PALAMEDES OFT VERMOORDE ONNOZELHEID.

Joost van den Vondel (1587-1679)

Treur-spel


Aantekeningen



nut

voortdurend

helaas!

domheid, koppigheid

volk

meesleept

onverantwoordelijke samenkomst van mensen

ik ga ermee akkoord

rechtbank

laat uw stukken zien

toen dan

te verwoesten

bezig

ik de koning en heren niet van raad diende

en opgeroepen werd ter vergadering te verschijnen

ofschoon

allemaal

Het schaken van Helena door de Trojaanse prins Paris, wat de aanleiding was van de oorlog tegen Troje.

terwijl iedereen op de vuist wou

evenwel zei ik:...

vroeg

wapengeweld

concluderen

Vondel vergelijkt Troje met Spanje. Het ijveren van Van Oldenbarnevelt voor het twaalfjarig werd door sommigen met wantrouwen aanschouwd. Hij zou Spanje wel eens kunnen bevoordelen, of zelfs Spanjegezind zijn.

gekwetst

die gevolgtrekking

makkelijk

De zuster van oorlogsgod Mars

Dit is de ware reden dat Van Oldenbarnevelt zich wil inzetten voor het twaalfjarig bestand.

algemeen

Priamus

niet graag

oorlog

Trojanen

fakkel

beschoren

Van Oldenbarnevelt werd ervan beschuldigd de Prins en het leger bij de slag van Nieuwpoort in 1600 moedwillig in gevaar te hebben willen brengen.

uitsluitend op voordarcht van

Eén van de aantijgingen was dat Van Oldenbarnevelt de vloot te vroeg de zee op had gestuurd. Dit was echter niet op zijn voorspraak maar op die van Prins Maurits gebeurd, die de soldaten geen andere mogelijkheid wou bieden te vechten.

vreesden

de vijandelijke voorhoede

schommelen

als wie dan ook

Iphigenia, de dochter van Agamemnon, door hem zelf op last van Chalches aan Artemis (Diana) geofferd

altaar

vertragen

Een zinspeling op de Gomaristische leer van verkiezing en verwerping

een zaak waarvoor men zich schamen moet

iets verbeurt

stoort

zo

leugens

Dit slaat op de Gomaristische ijver voor rechtlijnigheid in de leer en de consequenties daarvan. Gedeoemde zielen slaat op de leer van de predestinatie.

Van Oldenbarnevelt stelde grenzen aan de heerschappij van Prins Maurits.

Menelaos en Agamemnon

aan de kant van Achilles te krijgen

en dat zou nóg brutaler lijken

omdat

maar ontken dat ik goud heb meegenomen

van hun leiding afhoudt

edele mannen

Van Oldenbarnevelt heeft Maurits, vóór de komst van Leicester tot stadhouder en veldheer van Holland en Zeeland laten verkiezen.

Toen

de predikanten waren in de de tijd van Leicester meer op zijn hand dan op die van de Nassau’s

afstamden

De moeder van Prins Maurits, Anna van Saxen, leidde een ongeregeld leven, en was met goedkeuring van zijn familie door Willem verlaten,. Het huis van Pelops, waar Agamemnon uit voorrkwam stond bekend om zijn gruwelijkheden, dus deze steek onder water kon gerust worden toegebracht. (WB)

de buit

Degene die door de centaur Chiron opgevoed was: Achilles

„dat wat mij toebehoort, en dat wat van iedereen is”

kwaadspreken

„is als de mijne”

terugschrikt

in de oprechtheid en eerlijkheid

Chalches

de waarheid heb gezegd

trots

Van Oldenbarnevelt hield de predikanten die zich met staatszaken wilden bemoeien zo veel mogelijk tegen.

Gomarus zelf was een Spanjaard van geboorte, en veel van zijn priesters: Trigland, Fabricius en anderen waren afkosmtig uit Brabant of Wallonië, of vroeger Katholiek geweest. (WB)

scherpte

vizioenen

Hij doet toekomstvoorspellingen aan de hand van al deze dingen, maar verzint er zelf nog wat bij.

hij het kan

Van Oldenbarnevelt was van oordeel dat de predikanten zich over religieuze zaken uit mochten spreken, maar niet met zaken die daar buiten vielen, en te streven naar onderlinge verdraagzaamheid. (1705)

schandelijk

de zoon van Priamus, de koning van Troje

misdaad

Hier verdedigt Van Oldenbarnevelt zich tegen de beschuldiging geld gekregen te hebben voor het verraden van zijn land. Deze beschuldiging werd in veel verschijnende pamfletten gedaan, en berustte op roddels. (Vgl. WB, 1705)

Het twaalfjarig bestand.

de sterreb

beloning

bekommering

De inwoners van Argos: de Grieken

de onder invloed van Spaanse belastingheffingen verarmde Nederlanden

Leicester

Stamvader van de griekse koningen. Van Oldenbarnevelt had al aan de zijde van Willem Van Oranje gevochten.

