Joost van den Vondel (1587-1679)

HET PASCHA.

EERSTE DEEL.

MOSES, hoedende syne Schapen aenden Berghe Horeb, spreect:

Weydt hier myn Beestiael, weydt hier myn tier’ghe, Vee
Golft hier om dit Gheberght myn wit-ghewolde Zee,
Scheert hier tgroen-hair’ ghe loof, spaert kruydt, noch Bloemkens geurich,
T’lacht hier doch altemael, zoet-rokigh en couleurich,
Nu wauwelt zoo veel gras, zoo vet en graegh bedijt,
Tot ghy van Madian de schoonste kudde zijt:
Onnoos’le Lammerkens, verstroyt u wijt noch verder,
Blijft al ontrent den Staf van uwen trouwen Herder,
Den Wolf (waer voor ic u zoo dicmaels heb beschermt)
Is d’onrust die doch steeds naer u myn Vliesen swermt,
Ontwijffelijc hy light hier al ontrent ghedoken,
Want hy terstondt den snof heeft van syn aes gheroken,
Dus blijft my al ontrent, en loopt zoo niet verdeelt,
Terwijl den Echo hier met myn ghedachten speelt.
Och! oft met desen Staf myn Jaren henen slipten,
Dien Staf my weerder als den Scepter van Egypten,
Oft ick myn daghen sleet in dese weyden schoon
Veel heuchelijcker alst ghewelf van Memphis throon:
Veel liever wilde ic hier een zoeten bloem-krans plucken,
Als met de Nylsche kroon myn voorhooft prat omdrucken,
Gheen purper ruylden ick oft Koninclijc ghesmijd,
Met myn omgorden rock, myn herderlijck habijt,
Gheen wijnen liet ick in een goude schale ghieten,
Voor eenen koelen teugh gheschept wt dese vlieten,
Veel gragher wt myn mael smaeckt dese spijse grof,
Als al de leckernij vant Koninghlijcke Hof:
Al schijnet Koninghs Hof te swemmen in wellusten,
T’is wederom vermenght met zorghen en onrusten,
Nu zal de Koningh zijn met purper schoon bekleet,
En morghen toegherust met wapens dul en wreedt,
Nu zal syn weerdich hooft de groote kroon bedwelmen,
En morghen t’harde stael en t’blau van eender helmen,
Druct nu syn stercke hant den Scepter hooch en weert,
T’ verandert sanderdaeghs licht in een vlammich sweert.
Zit nu syn Majesteyt in syn ghewelfde Salen,
Nu moet hy na de grents en t’ wterst van syn palen.
Ick zie niet dan een sweert aen eenen zijden draet
Steets hanghen boven t’hooft den Koninghlijcken staet.
Ons Vaders hebben dus hun leven laten glijen,
En over ’t Vee ghezocht de zoetste heerschappijen:
Abel, en Abraham, Isac en Jacob milt
Zijn wel d’aenvanghers van t’eenvoudich Herderghilt;
Gheen van hun allen heeft ghedreven ander woecker,
Als met de gheylicheyt van t’ Vee, hoe langhs hoe kloecker;
Hun Beesten waren meest hun werckingh en hun doen,
Ick volgh hun stappen naer, en langhs de kusten groen,
Dus schuwe ick heel gherust t’ ghewoel van groote Heeren,
Doch meer dwinght my den noot als hertelijc begheeren.
T’ bloet is noch versch en lauw, waer met ick dese wijl
Eens laefden t’ dorstich zant by t’stroomen van den Nyl:
Mocht ick den Pharao zoo lichtelijc begraven,
En rucken Jacobs huys wt dit gheduerich slaven.
Tyran! och! oft ghy eens begrijpen mocht int minst,
Dat herderlijc beroep den Koninghlijcken dienst
Beteecken t’ eenemael, ghy bleef t niet zoo versteenight,
Zaeght ghy den Scepter met den Herder-staf vereenight:
Het Herder-ampt vereyscht, dat hy syn kudde hoet,
De Koningh dat hy ’t volck heerscht met een wijs ghemoet;
Den Herder moet syn kud voor des wolfs tanden vrijen,
De Koningh weeren al d’uytheemsche tyrannijen,
Dat d’Herder-staf gheen Lam voor d’ander stoot nog sla,
En elck Inwoonder hoort den Scepter even na,
D’ een vlies voor d’ander komt de weyde niet ten goeden;
Zoo hoort t’Rijc op te staen, om yeghelijc te voeden:
Maer Israel, eylaes! gaet op een dorre heyd,
Daer den Egyptenaer int grasigh groene weyt,
D’een is een droeve Slaef, en moet, ocharm! ontbeeren,
Dat d’ander zal in weelde en overvloet verteeren:
