de zael, in ít ronde,
Begeerigh in ít gezicht van allerhande liÍn,
Vergiffenis by Godt, op haer geboge knien,
Te vorderen van U, gelijckze u had geschreven
Dan och! zy zocht vergeefs en Christus wilt ít vergeven
De boosheit, die te helsch u uit de bloetzael hielt,
En naer heur maght de ziel en ít effens ít lijf vernielt.
Een kamenier met kracht door ít volck gedrongen, binnen
Het perck, stack op en kreet, als gingk ít haer aen de zinnen,
Dat zy Mevrouw, helaes! op dien benaeuden dagh,
In ít midden tusschen twee schavottrauwanten zagh.
De Koningin vernamze in ít midden van de koppen,
En wees vast, het was tijt om op den mont te kloppen,
Te zwijgen naer den eisch des tijts haer opgeleit,
Ten waerze derven wou haer tegenwoordsgheit.

BIECHTVADER.

Ick luister en verlang wat Fletcher wilde prevelen.

BURGON.

Die Deken teegh terstont aen ít ratelen en revelen,
En scheen met errenst noch verlegen om de ziel;
Doch zy verstiet dien troost des huichelaers, en viel
Hem ít elckens in zijn woort, dat hy met schrift verbloemde,
Naer ís afgronts stijl, die valsch op zijnen Bybel roemde.
Die rechte schijndeught dorst wel eischen, dat Mevrouw
Haer jonghste zegel noch aen ít bloetrecht steken zou,
Op dat hy, die het lijf slechts ophoudt by verdraeien,
Zijn glossen op dien teckst ten preeckstoel uit moght kraeien,
En azen Petersburgh, zoo zuiver, zoo gezont,
Gelijck hy ít had herkaeuwt uit Stuarts eigen mont.
Zy zegh: men magh dien troost, een krancken troost, wel derven.
Ick leefde Katholijck, en ben getroost te sterven
In ít Katholijck Geloof: zoo wert ick opgevoet;
Zoo offre ick ít Roomsche altaer mijn kroonen en mijn bloet.
De Graven bieden haer te stutten met gebeden.
Zy dancktze voor die gunst: maer in gebedt te treden
Met onroomsch yveraer, versmaetze met bescheit.
De Kentenaer beschimpt, als bygeloovigheit,
Het Kruisbeelt in haer hant, den afgodt, die hem smarte,
En wenscht haer Christus zelf te dragen in het harte.
Zy antwoort: het betaemt den Christen ít liefste pant
Te dragen in het harte, en ít effens in de handt,
Om díoogen door het beelt te slaen met vast betrouwen
Op ít afgebeelde heil, by díEngelen ít aenschouwen.
Stantvastige, sta vast, gelijck een kerckpilaer.

BURGON.

Zoo keertze ít aengezicht naer dí opgetoge schaer,
Drie hondert vyanden, verlegen met heur lijden.
Dit schouwspel zeghtze, is nieuw, in deze ondanckbre tijden,
Te zien op een schavot een vrye Koningin
Haer koninglijck cieraet, voor zulck een hofgezin,
Voor scherreprechter, en gemeente, nederleggen;
Doch Godes wil geschiede, oock zonder tegenzeggen.
Hy blijf mijn tuige: ick zweer u voor zijn aengezicht,
Dat ick myn leven noit het leven van mijn nicht
Noch heuren staet belaeghde, of boosheit hebbí bedreven,
Die waerdigh zy om dus onwaerdighlijck te sneven;
Ten waer men ít oudt Geloof my opleide, als een vleck;
Waer voor ick gaerne sterf, en offre dezen neck
En losten druppel bloets. Mijn eenigh welbehagen
Omhelst in ít beelt mijn Heer, mijní Godt, aen ít kruis geslagen:
Hy sterckí mijn hoop: ick hoop door deze korte doot,
Bezuurt te zijner eere, in dien gerusten schoot
Der endtlooze eeuwigheit onsterffelijck te leven,
By zoo veele Engelen en zielen, als er zweven,
En wachten om mijn bloedt, het welck mijn vlecken spoelí,
Gelijck een offerhant, te brengen voor Godts stoel.

BIECHTVADER.

Ick zie hoe dí Engelen haer plaets om hoogh bereien.

BURGON.