Van Oldenbarnevelts aktiviteiten om de invloed van Leicester te beperken

Bijvoorbeeld Joodse vluchtelingen voor de Inquisitie

Machtsgebied:

Van Oldenbarnevelt is betrokken geweets bij het vinden van een kortere weg naar Indië: via Nova Zembla, zoals bekend.

Diplomatieke aktiviteiten, verdragn

De Verenigde Oostindische Compagnie. Las: verzamelde

Waar de kompasnaald het af laat weten: onbekend gebied.

Er werd naar een kortere weg naar Indië gezicht.

betrapt

Aldus het leger gesterkt

De deugd van Achilles. Hiermee wordt de Koning van Frankrijk of een andere bondgenoot bedoeld (WB).

met oorlog heb aangegrepen

Abudos, in Klein-Azië

trouw

Van Oldenbarnevelt was bij het bevrijden van Haarlem gewond geraakt.

Lurnessos, in Troje.

Een verwijzing naar het afbreken van de bevrijding van Sluys

wispelturig

voorbeeld

Na-apers

Odysseus

Die op ondersteuning van een grotere macht bouwt (WB); namelijk op Agamemnon.

Chalches

Ofwel: De kwade geest van dit alles is François van Aarssens. Hij steunt op Prins Maurits, en krijgt hulp van predikanten, waarvan Bogerman de voornaamste is.

beschouwt men als bevlekt met veraad (WB).

Van Oldenbarnevelt heeft meerdere malen het advies gekregen om te vluchten, maar heeft het nooit gedaan.

sneller

Troje (WB) Paris is de schaker

niet goed nadacht

daar waar

Dit verwijst naar de dood door steniging die Palamedes zal overkomen.

heb ik een voorgevoel

vroeger

Nauplius

Erven is hier een erfenis laten.

tekort doen

„is zich nooit te buiten gegaan”

„Dan moet mijn onschuldige bloed de zonden van een ander maar wegwassen.”

soldaten

de muren van Troje

De maan

beslissen

Dat is Palamedes

Palamedes zal een einde aan de oorlog maken. Niet door Troje in te nemen, maar door de Grieken aan het zwaard van Hector over te leveren

Die zélf schuldig zijn aan...: De pot verwijt de ketel

Vooruitzien (Verwey)

Wat voor iemand hij is

Nog een keer een verwijzing naar de slag bij Nieuwpoort

François van Aarssen

Penelope

Dit slaat, natuurlijk, op de geveinsde gekheid van Odysseus.

het lijkt er niet op

om manschappen te werven

Dit slaat op de waardgelders

durfde te ondernemen

Oldenbarnevelt werd in pamfletten wel van lafheid en zakkenvullerij beticht

De koning van Thracië

enige tijd geleden

Hij ontzegde Odysseus het koren.

Veel beter dan hij

durft

roemt

raadpleegden

stoere

toen

brachten

Was

leger

muilezels

kon

tot schade van de staat

Dwz. Niet Palamedes, maar...

degene

onmenselijk

gaat

zijn gelaatskleur; hij bloost niet

in het liegen

Agamemnon en Menelaüs

de helm draagt: soldaat is

Wie als een schelm bekend zal staan

schuw

Horizonten

Grieken

Steeds maar erger worden

vluchten

vermoeid

Sisyphus bevond zich nl in Tartarus, de diepste onderwereld

Lucht

Het volk van de bovenwereld

De maan

masker

Korinthië

Maskerkop

De geografische aanwijzingen van Megeer vereisen een aparte beschrijving. Hier voldoet het te melden dat hij zich in Griekenland bevindt.

