Joost van den Vondel (1587-1679)

NOAH.

OF ONDERGANG DER EERSTE WERELD.

TWEEDE BEDRIJF.

BOUMEESTER. ACHIMAN.

BOUMEESTER.

Achiman, grootvorst, op het rijkste begenadight
Van vrou natuure, en die uw heerschappy verdaedight
Met wapenen, daer staet mijn werk in top volbout.
De leste nagel is geklonken aen het hout.
Indien de hooghste maght uw reuzekracht wil temmen
Door eenen watervloet, berey u om te zwemmen,
Of een geheele zee te drinken: want gy hoort
Hoe ís hemels almaght op het aerdtrijk is gestoort.

ACHIMAN.
Boumeester van ít gebou, waeraen veel jaeren zweetten.
Hoe groot is ít van begrijp, met uwe maet gemeeten?
BOUMEESTER.

Dryhondert ellen langh, en dertigh ellen wijt, (*)
En vijftigh hoogh, de deur, waer door men binnen schrijt,
Staet midden in de zy, de venster boven, binnen
Valt ruimte, om daer verblijf en ook gerijf te vinnen:
Dry zolderingen, een om hoogh, en een om laegh,
En een in ít midden, om tí ontschuilen zulk een plaegh.

ACHIMAN.
Gy hebt naer uw vernuft, dit dus bequaem geoordeelt?
BOUMEESTER.

In ít bouwen volghde ik stip des ouden vaders voorbeelt,
Een tekening, waerin men niets bestraffen kan.

ACHIMAN.
En hoe behaeghde uw werk in ít endt den ouden man?
BOUMEESTER.

Volkomen: want hy heeft dien arbeit rijk vergouden
En zoo veel schimps geleÍn, terwijl mijn knechten houden.

ACHIMAN.

Verdroeghtge met gedult dien dagelyxen hoŰn?

BOUMEESTER.

Wy kreunden ít ons niet eens, en wrochten slechts om loon.

ACHIMAN.
Wie wil hy bergen voor der watren ongenade?
BOUMEESTER.

Gedierte en vogel, van elk slagh de wedergade
En gade
, op datze weÍr aenteelen op haerí tijt.
Wy zienze alree gescheept, en voor gevaer bevrijt.
Ik zagh my zelven blint, toenze alle in orde tízaemen
By paeren herwaert aen, gelijk gedaghvaert, quamen,
Uit vier gewesten, dit heeft zeven dagen lang
Geduurt, nu rustenze in ít volboude slotbedwang.
Hy schaftze nootdruft naer den eisch, en spijs, en voeder,
En drank, en onderhoudt, gelijk een trou behoeder:
Want eerze aenquamen uit geberghte bosch en velt,
Had zijn voorzienigheit dien voorraet al bestelt.

ACHIMAN.
Verneemt men geenen strijt van duiven, raven, gieren,
Van leeuwen, luiperden, en tamme en wilde dieren,
En ongelijken aert, beschaduwt van een dak?
Gedooght de wolf het lam? en zit de tyger mak?
BOUMEESTER.

Der dieren koning, die de wouden plagh te vullen
Met yslijkheÍn, weet hier van brieschen noch van brullen.
De draeken neemen geen venijn op hunne tong.
De slangen sluimeren, gekrunkelt in eení wrong.
Indien de beer besta te grimmen en te gillen,
Outvader weet hem flux met een gezicht te stillen.
ík Begrijp niet, door wat kracht, in dit benaeude kot
De wreetheit staet verbaest, en hoe een mans gebodt
Deze onvernuftige en verslindende natuuren,
Alleen met eenen wenk gebreidelt, kan bestuuren.

ACHIMAN.

Hoe draeght zich Lamechs zoon, in wandel spijze en draght?