Men zagh hier op terstont zeshondert oogen schreien,
En onder al dien hoop, die Stuart vloeckt, en haet,
Is naulijcks een zoo boos, die niet zijn tranen laet.
Nu knielenze, en men stort gebeÍn van wederzijden.
Zy, met de haren, best ons Lieve Vrouws getijden.
Godtvruchtigh in Latijn, roept Godt en Christus aen,
Zijn Moeder, díEngelen, on al die om hem staen,
Gezalight en gereet de ziele te bejegenen.
Zy bidt dat Godt de Kerck, haer Rijck en Zoon wil zegenen,
De Seine, en oock den Teems, ja zelf de Koningin
Elizabeth, haer bloet, en errefvyandin.
Zy bidt voor schijngerecht, en scherreprechter mede.
En wenscht haer vyanden en vloecken rust en vrede.
Aldus beveeltze Gode, en Christus haren geest,
Herkust het Kruisbeelt vast, om hem, die ít hart geneest,
En spreeckt: O Jesus, wil u mijner toch ontfarmen:
En even eens gelijck ghy hingt met opene armen
Aen ít bloedigh Kruis gehecht, zoo neem my, nu ick ga
Ten offer, in den schoot en arm van uw gena.

BIECHTVADER.

Gekruiste, eilaes! verhoor haer zuchten, en gebeden.

BURGON.

Hier op begintze zich voor ít allerlest tíontkleeden.
De scherreprechter knielt, en bidt vergiffenis,
Hem gaerne toegestaen, die al te vaerdigh is
Om heiloos met zijn hant haar feestgewaet tíontwijden;
Een snootheit, die te snoot, haer geensins staet te lijden.
Zíontzeit dien snooden dienst uit edelmoedigheit.
De Joffers helpen dan vol drucks de Majesteit,
En Bruit, gereet om Godt in ít zaligh licht te kussen.
Zy kustze, en kruistze in ít ende, en zeit, om haer sussen:
Misgunt mijn ziel geen rust van al ít geleÍn verdriet.
Zy zegent blijdelijck haer dienaers, en gebiet
En wijst de schreiende te scheiden, te vertrecken,
Die met ít gewijde doeck haer vrolijcke oogen decken,
Ja zonder datze in ít minst, voor ít grimmen van de doot,
Haer levendige verf in ít aenschijn eens verschoot.
Zoo knieltze voor het block, en roept uit deze ellende:
O Heer! ick hoopte op u: bezwijck my niet in ít ende:
Ontfang, ontfang mijní geest. Zoo buightze haren hals,
Noch trotser dan een zwaÍn, na zoo veel ongevals,
Op ít Puriteinsch altaer. Hoe kan het Godt verdragen!
Zoo scheit de moortbijl hooft en lichaem met drie slagen.
Elizabeth, nu drinck uit deze oprechte borst
Mariaes bloet, en lesch dien ongeleschten dorst.

BIECHTVADER.

Dat Godt haer vyandin dit tot geen bloetschult reken.
Triomfe: lof zy Godt, zy heeft den palm gestreken.
Ick kniel uit danckbaerheit: zy heeft dien strijt volstreÍn.
MARIE, eilaes gedenck uw dienaers hier beneÍn.

BURGON.

De scherreprechter grijpt het hooft op by de vlechten,
Dat hooft, door geen berouw aen ít levend lijf te hechten,
Dat bloedigh hooft der ree gekroonde Christheldin,
En roepende overluit: Godt hoede ons Koningin;
Wort vrolijck toegejuicht van Graef en Deken ít zamen:
Zoo moetenze vergaen. De Kentenaer spreeckt: Amen;
Terwijl een ieder weent van rouw en hartewee,
Dat scherper dan de bijl zoo menigh hart doorsnee
Noch speelt en leeft de ziel in bey de diamanten
Der oogen met haer vier, en blinckt aen alle kanten
Het laeuwe en roockend bloet in zilvre beckens stremt.
Ick weet naeu wat ick zegh, zoo wort mijn hart beklemt

BIECHTVADER.

Dit Martelbloet roept wraeck, en houdt niet op van tergen.
Dat zich Herodias uit schaemte ga verbergen
Versteken in het hof: zy heeft dien wrock gebluscht,
Al veinstze zich bedroeft, gesteurt en onbewust.
Zy koelde haren moedt: maer ís overledens assen
En geest zal haer op ít bedt des midnachts noch verrassen;
Des middaghs aen den disch vervolgen, dootsch en bleeck;
Verandren haer bancket en wijn in gal en eeck;
Den slaep en zachte rust in gruwelijcke spoocken.
Het knagend hart wil haer ten brein, ten hoofde uitroocken,
Bezwalcken al het hair met bang en bloedigh zweet.
Zy zal by naere nacht verbaest, met kreet op kreet
Verschricken hofgezin en hof en kamenieren,
En, als een Razerny, door zael en kamer zwieren;
Tot dat haer struick verdorre, en elck Maries zoon,
Geheel Britanje door, geluck wensche op den troon.

BURGON

Wat zien wy? och! het lijck, door díopene gordijnen,
En Joffers daer rontom, die by de lijcktorts quijnen.