Gehouwen. Vondel bedoelt niet dat men naar de kapper is geweest (vgl WB).

echtgenote

erger

geëffend

gehate

De Griekse vorsten: de afstammelingen van de vorst Inachos

slaat op de vesten, niet op het krijgsvolk

toch nog

zijn buit; Helena

liefkozing

gekietel

berokkend

de Griekse vloot

lichtzinnige

snel

op een wetsteen geslepen

hersenen

glijdt makkelijk uit

slipglad

Troje; aan de overkant van de Egeïsche zee

Dan is het de beurt aan de Verenigde Nederlanden. (WB)

schreit

neem uw doodskleur aan (wordt bleek)

berokkenen

Hier wordt Van Oldenbarnevelt mee bedoeld, die in lofliederen van zijn partij Phoenix werd genoemd. Bijvoorbeeld in dit liedje: Lof, Pronk van onze staat/Lof Phoenix eenig/Lof Nederlands sieraad/Uw lof ten hemel gaat/Lof eeuwig voor uw daad/Gij zijt verlost van het kwaad/Leeft Phoenix in U lof alleenigh. (WB)

aan één kant; van kant maken; vermoorden

over elkaar heen vallen: ruzie krijgen

burgeroolog

verdeeld. Vgl „tweespalt”

Deze profetiën worden uitgewerkt in de toepraak van Neptunus aan Oates in het laatste bedrijf.

te wapen

oproer

verdeelde

Thessalië vordert tot straf van Locres soldaten

verergeren

moet boeten voor

naar

bijna

zonder eer en zonder trouw

Men doet wie het meest verwoed kan zijn

twijfelen

vete

om te huilen

landerijen

tevreden gesteld

boven

Odysseus

met sporen nopen: aansporen

boosheid

niet voldoende is

Palamedes

Odysseus

uitdenkt

fluistert

beter

misdaad

Bij het uitspreken van deze regel betreedt Sisifys Odysseus’ tent (WB)

Ik moet hem diep raken

het wachtwoord

Hij weet wat hem te doen staat

geregeld

naar

donkerste

doet de spoken wijken

lichte

zinsbedrog

bekleden:

in elkaar zetten

talmen

ontbied

nader, verder

loopt het gesmeerd

en kan het een plan zijn

Ontleend aan de aan scheepsvaarttermen ontleende zegswijzen „de wind ruim hebben” en „Scherp bij de wind zeilen” (WB). Met andere woorden: wat in het begin makkelijk lijkt, kan later nog wel eens tegenvallen.

bang

problemen

Chalches

Lichaamsgebreken

Er wordt verteld dat Graaf Willem Lodewijk heeft gezegd: „Nu werden ihm die olden Etterbaulen einmal ausbrechen”. (WB)

zaak

juist nog

erken

De nacht vóór Van Oldenbarnevelts dood is de predikant Waleus naar Maurits gegaan om hem tot medelijden te bewegen. Maurits zou hem gezegd hebben dat hem twee dingen speten: „het eene dat ik stond naar de souvereiniteit, het andere dat hij mij in Utrecht zo een perikel heeft gebracht”. (WB)

zeer, verschrikkelijk

Het schijnt dat Maurits, duim en wijvinger tegen elkaar wrijvend, Van Oldenbarnevelt heeft toegevoegd: „Ik zal u zo fijn als gruis malen!” (WB)

nog steeds

toorn. Vgl Grimmigheid

voorhoede

goed

doen mee

vuur

verbergen

gewicht

die van Palamedes

opgelegde

Het heeft niet voldoende schijn

aan te zetten

Wel

slaaf

uitkijken naar

het is alsof

de tijd krijgen om rijp te worden

bangheid

te doen

uitstelle

zeuren, talmen

familie

deze woorden zijn synoniem

kiest

verwijzing naar de partijdigheid der vierentwintig rechters

Tijdens de rechtszaak werd er er herhaaldeijk op aangedrongen dat de rechtbank niet geschikt was om recht te spreken

naar

instellen

Als

het volk

degen

duur

kronkelen

schild

een vulkaan

met stokken slaan

vermengen

eigen

makkelijk

maakt van de gelegenheid gebruik

met bijten er uit te jagen. (WB)

Jupiter, de bliksemdrager. (Verwey)

tot bedrogen echtgenoot

altaarkleed

aan de kant van Palamedes staan, tijdens het procers.

steeds

De inspanningen van Van Oldenbarnevelt om de invloed van de Gomaristen te beteugelen.

teugel

Krop: keel. Dit werd hem noodlottig

Dat

oogst

Afmaaien in de zin van apart leggen

handig

Palamedes is de uitvinder van het schaakspel

de kerkelijke resoluties

argumenten

Hoewel

wacht

dodelijke slag

medelijden hebben met de maagd

Palamedes heeft geprobeerd het offeren van Iphigenia, de dochter van Agamemnon te te verhinderen.