De vloer waer op sich den Egyptenaer verlust
Veel sachter is alst bed van d’ Isralijtsche rust:
Pharaos Rijcx-staf hun verstreckt maer eenen vleghel,
Syn kroon een lastich Joc, dat zonder maet oft reghel,
Den Israliten druckt: syn wedersnijdich stael
Zal den Egyptenaer beschermen t’ eenemael,
En al hun vijanden verstrecken eenen prickel,
Maer Jacobs vruchtbaerheyt afmaeyen als een zickel.
Fij ongherechticheyt! Fij Koninghlijcke haef!
Waer van d’ een Borgher is en d’ ander eyghen slaef:
En oft sy schoon met graen al Memphis zolders vullen
Het kaf is al den loon die sy ghenieten zullen.
    Myn Israliten die zoo langhe om vrjheydt riept,
Ghy graeft om elcke stadt een grondeloose diept,
Ghy bout syn mueren op, en gaet den Hemel terghen
Met Toornen die hun kruyn tot int Ghesternte berghen,
En hoe ghy bout, en slaeft met Truffel, Spa, oft Ploech,
En arbeyt in het sweet ws aenschijns, spade en vroech,
Des morghens eer de Son met syne stralen luystert,
En ’t Manen-zilver met syn gulden Torts verduystert,
Tot dat den swarten Nacht beschaduwt Bergh en dal,
En dat ’s doots suster wieght in slaep den grooten Al:
Noch raset den Tyran, Egypten leyt ten woesten,
En zal door ledicheydt van desen swarm verroesten.
    Heeft tijdt, en outheydt dus Josephs weldaden groot
Wt u ghemoet ghewischt? denckt, hoe wt synen schoot
Egypten werdt ghespijst, doen over syn limiten
Zyn hoorenen den Nyl maar Jaerlijcx twelf cubiten
In zeven Jaer verhief, en zelf de Hemel-locht
Dy weygherden soo langh heur tranen koel en vocht,
Doen u vrou Ceres, laes! wat sy ooc ploeghde oft zaeyde,
Met gheene Zeyssen krom in zeven Ooghsten maeyde,
Doen t’elcken inden Ooghst den droeven Ackerman
Vervloecte Ploech en Zeyn, Dorsch-vleghel, Egh en Wan,
Doen t’ heele Ceres-ghilt schier niet dan stroo en stoppel
In schooven tsamen bondt, in bondels, en ghekoppel,
Doen loegh elck Joseph toe, doen was hy ’s Konincx beelt,
Zoo langh hy vaderlijc het graen heeft wt ghedeelt,
Doen hy zoo vriendelijc de stralen van syn ooghen
Op eyghelijcken wierp, en niemant heeft ontoghen
De vrucht syns overvloets, doen syne volheyt pleyn,
Ghelijc de Sonneschijn, een yder was ghemeyn.
O Joseph! al te slecht hebdy gevoedt te veuren
De Wolven, die nu t’Schaep van Israel verscheuren,
U mildt weldadich hert dat ghy hun hebt betoont,
Wort ons met tyrannije al t’onverdient beloont:
Hadt ghy ons Vaders doch gheweyghert dese gaven,
En langhen tijdt met hun voor onsen tijdt begraven.
    Oft schoon Abrahams zaet in vruchtbaricheydt tiert,
Als s’Hemels mantel blau met loovers is gheciert,
Oft schoon Isacx gheslacht in veelheyt goederhandich
Beklijft alst Roode Meyr opworpt syn baren zandich,
Oft Jacobs Neven sich verspreyen in saysoen,
Alst loof groeyt wt den schoot van dees valleyen groen:
Wat batet, als hun dus verheert met tyrannije
T’ondraeghlijc eeuwich joc van droeve slavernije?
    O onser Vadren God! wanneer zal eens t’ghesmooc
Van onse Altaren, als een lieffelijcken rooc
Ten Hemel stijghen op? waerwaerts, en in wat landen
Zal u den wierooc van ons heylighe offerhanden
Bevallen? och! ghedenckt aen t’ teecken des verbonts,
Bezeghelt met het woort ws Goddelijcken monts,
Dat ghy den Scepter nog zult peerlen in ons handen,
Die overheeren zal den trots van u vijanden,
Bevesticht u beloft, ontreckt ons niet zoo licht
De heyl’ghe stralen van u Hemelsch aenghesicht:
Oft zijn wy dus ghestraft om onse swaer misdaden,
Wascht ons weer inde Borne en Vloet uwer ghenaden,
Zo wijt den morghenstont beschaemt het nachtzeyl swert,
Toont dat de gunste strect van u Vaderlijck hert:
Treet ons met u ghericht niet altijdts op de hielen,
Worpt uwen Blicxem niet op zoo veel duysent zielen:
Wy zijn dyn handen werck, etc.