BOUMEESTER.
Gestreng, en elk ten schimp. de gansche weerelt lacht.
Wanneer hy met een kleed van kemelshaer, geslagen
Om ít lichaem, heenestapt door koude, en regenvlagen.
De zoonen vlochten hem van biezen een mattras,
Om ís nachts te rusten, of te waecken op zijn pas,
In een spelonke, daer de gade om zeven dagen
Haer weÍrgade eens genaeckt, en noch op mans behaegen.
Zoo dra de wakkre haen den midnacht innekraeit,
De zon van ít noorden naer de zuidas ít aenzicht draeit,
Verrijst de vader, schuw van ís levens tijt te korten
Met slaepen, om voor Godt zijn nachtgebeÍn te storten,
Voor ons te bidden, en te lozen zucht op zucht.
Men zagh hem menighmael ophangen in de lucht
Van díaerde, uit yver diep verrukt in zijn gedachten,
En eenen glans om ít hooft, gemat van jammerklaghten,
Om díonbekeerzaemheit der menschen, jaeren lang
Gewaerschuwt voor den haest aenstaenden ondergang
Van al wat adem schept, hetwelk zy traegh gelooven.
ACHIMAN.
Onnoosle droefheid! quam het hartenwee dan boven?
BOUMEESTER.

Al wat den ouden man, gelijk een molensteen,
Op ít hart leght, jammert hy, in ít barnen der gebeÍn,
Met zilte traenen uit, die langs de kaecken rollen.
Dan ziet men dí oogen root bekreeten en gezwollen,
Een groef van traenen doorgelekt op elke wang,
Het aenzicht, in een kreuk van rouwe, bleek en bang
Bestorven, en te vroegh gerimpelt en gebroken.
De winkbrau hangt op ít oogh, verslapt en traegh geloken
Ten slaep, en ít vasten put al ís lichaems krachten uit.

ACHIMAN.

De bouheer openbaerde u ít opperste besluit?

BOUMEESTER.

Geduurigh, en bleef ons noit les en leering schuldigh
By wijlen wrong hy bey de handen ongeduldigh,
En stroide troosteloos zijn klaghten in den wint,
De rotsen baeuden, ít na, en galmden: zijtge blint,
Verstokt, versteent! waekt op: de vloet wil u verrassen.
Verlaet u op geen kracht, noch zwaert, noch harrenassen.
By wijlen greep hy zelf eení hamer in de hant,
En dreef den arbeit aen, niet anders of al ít lant
Tot aen den hals verzonk. wy lieten hem betyen,
En gaven noit geloof aen zulke razernyen.

ACHIMAN.

Men moght gelooven dat het aan de zinnen schort.
Hy suft van ouderdom, en zwakheit, en verkort
Het leven met vergeefs te huilen en misbaeren.

BOUMEESTER.

Dees strenge telt een ry van zeswerf hondert jaeren;
En wou noit luisteren naer ít vleien van gemak,
Terwijl hy ít lichaem temt, en schuw van huis en dak,
Blootshoofts, en barevoets, met moedernaekte beenen,
In ope lucht, langs ít velt, door slyk en scherpe steenen
De raeuwe voeten quetst, in ít waschbadt noit gestooft,
By wijlen slaet hy eens een schaepevacht om ít hooft
En schouders, daer de schaer, gezeten om te hooren,
Gedult neemt: maer zoo dra het dreigement van toren
En straffe, en watervloet, gelijk een donderstem
Uitbuldert schietenze op, en vlughten wech van hem
Als eení die raeskalt, of, van razerny bezeten,
Veel nutter laegh geboeit aen een metaele keten.

ACHIMAN.

Hoe draegen zich de zoons en zijne gemaelin?

BOUMEESTER.

De vaderlijke zorgh bewaert het huisgezin
In tucht en zedigheit. zy, volghzaem en gebogen,
Zien hunnen vader met eerbiedigheit naer díoogen,
En scheppen leerzaem hem de spreuken uit den mont;
Gelijk de honinghby, omvliegende in het ront,
Den honighdaeu, op tijm gedropen, weet te zuigen.

ACHIMAN.

Men roept nochtans hoe Cham te noode zich wil buigen
Om ít juk van onderwijs te draegen, zoo ít betaemt

BOUMEESTER.