REY VAN STAETJOFFEREN.

Ontfang ons klaghte en lijckgebeden, O Roomsche Roos, noch versch gesneden Van uwen steel; hoe knap Verliest ghy geur en sap! Hoe ras verwelcken en verslenssen Uw bladers! Sterfelijcke menschen, Het schoonste, dat ghy ziet, Wat is het schoonste? niet. Een oogenblick, een blick gaet strijcken Met díeere en ít licht der Koningrijcken. Een buy ontkleet die bloem Van al haer pracht en roem. Een nevel, och! voor ons te duister, Berooft die zon van al haerí luister, Benijt ons droef gezicht Dat hartverquickend licht. Die flonckrende oogen zijn geloken, ít Aenminnige gezicht gebroken, Die scherpe stralen stomp, Het lichaem slechts een romp; Dat lichaem, ít welck Valois verwarmde, Dat den Dolfijn Francois omarmde Met zulck eení gloet en zwier, Is kout, en zonder vier. Zoo veele op een gehoopte gaven Zijn tíeffens onder ít kleet begraven. Schenckaedien van Natuur, Wat zijt ghy kort van duur! Het purper ziet iní glans versterven: Hier moet de kroon haerí luister derven. O gaven van ít geluck. Hoe smelt ghy wech in druck! ít Is al vergeef ís wat wy vermanen. Vergeefs gestort eení dauw van tranen; De lent tijt komt weÍr, Dees telge nimmermeer.

BIECHTVADER.

Gedult, Ű klaghtgenooten! De kleenen en de grooten Zijn onderworpen ít lot Der sterfelijckheit, van Godt Hun opgeleit op díaerde; Toen díeerste misdaet baerde De bleeeke en bange doot, Daer, Eve, uw moeder, vloodt (Vanoude slang bedrogen) Voor díaldoordringende oogen. Of treurt ghy om de wijs Van sterven? Dees heeft prijs En eer by Godt hier boven; Daer díEngelen haer loven, Die by Marie zit, In ít onbesmette Wit, Gekroont met martelstralen; Daer hemelsche koralen Verheffen Stuarts deught, In ít licht van ís hemels vreught, Door dicke droeve dampen Van tranen bloot en rampen, Gestegen by Sint Jan, Den ongeveinsden man, Wiens heiligh hooft verzade De dertele ongenade Der booze Tirannin, Die, als een looze spin, Hem ving in ís kerekers netten, Om namaels haer bancketten Te kroonen met dien kop, Gestooft in ít bloedigh sop Van zijn godtvruchtige aderen. De Martelars vergaderen, Na veel verstroitheits, daer, By deze ontelbre schaer: Triomfe volght het lijden Van hun, die Wettigh strijden. Men wisselt wijsselijck Het aertsche om ít eeuwigh Rijck.

REY.

Geluckigh zijnze, die de schatten Des rijeken hemels hier omvatten Met díoverleÍn, die trots, Gelijck een vaste rots, Van ít Puriteinsche schuim bedolven, Ontzagh noch storm noch watergolven Van Babels razerny, En dolle kettery, Uit Wyklefs holsche borst ontsprongen; Ontzagh geen zoo vol lastertongen En adderen vergift, Gezogen uit de Schrift; Maer stack het hooft uit gloende baren Van kercken en verwoeste altaren, Beschimpt door ít nieuw geloof, Verhit op outheits roof. Volstandige, verhoor ons smeken. Vertroost uw weezen, die noch steken In dezen paddestoel, En offer voor Godts stoel Ons tranen, die uw lijck besprengen. Waer onder wy het zuchten mengen In ons benaude lucht. Het schreien, het gezucht Verlicht het knijpen van de smarte. Het schreien zet den druck van ít harte; Het doet Maryen wel, Daer zy EmmanuŽl Met tranen op zijn graf beschreien, Met liefdetekenen geleien, Als wy, een klein getal, Maries lijck. Waer zal Díonzatte Wraeck het rust vergunnen? Wy doen, helaes! al wat wy kunnen. Al wat ons overschiet Zijn tranen anders niet.

BIECHTVADER.

Verbijt uw droefheit wat: ick zie de Graven komen,
En tronien, van schrick en boosheit ingenomen.
Zy sidderen uit angst, en schijnen onversaeght.
My dunckt ick voel wat worm hun boos geweten knaeght.

DE GRAVEN. BIECHTVADER.

DE GRAVEN.