GOD verschijnt Moysi inden vlammenden Bosch.
MOYSES.

                                                  Aenschout dat heerlijc licht!
Hoe blict int sterflijck oogh dit wonderlijck ghesicht!
T’Bosch schijnt in vuyr en vlam te sparcken en te gloeyen,
Nochtans in s’vuyrs ghegolf ghebloemt, en bladers bloeyen.
Ick wil my derwaerts spoen.

GOD.

                                            Zacht, Mose, Mose beyt.

MOYSES.

Hier ben ick.

GOD.

                      T’ is hier van myn teghenwoordicheyt
Een drymael heylich lant, dus wacht u my t’ ontmoeten,
Eert my, en dese plaets, ontschoeyt terstont u voeten.
T’ Bosch dat hier branden schijnt, en niet en wort verteert,
Daer mede is Israel naeckt af ghefigureert,
T’ Vuyr is een beeltenis van mynen Gheest, die leerlijc
De quaedt-doender verteert, de goede loutert heerlijc,
En gh’lijcmen op den touts het edel dierbaer gout
Na dat het is doorvuyrt, veel weerdigher beschout:
Zoo sullen ooc int kruys de twelf Joodsche stammen
Groen blijven, alst gheboomt int golven deser vlammen.
Ick ben Abrahams God, de God die t’al bezielt,
Waer voren sich Isac, en Jacob heeft gheknielt.

MOYSES.

Amy! waer zal ick vlien, in klippen oft in kuylen?

GOD.

Ick was, Ick ben, Ick blijf.

MOYSES.

                                        Waer sal ick my verschuylen?

GOD.

Den Hemel is myn throon, d’Aerd mynder voetenbanck,
En t’Helsche Keyser-rijc t’wit van myn pijlen stranck,
Dit wonderlijc gheheel van Hemel en van Aerde,
Ja tot myn even beeldt den mensche hooch van waerde
Ick in zes daghen schiep, de Son is maer een vonck
Van myne heerlijcheydt, die voor veel Eeuwen blonck:
De God die Abrahams zaet in Isac wilde noemen,
Zo vele als t’zant des meirs oft als de Lentsche bloemen;
Ick ben de zelfde God die Israels troubel Zee
En groot heyrlegher met myn vleughelen bespree;
Worpt slechts op myn beloft den Ancker van u hopen,
Want over Jacobs huys staan steeds myn ooghen open,
Myn oor beluystert hun ghebedt van woordt tot woort,
Ick heb hun leet ghezien, en hun gheschrey ghehoort!
Myn Zeyssen maeyt nu eens den draet van hun ellenden,
Ick zal nu t’ wanckel rat van myn beproevingh wenden,
Nu zuldy zien wiens handt den Pharao ontruckt
Myn Lelij, die zoo langh de Doornen heeft ghedruckt:
Ghy zult den Leydsman zijn, en brengen hun persoonich
Met uwen Staf int lant dat vloeyt in melck en honich,
Int Iant daer Abraham zoo dicwils zach de Maen
Heur hoornen spieghlen in de glasighe Jordaen,
Daer syn ghehoorsaemheyt my over had ghegheven
Syn eenich liefste Kint den Spieghel van syn leven,
Daer hy niet en ontzach op Salems hooghte trots
Te storten t’ bloet syns zoons, tot eenen offer Gods,
Daer hy te buyten trat de Vaderlijcke palen,
En zach opt Altaer-plat alree ten Hemel stralen,
(Met ooghen des gheloofs, van wil en van ghemoet)
T’ vuyr van syn offerhand, en syn verkoren bloet,
Daer hy in asch en stof opt heylighe ghesteente,
Alree begraven had syn vleesch en syn ghebeente,
Daer hy syn wandelingh ten eynde heeft ghebrocht,
En ’t Hemelsch borgherschap hier boven heeft ghekocht,
Daer synen zoon Isac en Jacob bey te gader
Zijn pelgherims gheweest, met hunnen ouden Vader,
Int lant daer ick de kroon hun drucken zal om t’ hooft
Die Abraham, Isac, en Jacob is belooft.
Gaet booschapt Pharao wie dat u is verschenen
De wech is al bereydt, dus treckt met vreden henen.

MOYSES.

Ick ben een sterflijc mensch, ick ken my veel te swac.

GOD.

Hy maect u machtig, die noyt stercheyt en ontbrac,
En tot een teecken blij, naer u verlossingh veylich
Doet my op desen Bergh een offerhande heylich
Van lieflijcken reuc.

MOYSES.

                              O God ghebenedijt!
Hoe zal ick Jacob doch betuyghen wie ghy zijt
Die my ghezonden hebt?

GOD.