Hy volght zijn vaders les gehoorzaem, doch gepraemt,
En houdt zich by een vrou alleen en onbesproken.
Waer KaÔn Abels moort zoo zuur niet opgebroken,
Dees wrevlige aert moght ook door eenen broederwrok
Uitspatten, en de broÍrs, voorthelpen met eení stok,
Of steen, of moortpriem: maer dees strenge leert dien kriegelen
En byster barssen zich aen Kains onrust spiegelen.
Aen Sem en Jafet ziet de vader zijnen wensch. (*)

ACHIMAN.

Zy neemen ít hier te naeu, of wy te ruim, een mensch,
Een eenigh man verwijt alle andre hun gebreken.

BOUMEESTER.

De boetgezant brengt net zijní wandel en zijn preeken (*)
Gestadigh overeen, en wort geen yvren moe.

ACHIMAN.
Zoo komt de titel van rechtvaerdigh eenen toe,
En niemant meer, wat raet? hoe staet ons dit (te) lijden?
BOUMEESTER.

Verstoor u niet: een man verandert geene tijden,
Noch stelt de wetten aen geweldigen als gy,
Gesteigert door uw kracht in top van heerschappy.

ACHIMAN.
Een eenigh hooft ontrust veel duizent onderdaenen.
BOUMEESTER.
Hy schreit zijne oogen uit, en smilt vergeefs in traenen.
ACHIMAN.

Hy dreight het gansche lant te zetten in een zee.

BOUMEESTER.

Hy dreight, en ít roestigh zwaert wil langkzaem uit de schee.

ACHIMAN.
Een, onder schijn van dwaes, kon op zijn luimen leggen,
En naer regeering staen. wat valtíer op te zeggen?
BOUMEESTER.
Dit staet te duchten, zoo de leeraer aenhang wint.
Nu stroit dees leeringen, van niemant oit bemint.
Hy looft verstorvenheit, en eigen wil te haeten.
Alle oogen kijken uit naer wellusten, en staeten.
En rijkdommen, behaelt door loosheit of gewelt,
Het lekker lokaes, daer elx oor naer overhelt.
Zoo kan dees strenge leer geen menighten bekooren.
ACHIMAN.
Ik hielme doorgaens schuw dat prevelen te hooren:
Doch nu hy ít leerampt dreight te schorten uit verdriet,
Laet ons eens luistren, het behaege ít oor of niet.
BOUMEESTER.
Daer treÍn de zoons vooruit, met kopere bazuinen.
Díinwoonders schieten toe, uit vestingen, en tuinen,
En hofsteÍn, vlek, en slot, op luid bazuingeschal,
Belust te hooren hoe hy afscheit neemen zal.
De vader volght de zoons en zoekt zich tíondersteunen
Met eene sparre, daer zijne armen zacht aen leunen,
Ten cederbossche uit, op twee boomen. hy staet stil, (*)
En wenkt elk met de hant, als een die spreeken wil.
De zedige ega zet zich neder, voor zijn voeten,
Met dry schoondochtren. hy begint het volk te groeten.

NOE. ACHIMAN. HOFMEESTER.

NOň.