Artemis, aan wie Iphigenia geofferd zou moeten worden om een gunstige wind te krijgen om naar Troje te varen.

Een verwijzing naar de praktijken van de Gomaristen die Vondel als grenzend aan afgodendienst beschouwt.

In 1584 zou Willem van Oranje graaf van Holland worden, maar door zijn dood werd dat verhinderd. Maurits zou deze titel ook krijgen, maar dat werd door Van Oldenbarnevelt verhinderd. Hier wil Vondel zeggen dat dit de reden van Maurits’ toorn was. (WB)

tracht vurig

brieven, papieren

in de val laten lopen

legerpriesters

Bedienaars van de nood: aanhangers van de leer van het noodlot, ofwel de leer van de predestinatie. Andermaal de Gomaristen dus.

het onverbiddelijke lot

die

altijd weer

onverhinderd

het is ons veel waard

doel

sluwe streken

tot onze schande

Wisselvallige Maangodin. Om te ontkomen aan de schijn van toespeling op de drie-eenheid later door Vondel veranderd in draai-aanzicht.

ons land en Godsdienst

Trojaan

oorlog tegen ons voert

Calchas

vertolker

bescherming

Het Noodlot

Vanaf hier verbeeld de rei de kontraremonstranten, en geeft Vondel zijn visie op de leer van de predestinatie.

evenwicht

elementen

schiep

onwrikbaar

genoegen

Jupiter

fakkel van mensenvet

herhalen

dij

toeval

Noodlot.

gelijkt

Stop!

gebruikelijk

spion

toen

naar het

dichterbij

Roep de hele raad bij elkaar behalve Palamedes

in plaats van

Rivier in Troje

snel

op dit vreemde uur

aldus

verwaald

schijnt aan te sporen

genegenheid

onlangs

uitkomst

voortdurend

de vrouw van Jupiter

„De tijd zal het leren” (WB)

duidelijkheid

de vermengingen van waarheid met leugen (WB)

luister

tegendraads

Wantrouwt

oude man

onecht kind

zeer oude

lijkt op

nooit

verhulle

Cynisch: „Ja, volgens u, dat laat zich begrijpen, kan het niemand anders dan Palamedes zijn” (vgl WB)

heeft betrekking op

ontkennen

macht

Waar

de oppermacht

voorecht (van straffeloosheid) (Verwey)

Dat is nog maar de vraag

makkelijk

onschuldige

eerder

was

kan

doen

hier naar toe gestuurd

zou hem kunnen

onlangs

gevangen genomen

op de man af

het aan kan

een uitnodiging voor een duel

Dat doet het (hij neemt het duel aan

verschillen van mening

Deze en de volgende regel verwijzen naar de onthoofding van Van Oldenbarnevelt

aan zijn kant heeft

het zwaard

een met verstand begiftigd brein beslisse uw geschil

Het zwaard

bijtlustig

Stamvader van Priamus

zou toestaan

brengt zijn voornaamste helpers met elkaar in conflict

henniptouw

in het aangezicht van

veel heeft meegemaakt

was

gissen

toevlucht

benadeelt

vrijwaren

dom geweld

verschilt

Godin van het recht

onbehoorlijke behandeling

Salamis, Ajax thuishaven

Stad bij Troje

komt niet op ... aan

Grieken

Hijzelf en Ajax de zoon van Oïlus

bij het terughalen van het lijk van Patroklos

haperde het

Argonouten

het gulden vlies

Neptunus

trotseren

Paris

tante: nl Hesione

aangaat

u schept op

van iedereen

zenuwen (spieren) aan stukken

wapen

ooit

aanmatigend

hersenen

bescherm

het is het beste dat

beslecht

hetzelfde

touw

chaotisch

lelijk

koningschap

Palamedes

priesters

kuiten

trigland!