                                        Jehova, God almachtich
Die hun met synen erm zal helpen sterc en krachtich:
Ick ben, die ick zal zijn, die u de kroone biet
Met wtghereekter handt, en ghy en grijptse niet:
Ick ben diet al vermach, die uwen Staf bepeerelt,
Den dans-beleyderwijsvan d’ een end’ ander weerelt,
Ick ben de Heere zelf.

MOYSES.

                                  De vonck van hun gheloof
Is zeer na wtghebluscht in asschen bleeck en doof.

GOD.

Met wonderdaden dan versterckt hun swacheyt teder,
Wat hebdy in u hant?

MOYSES.

                                  Een staf.

GOD.

                                                    Wel worpt hem neder.

MOYSES.

Wat krunckelt hier alree? hier wemelt, krolt en drilt
Een slanghe, die my in de hielen bijten wilt:
O Heere staet my by!

GOD.

                                  Wel grijpt den krommen worme.

MOYSES.

Dits mynen zelfden staf, weer in syn eerste forme:
O Heere wonderbaer!

GOD.

                                  Op dat u niets ontbreect,
U rechterhant nu eens in dynen boesem steect
En trecse weder wt.

MOYSES.

                                Myn hant is stijf en kromme
Melaets ghelijc de sneeu.

GOD.

                                        Wel druct nu weder omme
U ongheloovich hert.

MOYSES.

                                  S’ is zuyver reyn en klaer.

GOD.

Ghelooven sy dan niet dees teeckens wonderbaer,
Met vochtich water sprenght de vloer die ghy bewandert,
T’ wert in rootverwich bloet door myne kracht verandert.

MOYSES.

Om voor den Pharao verschijnen ick my schaem,
Want, Heer, myn tonghe lispt, myn stem is onbequaem,
Kiest elders een Ghezant.

GOD.

                                        Zal my dan yets ontbreken?
Die t’ alles schiep wt Niet, in d’ eerste weec der weken,
Den Hemel die om u met syne Lichten wielt,
En al wat int begrijp van nat oft drooghe krielt,
T’ ghevoghelt mde locht, dat op de winden swieret,
En ’t waterzuchtich aes, dat na ’t vloetwater ghieret,
T’ viervoetich veldsch ghediert, ’t gheboomte dat ghekromt
Van syne vruchten hanght, de dalen vol gheblomt:
Wie heeft den mensch doch eerst t’ ghesuysel en t’ ghehoore
Van eenen sachten wint gheblasen in syn oore?
Wie heeft den appel kleyn van syn ghezicht bepaelt?
Waer mede hy alsins myn heerlijcheyt bestraelt;
Wie heeft doch gheconfijt syn milde tongh schoon-talich?
Waer met den mont ontvloeyt syn rijpe woorden salich;
En oft ick schoon u tongh ghebreckelijcken liet
Om u hartneckicheyt: wat dunckt u, kan ick niet
Ghebruycken neffens u, voor Israel en Pharon
De zoetvloeyende tael van uwen broeder Aaron?

MOYSES.

Oft Pharo blijft versteent, en drijft met ons den spot.

GOD.

Leeft met hem zo ghy wilt, tot eenen aertschen God
Zijt ghy van my ghesalft.

MOYSES.
                                      En blijft hy onbewoghen?
GOD.

Zo dreyght hem mynen toom, met myn ghespannen boghen,
Myn pijlen hanghen ree ghescherpt in mynen tros
En naer myn dreyghement, zoo gaen myn pesen los.

MOYSES.

En oft myn haeters my noch in Egypten vonden?

GOD.

De doot heeft lang vemnielt die naar u leven stonden
Dus spoeyt u.

MOYSES.

                      Op u woort zal ick my henen spoen,
Myn vliesen zijn hier vast verstroyt, verspreyt int groen,
Wel op mijn gheylich Vee, loopt thuys-waerts voor my henen,
Dits voor de laeste mael, den tijt die is verschenen
Dat ick een Herder ben van Jacobs huys bescheert:
Wat schadet dat ick t’ aen dees schaepkens heb gheleert?

Binnen.

CORACH, IOSUA, ende CALEB.

CORACH.