Hoort toe, gy volken, zoo voorspelling by u gelt.
ík Heb, hondert jaeren lang, den jonghsten dagh gespelt,
D?ch ydel en vergeefs, nu is de dagh geboren,
Die met den ondergang der zonne, u dreight te smooren
In eenen eeuwigen verdoemden duistren nacht,
Eení nacht, die schemerlicht noch morgenstont verwacht.
Gy zult, na dezen dagh, mijn aenzicht niet aenschouwen
Dit stom gevaerte heeft geduurigh, onder ít bouwen
U toegeroepen: schrikt voor ít bruischende element.
Dat u bestormen komt, en strant noch paelen kent.
Maer Godts langkmoedigheit, misbruikt al tíonboetvaerdigh,
Na zoo veel uitstels, acht u geen genade waerdigh,
Die, van verwaetenheit en wrevel overtuight,
U, onder ít hoogh gebodt, door geen waerschuwing buigt,
Ja voortvaert, tot daer ít quaet, uit onmaght voortgangk weigert.
Uw lasterstucken staen nu kuin in top gesteigert,
Gereet te storten van het overwightigh steil.
Gy stort alree. hier is geen hoop van eenigh heil.
Ik wil den oirsprong der elende kort ontvouwen.
Te reuckeloos verhanghtge uw ziel aen schoone vrouwen,
Aen Kains dochters, al ít godtvruchtigh zaet van Seth,
Ontaert van Godt, verlaet der vaderen stijl en wet,
Vermengt zich met den stam van KaÔn, noit boetvaerdigh.
Uit dit vermengen spruit een afkomst, die boosaerdigh
Een pest en vlegel strekt van ít menschelijck   geslacht,
Een afkomst, die noch Wet, noch recht, noch regel acht,
Geene andre godtheit kent dan ít zwaert, op zy gehangen;
Een godtheit, nimmermeer afkeerigh van ontfangen
En vrek in ít zegenen. ít gewelt, een afgodin,
Geeft wellust, eer, en staet, en sleept den rijkdom in.
Zy kan de harten der geweldigen veroveren,
En in haerí zachten schoot hunne oogen zulx het overen,
Dat zy verblint niet zien ít genaekende ongeluk,
Begravende alle vreught in eenen poel van druck.
O overdwaelschen, van dien tuimelgeest bezeten,
ík Heb mijne keel lang heesch, mijne oogen blint gekreeten
Veel tijt verloren, niet gewonnen, och, och, och
Laetge u bekooren van blanketzel en bedrogh,
Een schoonheit, haest verwelkt! geen roos verwelkte oit radder
Wat koestertge in uw bedde en boezem? och, een adder,
Een giftige adder, die u ít hart afsteeken zal!
Dat vleien staet u op een eeuwigh ongeval.
Woudt gy u spiegelen, geen voorbeelt toont u nader
Dan ít heiloos voorbeelt van den allereersten vader (*)
Wat eene vrou vermagh. de snoeplust van een vrou
Ging boven Godt en al. een entloos naberou
Tradt, na eení montvol saps, de misdaet op de hielen;
Toen zy, ten lusthove uit, in ís hemels ban vervielen,
Met alle hunne afkomste, aes van díonverzoenbre doot.
De rampen spreidden zich rondom den wereltkloot.
Alle elementen, met de vloeken aengespannen,
Bestormden Adams zaet geduurigh. dat leert mannen
Zich onderworpen der jongkvrouwen zinlijkheit!
Waekt op: verlaetze, eer gy die smet vergeefs beschreit.
Haer vrientschap staet u dier. Verlaet uw bedtgenoten,
Eer ís hemels grimmigheit, van boven uitgegoten;
U tízaemen dompele in een grondeloos bederf:
Het water schokt alree den bodem van dees werf.

ACHIMAN.
Hoe vader, heetge ons voor een schoonheit díoogen luiken?
Natuur schiep niet vergeefs: zy leerde een vrou gebruiken.
NOE.

Godt schiep een eenige, en verloofdeze aen den man.
Van Adam af tot Seth bestont het echtgespan
Alleen by twee, zoo langh godtvruchtigheit in waerde
Van ít heiligh voorbeelt der vooroudren niet veraerde,
Hun onderwijs, gelijk een wet in ít hart gesneÍn,
Gevolght wiert, en het licht, dat uit den hemel scheen,
Alle aerdtsche duisternis verdreef uit zuivre zielen:
Maer toen de jongen door bekooringen vervielen
Van
díoude zeden, wies ít getal der vrouwen aen.
Wat gruwlen durf men nu niet denken en bestaen!
Kan Godt dees boosheit, koel aenschouwende, gehengen
De moeders, dochters, en de zusters zich vermengen,
De vaders, zoons, en broÍrs, te toomen noch verbiÍn,
Als dieren, los van bant, geen schennissen ontzien,
Geen bloetschande, overspel, noch bijstre lasterstukken?
Dit kon de oirsprong der genade zoo verrukken
Van zijn natuure, dat hy zwoer, vol naberou
Om ít scheppen van den mensch, veraert van Godt en trou,
Door eenen watervloet af ít menschdom wech te spoelen.
Gaet heene zoekt nu troost en hulp by schoone boelen,
Een krancken toeverlaet, in zulk eení watersnoot.
Een schrede is tusschen u en díonontvlughtbre doot