begroeid

exegese

ongepast

gewaad

ruimte

als

organiseren

beginnen met

steun

van aanzien

eerste levensbehoeften

naargeestigheid

er mee eens zijn

doe maakte zich als schelm uit de voeten

durfde

door het gerucht beticht was

blijf liever waar je bent

angst

keer op keer

verdedigd

beschermheer

lekken

Ajax

Achilles

bieden aan

medestanders

Vanaf het moment dat

uitverkoorde

vertegenwoordiger

duurgezworen

eden

heden

vreemds

bleef ik zwijgen

brandpalen voor ketters (auto-da-fe)

pijnen, pijnlijke plekken in overdrachtelijke zin

Ulysses

wijs

als kaf de wan uit doen vliegen: laten vernietigen

was ik

valt de vroomstren aan

dient als masker

als vermomming

oproep

steeds

gewoonlijk

bezwaard

valselijk beschuldigd

Dat volgt daar niet uit.

afscheid neem

zeven

bevestigt

Hij verbergt zijn ware aard

trekt zich

klemtoon

kijk in de toekomst

geschreeuw

grenspalen

De mogelijkheid zich te bewijzen

staat

Neleus is de vader van Nestor

beslissen wie er gelijk heeft

hem via een omweg te laten bekennen

verraderlijke

verklaring

listen

tot voor kort

aldus

nacht

Overhellen, naar de horizon

geuren

hengel

met een heg omgeven

ambtsgewaad

eervol

begeert naar

dolken

wandkleden

vergeeft

aangeroepen

schuimkoppen

oevers

ten gunste

snel

tegengehouden

doen

Opgehouden

op listige wijze

de hand hierin heeft

overgelopen

meer

schatten

Dienaar van God

scharrelde

eerste levensbehoeften

trots

tot voor kort

tot ongeluk

vrezen

afgoden

schaamtevol

verstoten

gerucht

bewijs

bevrijde

rondwaren

schild

drommen mensen

vork

offeren

verhinderde

stijgbeugel

meest voor de hand liggende

in de tussentijd

kon zich

zich ermee bemoeien

eerste

ik kan verzinnen

spoed

moge bevrijden

hoe langer hoe erger

oprechtheid

dralen

het zwaard

bevel

omdat

overhellen

zeer slechte

vergeving

schuldig

vergeeft het hem

wat zou het tegen kunnen houden?

Bovendien

laat

opgesloten

zal

ondernemen

zorgen zullen brengen

sterk

streken

streek

onwrikbaar

versmelte

gebeente

onbillijk

rand

De zwarte negers uit Afrika en de wat lichtere uit Noord-Afrika

knipperen

met donderend geluid opstijgen

Meteen

bezweek

boven

omlaag

apparaat om het kaf mee van het koren te doen scheiden: de wan uit laten vliegen.

als

zeer vals

weiden: zich uitleven

naar voren buigend

helt

nadelige

toestaan

slachting

ondergang

woede

ten prooi

toog

Op dat ogenblik

in grote mate

talmen

wijze van handelen

beet

buiten

linker

zogenaamd

schild

passende houding

omgeven door drommen

troepen

tot voor kort

lachde

grinnikte

afgezonderde

voorzichtig

Dat

Toen hij uitgesproken was

probeerden over te halen

bewogen

afscheid nam van

veranderd

besmeurd

verzadigd

Bacchus en de Bacchanten

aaien

van de zee

afstammeling

alleen maar

beklaagt

zorgen

door

lijk

vergezelt

gewelf

ivoor

marmeren zerken

meisjes

vrijmoedig

voorgesteld

vermoeid

luipaard

ondanks

blaft

geneest

oneerbare

het nieuwsgierig

overdenkt

zal aanvangen

alleen

gespleten

opgekropte

van alle kanten

gestaag

brandt

terechte

ontredderde

bezig

alsof met

bedolven

de achtersteven op drift

in het rond slingeren

doorgang

gelofte

de watervlakte

wrong en kroon zijn identiek

verdrietiger ongeluk

de anderen

voorteken

voorspel

net als

bed waar men op lag als men aan het eten was

nectar

schitteren

smeekt

makkelijk

overreden

door

banen

overdekt

bijl

kort tevoren

krijgt een flauwte

vermijden

sturen

Dat is een les voor allen die naar Goddelijk bloed dorsten!

ruig

hinderlagen

genieten

veranderen

geliefde

gelaatstrekken

door liefde te stoken en te blussen

zwaaien

boot

ontzind

verstopt

bestemde

van een rog die als vergiftigde punt van een lans wordt gebruikt.

ontvlucht

schandelijk

veroordelen

tempels

opgebonden

ontvluchten

oorden

verkoos

viool

pas

te scharrelen

naar

getuigend van het feit dat ze gekregen hebben wat ze wilden, namelijk de bescherming van Troje door Minerva