    Hoe langh zal Jacob noch betreden dese pleynen?
Daer hy syn ooghen maect tot schreyende fonteynen?
Hoe langhe zullen noch in syne daghen out
Dees groene velden met syn tranen zijn bedout?
Hoe langhe zullen noch syn klaghelijcke lippen
Beweghen Bergh en Dal, de rootsen en de klippen?
Hoe langhe zal hy hier ghelijcken onghestilt
Een sneeuwen beelt, dat in de sonneschijn versmilt
Hoe blijft hy dus van God verworpen droef en smertich?
Wien heeft den Hemel oyt gheweest zo onbarmhertich?
    O Heere, niet om ons, maer om u vast verbondt,
En drij mael heylghen naem, verstopt den lastermondt
Der Heydenen, die stout en schempich dorven spreken:
Is dit t’ verkoren volck, t’ welck voert het Godlijc teecken?
    Ghy zijt doch onsen God, wy kennen anders gheen,
Wy hebben doch noyt beelt van koper noch van steen,
Ghesternte, Son noch Maen, noch schepsels creatuerlijc,
Noch noyt gouden Collos noch zilver-beelt figuerlijc
Afgodisch aenghebeen, noch sichtbaer beeltenis.
In vuyr noch in gheboomt wy noyt gheheymenis
Verblint hebben ghezocht, noch u onsterflijc wesen
Den glants benomen van u heerlijcheyt ghepresen,
Wy hebben nemmermeer voor Isis onbezielt
D’Egypter Afgoddin devotelijc gheknielt,
Wy kennen Osiris niet met een blinde zotheydt
Voor yet bezonders, oft een drijvuldighe Godheydt.
Met u straffende handt en druct ons niet altoos
Ghy kent ons swacheyt teer, en ons natuere broos,
Wy zijn doch Aerde en stof, wy hebben niet te roemen,
Wy zijn niet anders dan verganghelijcke bloemen,
Als ghy het stralich licht ws aenschijns van ons went,
Zoo zijn wy arm, en swac, vol kommer en ellent.
Ziet, hoe ons Gosen, laes, van droefheyt over vloeyt,
Hoe ons Pharao heeft gheketent en gheboeyt,
Wy zijn t’ roockende vlas, wy zijn t’ ghekroocte riet,
Een ander eenen vloec, ons zelven een verdriet.
Met dat de ronde Son de Hemelsche gordijnen
Van syne koetse schuyft, en doet den nacht verdwijnen,
Met dat den Dagheraet treet heur slaepkamer uyt,
Die vanden witten Dach den draeyboom open sluyt,
Met dat sy heure vlucht gaet inden waghen spannen,
Soo spant terstont int Joc d’ Israelijtsche mannen
Den slaefschen arrebeyt, met een ghesichte leep,
Die steeds ons onvernoecht voort-klatert met syn sweep,
Dat elcken druppel hayrs schijnt eenen stroom te sweeten,
Wanneer het Son-Compas den dach heeft overmeten.
Schelt-woorden is den loon van al ons dienstbaerheyt,
Ons wort nau spijse en dranc om leven by gheleyt.
Och! oft de bleecke doot ons slavernije susten,
Wy hebben hier doch niet daer wy op moghen rusten:
Komt aenghename doot, en helpt ons wt dit krijt,
En overschrijdet perck, het perck van onsen tijdt:
Want onse slavernij schijnt eeuwich en ghedurich,
Ghelijc de Zee d’ een baer op d’ ander golft azurich,
Een ander roept: o doot! keert elders uwen Boogh
Maer wy: o zoete doot! komt dwaet ons tranich oogh.
T’ is onbestendich al: het planten en het zaeyen
Men weder keeren ziet in plucken en afmaeyen,
Nu ploeghtmen d’ aerde swert met t’kouter om end om,
Nu scheertmen weer de vrucht met eene zeyssen krom,
Nu bloeyt de lieve Lent met al heur bloemkens verwich,
Nu is den Herfst bekroont met gulden ayren terwich,
Nu lacht den Somer schoon, nu gnort den Winter grijs,
D’ een spieghelt sich int groen, en d’ ander in het ijs,
Nu rijst de Son int oost, nu daelt sy neer int westen
Wanneer de bleecke Maen klimt wt de water-vesten,
De Mane die heur nu in volle ronde stelt,
En weder heuren glants en zilver-schijn versmelt,
Ja zelf der Sterren loop, den Hemel met zyn Spheren,
Met d’ Elementen steeds veranderen en keeren:
Maer onsen droeven staet ghelijct een vaste Pool
Die staegh wt een climaet blijft pincken als een kool.
Het gheen God eens belooft, breect God dat wederomme
Door wispelturicheyt?

IOSUA.

                                  Neen, God als een Colomme
En Pyramide sterck blijft altijt vast ghegrondt.

CORACH.

Is hy ’t niet die hem aen ons Vaderen verbondt?

IOSUA.

Door ons misdaden is dien Zeghel weer ghebroken.

CORACH.

Hy hevet doch belooft, hy hevet zelf ghesproken,
Ooc heeft hy wel voorzien ons wanckelmoedieheyt,
Een Kroon (gheen lastich Jock) heeft hy ons toeghezeyt,
Noch gheen Egyptenlant, maar Canaan vruchtbarich,
Noch gheen ghehoornden Nijl, maer een Jordane barich.