ACHIMAN.
Men zeght hoe geesten, die om hoogh op wolken treden,
Bekoort door schoonheÍn, zich vermengden hier beneden
Met keur van maeghden, ít welk een kroost te voorschijn broght,
Waer in men levend twee natuuren zagh verknocht,
Gemengt van geest en mensch, uit zulk een paer gesproten.
Verslingren geesten zelfs op aerdtsche bedtgenooten,
Vergeef den grootvorst dan dees dertle vrouwezucht.
NOE.

Verwijfden pooghden door dit lasterlijk gerucht
Hunne ongebondenheÍn, te schendigh om te noemen,
Met eenen schoonen glimp te dekken en verbloemen:
Doch geen gezonde reÍn, geen wijs vernuft gehengt,
Dat zich díonsterflykheit met sterflijkheÍn vermength.
Laet dees gedichtzels, die de geilheit voÍn, dan vaeren.

ACHIMAN.
Gelukkigh levenze, die ít eÍlste van hun jaeren
BesteÍn in wellust, eer ít hun díouderdom benijt.
NOE.

Gelukkigh levenze, die zuiver ís levens tijt
Besteden, Godt ter eere, in bloeienst van hun leven.

ACHIMAN.

ít Gebruik van ít leven is den mensch gemeen gegeven
Met stomme dieren, het verdwijnt gelijk een rook.
Men zagh noit iemant, die voor ít licht zijne oogen look,
Verrijzen uit het graf. geen mensch verstaet te voren
Met kennisse, eer hy van een vrouwe wort geboren,
Zijn levens oirsprong, en vaart heene met eení zucht.
De geest verdwijnt, gelijk een damp in dunne lucht;
Gelijk een schaduwe, als de zon begint te daelen,
En kan den adem, na dien dootsnik, niet herhaelen.
Het staet eens vastgestelt dat niemant wederkeert.

NOE.

Och Seth, och Enoch, hoort. hoor, Henoch, wat men leert.
Die pijlen komen uit den koker van verbastert
Verwildert reuzenzaet, ít welk ís hoogsten naem verlastert.
Houdt u gewaerschuwt, eens voor eeuwigh, datge scheit
Van ít heiloos vrouwendom, ít welk mannen laegen leit,
Verblint door wellusten, en stijft in alle boosheit.
Of wacht vergeldingen naer uwe godeloosheit.
De roe, die langsaem komt, wil met te feller slagh
Uw staetsi treffen, waekt. beraet u, eer de dagh,
De leste dagh van boete, ontschoten, ís hemels plaegen
Deze eeu, verzweerende rechtvaerdigen te draegen,
Al teffens dompele in de grootste jammernis,
Die met geen traenen noch berou te boeten is.

ACHIMAN.
Het luste ons ís levens tijt, nu tijdigh en voorhanden,
Te bezigen, ontboeit van tucht en strenge banden.
Het luste ons deze leÍn, nu jeugdigh en gezont,
Te bezigen, en niet, geprangt door naeu verbont,
Zwaermoedigh, hangends hoofts, te jammeren, te treuren.
Schenkt wijn. brengt balssem. juicht. het magh ons nu gebeuren.
Vlecht roozekranssen, zet op elke knie een bruit,
Eer ís levens tijt verloop, de doot den draeiboom sluití.
Belief ít het vader, hy magh speelen, daer wy danssen.
Een jeugdigh hart verzuimí noch feest noch bruiloftskanssen.
NOE.