Die last is uitgevoert, al ít Rijck aen ons verbonden.
Heer Talbot, voort te post, te paerde hene, om Londen,
Van hoope en vrees beknelt, to zeegnen met dees maer,
Waer op het heeft met smart gevlamt zoo menigh jaer.
Wat opspraeck hen op vallí by Koningen en Heeren,
Dat staet niet ons, die slechts bedienaers zijn, te keeren,
Maer zelf de Koningin, en ít gansche Parlement.
Oock is het hoogh verraet de weerelt door bekent.
Laet vry den Roomschen Draeck met zeven hoofden lastren,
En die, van Godt veraert, den puren teckst verbasteren;
Rechtschapen Engelsman weet beter, en beseft
Den noot en ít Rijcksgevaer, een ít ongeval hem treft.
Hy weet hoe noode wy ons dierverplichte necken
Begaven onder ít juck van ít nootrecht te voltrecken.
Ook zelf tot belgens toe den wijste Majesteit,
Die met haer eige hant ons dit heeft opgeleit,
Hy ziet op perckement, getuigen, blijcken, zegels,
Op nootwet, erfgewoonte en welgegronde regels,
By oude ervarenheit beslepen, vast gestelt,
Tot nootweer tegens moort en lagen en gewelt,
En wat men wijders brouwe, om listigh in te sluipen,
Het Recht van Godts gemeente en staten tíonderkruipen.
Heer Amias, bezorgh dat al het overschot
Van toestel, bijl en block, en kussen en schavot,
Behangsels, beckens, bloet, en wat de scherreprechter
Van kleedren of cieraet genoten hebbe, of echter
Verwacht, gezuivert werde, en gansch tot asch verbrant,
Op dat afgodery en haet en misverstant
Geen stof tot kerckschandael of weerwraeck hier uit vissche
En dit begraven blijf met haer gedachtenisse.
Hoe nu, wie breeckt ons ít hooft met huilen en gezucht?
Dit jancken is onnut, dit ydele gerucht:
Men staecke al dit gesteen: Mevrouw verlost van pijne
Is doof voor uw gekerm. Men schuive de gordijne,
En drijfze van het lijck. De ziel vooruitgetreÍn
Geniet geen baet of troost by Babels lijckgebeÍn.

BIECHTVADER.

Ghy Heeren, matight toch en toomt wat uwen toren:
Wy zijn in dat geloof gewonnen en geboren,
En droncken ít met de melck van moeders borsten in.
De Joffers, doot van rouw, om haere Koningin,
Ontlasten het gemoedt, on zijnze ít zielrecht schuldigh.

DE GRAVEN.

Zy heeft haer schult betaelt: wat naest ghy ongeduldigh,
En steurt de rust van ít huis! dit kermen komt te spa.

BIECHTVADER.

Ons bloode hoope drijft voortaan op die gena,
Dat ons ít gebalsemt lijf, wiens ziel met Gode ruste,
Naer ís overleÍns verzoeck, mag vrijstaen van dees kuste
Te voeren in den schoot der moeder, of het graf,
Daer huur gemael Francois zijn kroonen met den staf
Zoo vroegh heeft afgeleit, en wacht zijn wedergade
ít Verzoeck is kleen: gedenket of hy en zy ít u bade.

DE GRAVEN.

Wat grafstede, of wat graf, wat staetsi ít lijck verbeit,
Dat staet het minste aen ons, maer aen haer Majesteit,
En eischt beraet en tijdt: men mag u eer niet slaecken:
Terwijle blijft de kist, van niemant te genaecken,
Besloten in de zael, bewacekt met wacht en slot,
En wachte tízijner tijt het hoffelijck gebodt:
Doch magh ons gissing nu een wijl voorhene draven,
Wy zien de doode haest te Petersburgh begraven
Met overdaet van pracht, by Koningin Katrijn.
En dezen sleep, in rouw en jammerlijekcn schijn,
Haer volgen achteraen; daer drang van menschen leere,
Hoe licht het wanckel radt der hoven ommekeere.

BIECHTVADER.

O zalige Katrijn! Ű bloem van Arragon!
Die nu zoo lieflijck slaept, men zagh u, als een zon,
In tranen ondergaen, terwijl uw deugden bloncken;
En zal uw wederga, Marie, neergezoncken
Beneffens uw kist, en onder eenen zerck,
Verzellen uw gebeente, in Godts ontwijde kerck;
Zoo troost malkandre noch. Hoe past ghy twee te gader,
In leven en in doot! De moeder en de Vader
Verdrucken u te hardt, en buiten schijn van schult;
De dochter leerde dees de lessen van gedult:
Het strecke u beide om hoogh tot rijcker martelzegen;
Terwijl wy hier benaout, gekerckert, en verlegen,
Ons spieglen aen uw kruis, der vromen eigen lot.
Zoo groeie en bloeie de Kerck: zoo ga men recht naer Godt.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001