CALEB.

Hy heeft ons dees beloft in gheenen tijt ghestelt.

CORACH.

En heeft syns waerheyts mont niet Abrams zaedt ghemelt?

CALEB.

Dat strect sich eyndeloos op ons nakomelinghen.

CORACH.

Wat heuchenis ist ons, als onsen tijt gaet springhen?

CALEB.

Hy is in zachte rust, die ondertusschen sterft.

CORACH.

Waer toe ist dan belooft, alsmen de vruchten derft?

IOSUA.

God hevet niet belooft die syn ghebodt versmaden.

CORACH.

Waar wt bewijfst ghy dat?

IOSUA.

                                        God bint hem aen gheen quaden.

CORACH.

Is syn belofte niet aen Abrams zaet verklaert?

IOSUA.

T’zaet dat als Abraham oprechte vruchten baert,
In liefd’, gheloof en hoop, en in zachtmoedicheden,
In ghehoorsamicheyt, in ootmoet en in vreden:
Dat God nu syn belofte in ons niet en vervult
Daer zijn wy oorsaeck van om onser sonden schult,
Ons ongherechticheyt doet syne liefd’ veranderen,
De misdaet scheydet God en mensche van malkanderen
Als eenen stercken muer: want God is onbevlect,
Hy heeft den Hemel heel met wolcken overdect,
Hy went syn aenghesicht, verstoppende syne ooren,
Ons krachteloos ghebedt en wil hy niet verhooren.

CORACH.

Wat staet ons dan te doen?

IOSUA.

                                            Tot boete zijn bereut
Voor hem, die overvloeyt rijc van bermherticheyt,
Misschien wy moghen doch syn wijsheyt niet begrijpen,
Op dat in ons ghemoet vruchtbarigher mocht rijpen
De vruchte des gheloofs, heeft hy ons dus beproeft,
God kent ons nutticheyt, en wat den mensch behoeft
Weet hy te voren wel.

CORACH.

                                    Behoudens u propoosten
Beproevingh schijnt nochtans den mensche leyt ten boosten.

IOSUA.

O neen, den rouwe die ons God heeft toegheveucht,
Ontwijffelijc beklimt den steylen bergh van vreucht,
Dat hy ons van hem worpt gheschiet maer wt ontfermen;
Om vaderlijcken ons t’omhelsen met syn ermen:
Wy zijn van oordeel blint, want ’sHeeren wil ene ysch
Meer onser zielen rust zoect, dan t’ghemac des vleysch.

CORACH.

En schiep hy lijf en ziel niet inden Paradijse?

IOSUA.

D’een tot onsterflijcheyt, en d’ander tot een spijse
Der wormen in het graf, waerom hem ooc ghewis
Veel weerder onse ziel alst sterflijc lichaem is:
De ziele keert tot God, maer na dit tijdlijc slaven
Wort t’lichaem weder in syn zelfde stof begraven,
En moet ghelijc het graen int aertrijc eerst verrot,
Versterven, eer ’t verrijst in heerlijcheydt tot Godt:
Doch ons ziele is een beelt syns heerlijcheydts zelfstandich,
Die gheen Tyran en mach verdrucken, hoe vijandich,
Ghelijc ons teere lijf, ellendich, naect en bloot,
Twelc van den menschen boos wert lichtelijc ghedoot,
Maer d’edel ziele staet alleen in s’Heeren handen,
Al wortse hier beswaert met veelderleye banden,
Terwijlse int aertsche dal ons lichaem tleven gheeft
En in s’lijfs hutte vast heur korte wooningh heeft:
En oft ons lichaem schoon in alderley wellusten
En duysent weelden swom: wat waert? als niet en rusten
Ons edel ziele in God den Heere Sebaoth?
Wat baten ons dees winst? wanneer wij namaels t’lot
En ’t alderhoogste goet, den Hemel, moesten derven?
T’wort hier doch al opt lest gheeyndicht met een sterven:
Ghy ziet, hoe hier het glas van onsen tijdt verloopt.
Gheen ballingh is hy die een borgherschap verhoopt
Hier namaels; zijt ghetroost, het dient ons al ten besten,
Dat wij als wandelaers, ons herte niet en vesten
Op een verganghlijc Rijc; dwaes is hy die verkiest
Het tijdlijc, en daer voor het eeuwighe verliest.

CORACH.

Ons vaders leefden wel voorspoedigh en gheluckich.

CALEB.

God heeftse ooc al ghestelt in syn beproevingh druckich.

CORACH.

Noyt in zo harden proef als nu is Jacobs huys.

IOSUA.

Een yeder dunckt sich t’syn te zijn het swaertse cruys.

CORACH.