Een schoone vrou is geil en trots en trouweloos.
Haer afkomst volght den aert der moeder, valsch en boos.
De hemel, lang geterght, door bloetschand, zal ít zich belgen,
En ís overspeelders bedde en zijne vrucht verdelgen.

HOFMEESTER.
Doorluchtste weereltvorst, het joffrentimmer wacht
Uw komste op ít juichend hof, vol heerlijkheit en pracht.
De bruit verlangt of zy uwe aenspraek magh genieten.
ACHIMAN.
Wy zien de menighten dit prevelen verdrieten.
Dees feestdagh is de vreught der grooten toegewijt.
Wie ít leven niet gebruikt, beklaeghtontschote tijt.
De tijt vereischt, dat wy de vorsten welkom heeten.
NOE.

Toehoorders hier rondom voor Reuzenburgh gezeten,
Ziet toe, de tijt verloopt. verzuimtge Godts gena,
Het zal u rouwen, eer de zon te water ga.

REY VAN ENGELEWACHT.
I. ZANG.

Waer is de klaere luister
     Gebleven, die voorheen
Uit ís eersten vaders aenschijn scheen!
Hoe ziet Godts beelt dus duister,
     Dat eerst zoo helder blonk!
Toen díongekrenkte reden,
Bestierende al des menschen leden,
     Als met eení toom bedwongk.
Het lichaem, zijne plichten
     Bewaerende, bestaet
     Niets buiten zijn gestelde maet
Te reppen
, maer leert zwichten.
     Het luistert, en ziet om,
Ook zonder wederstreven,
Naer dees vooghdes den mensch gegeven
     Van ít hoogh almogendom,
Daer ziel en lichaem paeren,
Als zangk en klank van snaeren.

I. TEGENZANG.

ít Vernuft van Jubal boude,
     Op ít gadeslaen van kank.
     En maet, het lieflijk maetgezangk,
Dat zich, vol geest, ontvoude.
     Der zangen vader wist
Door onderling vermengen
Een hemelsche eendraght voort te brengen,
     Uit klankkrakkeel en twist.
Hy bint de schaepedarmen,
     Metaelen, elpenbeen,
     Schalmeyhout, wint, en keel aen een.
Zy ketelen, en kermen.
     De gallem geeft den geest,
Of wort gezwint herboren.
Zoo leit hy mensch en dier by díooren;
     Een vont, die rou geneest.
Dus stemden ziel en leden,
Eer Adam vlughte uit Eden.

II. ZANG.

Nu strijden díongelijken.
     Het lichaem luistert niet
     Naer ít geen de geest met Godt gebiet.
ít Gebrek ontzeght te strijcken
     Voor reden, en de mensch
Wil onder Godt niet buigen,
Schoon hem de misdaÍn overtuigen.
     De hoogste mist zijní wensch.
De heilige herouten
     Vermaenen vruchteloos
     Hardnekkigen, verstokt en boos.
Wat raet met zulke stouten!
     Zy zingen eenen zang.
Zy zwichten niet, noch schroomen.
De weerelt draeght geen vroomen,
     En spoet ten ondergang.
Het uurglas is verloopen.
Wat heil staet hier te hoopen!

II. TEGENZANG.

Kon NoŽ, door vermaenen
     Tot afstant en berou;
     Uit vaderlijke trou,
In eene zee van traenen
     Verdrinken al het quaet,
Eer Godt hen overrompelt,
Hy had het lang gedompelt:
     Maer niemant hoort naer raet.
Wie spiegelt zich aen ít ende
     Van KaÔn, die verbaest
     Onrustigh voor(t)vloot met der haest,
Vol wanhoop en elende!
     Hy boude een stadt, doch vont
Zich in geen vesting zeker.
In ít harte zat de worm, een wreker,
     Die hem naer ít leven stont.
Zijn afkomste is veroordeelt.
Hier baet noch les noch voorbeelt.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001