Heeft God ons niet opt strenghst ghetreden op de hielen?

IOSUA.

Hy heeft een gheessel noch waer met hy na der zielen
Den mensche harder straft, een onverganghelijc wee
Syn alderscherpste stael steect noch in syne schee,
Dees waerschouwende straf ons ernstelijc te voren
Op een veel grooter wijst, dat niemant gae verloren;
Dus laet ons dese roe waer mede hy ons drieght
Waernemen noch in tijts, eer onsen tijt vervlieght:
Hy zal ons met syn gunst en vleughelen bespreyen,
Indien wy niet te spade ons sonden en beschreyen,
Ghelijc als d’eerste weerlt die Noach al betraent
Had zo veel jaren tot boetveerdicheyt vermaent,
Sy bleven onbeweeght, al zaghen sy voor ooghen
Zoo vele Wolcken swert, zoo vele Reghenboghen,
Tot ’t Goddelijc Compas verloopen was te vroegh,
En s’Hemels groote kloc de laetste ure sloegh,
Doen heeft God op-ghestelt syn groote Waterspuyen,
En alle Sluysen van syn vochte Reghen-buyen,
De Meiren liepen tzaem, met alle Stroomen droef,
Tot eyndelijc een Zee den Aerden-kloot begroef.

CALEB.

Ooc doen t’ boos wesen hem begonste te verdrieten
Van die van Gomorra en stoute Sodomiten,
Hy alsins op hun spoogh vuyr-pijlen, damp, en smooc,
Zoo datter niets van hun bleef over als den rooc.

IOSUA.

Int jeghendeel bleef Loth beschaduwt vande vlercken
Van s’ Heeren Enghelen, en Noach van der Arcken:
Dus bout u hope op hem, die dees twee Heyl’ghen puer
D’een vrijt van s’waters vloet, en d’ander van het vuer.

CORACH.

T’is al vergheefs ghehoopt.

IOSUA.

                                          Vertwijffelt niet in hopen.

CORACH.

Ick zie doch gheenen wech tot ons verlossingh open.

CALEB.

Aen duysent middelen t’hem nimmermeer en schort.
Syn ermen reycken wijt, syn hant is niet verkort:
Doen Ammons vader Loth gheraect was mde handen
Van Kedor Lamors heyr, en schenen niet syn banden
Onbrekelijc te zijn? Maer God de Heere nam
Tot eenich Instrument den ouden Abraham,
Die derwaerts henen met syn knechten is ghetrocken,
Met keyen toegherust; met pijlen en met stocken:
Maer Godt was synen Schildt, den Hemel was syn Vaen,
Waer onder hy dan by den oorsprongh der Jordaen
Syn vijanden aengreep, die alree met vertzaghen
Den grootsten Capiteyn had in de vlucht gheslaghen,
Wie niet ontvlieden mocht, viel in syn eyghen sweert,
Aldus verlosten d’een den anderen broeder weert
Die heel verlaten scheen, naer aller menschen oordeel,
Want die de Heere helpt heeft altijt t’grootste voordeel.

CORACH.

Wy hebben onsen hast ghetrokken zoo veel jaer.

IOSUA.

Wanneer den tijt verschijnt, zo is Gods hulpe daer,
De Heere Zebaoth mocht wel Loths kommer stelpen,
Eer Abram oyt optroc had hy hem konnen helpen.

CORACH.

Waerom en deed hy ’t niet?

IOSUA.

                                            Maer vraeghdy den waerom?
Van syn verlossing was de Wijser noch niet om:
Want Gods voorzienicheyt die eeuwelijc zal dueren
Heeft heuren tijt bestemt, heur daghen en heur uren:
Ghelijc den Ackerman tgoed zaet in d’aerde zaeyt,
Waer van hy tsynder tijt de rijpe vruchten maeyt:
God is den Bouwer oock die teghen ons ghenoeghen
Den acker van ons hert komt door Pharao ploeghen,
Al wat steenachtich is vermorselt hy gheheel,
Eer dat hy in ons zaeyt syn goede zaden eel,
Het aet syns godlijc woorts, daer na begreaft hy wacker
En delvet met syn ech het zaet in onsen acker,
Als nu de troubel Son van boven wt de locht
Heur stralen op ons schiet, op dat te rijcker mocht
Syn inghezaeyde zaet in ons vruchtbarich groeyen,
Hy eenen reghen laet van tranen ons bevloeyen:
Zoo weerdich zijn wy hem, daer omme zijt ghetroost,
Ghelijc den Lantman, die op hope vanden ooghst
Zoo vele kommers lijdt, zoo dicwils moet verzuchten,
Hy bout en slaeft alleen op hope van de vruchten.

CORACH.

Ghy keeret al int best.

IOSUA.

                                    Gheeft ghy ons gheen gheloof,
Zoo proevet by u zelf, en achtet gheenen roof
Dat God ons dus beproeft, wy hebben hem te loven,
Al swermen wy, eylaes, in droeffenis verschoven,
Naer slaven volght de rust, naer droefheydt volght de vreucht,
Wij moeten danckbaer zijn, tzy wat ons God toeveucht.

CORACH.

Hoe onlanghs ist? dat noch de Koningh had vermeten
Ons te verdelghen heel.

CALEB.

                                      Ghelijc als aen een keten
De Leeu ghesloten staet, die synen Meester viert,
Niet langher dan hy wil, zoo wort van God bestiert
’T voornemen des Tyrans, die niet en kan volbrenghen
Dan tghene God hem zal toelaten en ghehenghen,
Syn voornemen heeft God ten wtersten beperckt,
Die door veel middelen voorsienichlijcken werckt:
Den Prins van Sinear, den Nemrot dacht tyrannich
Met synen Scepter wel te trotzen wederspannich
Het blauwe Firmament: eylacen, maer syn hert
Rees, eer het groot ghebouw, tot boven int Ghestert,
En wert van schaemten root, doen ’t Babylons ghestamer
Leem, kalck, voor steenen bracht, de truffel voor den hamer,
Syn willen hingh aen God, ghelijc’t hier mercklijc bleec.
God leyt de Koninghen ghelijc een waterbeec:
Niets isser zoo gheringh van al wat hier mach blicken,
Hy heerschet tzamen door syn wijsselijc beschicken
God is alleen het Roer daer t’heele Schip na zeylt,
T’ gherechtich Wijs-compas dat nimmermeer en feylt!
Zoo weynich in een zaec ghelt t’Koninghlijcke spreken,
En of hy schoon yet bout, de Heer zal ’t weder breken
Zoo ’t hem niet en behaecht: hun woorden altemael
Zijn krachteloos en yl, indien sy mde schael
Des Goddelijcken wils niet even op en weghen.

CORACH.

Ghy spreect u zelven en de zuyver waerheyt teghen.

CALEB.

Waerom?

CORACH.

                Het goddeloos bestier van een Tyran,
(Na wtwijs van u reen) daer is God oorzaec van.

CALEB.

Geensins, int minste niet, t’quaet dat hy mach verschaffen,
De goede street tot heyl, de quade t’ synder straffen,
Niemant en is tot quaet ghedwongen, gh’lijc men ziet,
Dat alle quat door Gods toelatingh maer gheschiet:
T’leedt daer ons Pharao met pijnicht ongherichtich
(Op myne woorden let, en oordeelt dan voorzichtich)
Hem t’synder straffe dient: maer ons indien ons vroet
Dees kastijdinghe leydt tot rechte ware boet,
Die God hier mede eyscht, t’is ons zoo nut en salich,
Als sy den Koningh is verdoemelijc en dwalich.

CORACH.

Ghy zeght nochtans, etc.

MOYSES ende AARON.

MOYSES.

                                        Ontluyct ghelijc een lustdal schoon
Dat inden morghenstont syn bloemen stelt tentoon.

AARON.

Vervrolijct u, ghelijc de voghelkens met lusten
De Sonne groeten als sy stijcht wt heurder rusten
Ghy die verlaten scheent.

CORACH.

                                        Wie oft met vrolijcheyd
Ons onghewoon begroet?

CALEB.

                                        T’ zijn Amrans sonen beyd.

JOSUA.

o Broeders willekom!

MOYSES.

                                  U voorhooft wilt vervroyen.

CORACH.

Waer in? in onsen druc en jammerlijc verstroyen?

MOYSES.

Verheft u droef ghelaat, ô Israel! en steect
Nu ’t hooft ten Hemel op, die al u banden breect,
De Heer die is met u, die alle u ellenden
En droevich treur-spel komt met vreuchd en blijschap enden.
De God van Abraham, Isac, en Jacob zelf,
Die synen Troon pilaert opt brandende ghewelf,
Is my verschenen in een blixemde klaerheyt.

CORACH.

Ick denck t’is eenen droom.

MOYSES.

                                            Neen broeders inder waerheyt,
Doen ick by Sinai was hoedende myn kud
Met dees ghedoornde mick, myn herderlijcke stut,
Zach ick t’groot Horebs bosch een blickich vuyr omranden,
T’welck heel verteeren scheen, en tzamen te verbranden:
Maer even vrolijc loech blaen, bloemen, kruyt en loof:
Eer desen blixem noch voor myn ghezicht verstoof,
Den donder van een stem, o wonderlijc spectakel!
Verklaerde my den sin, en eysch van dit mirakel,
Op dese wijse: T’bosch waer in dees vlamme speelt,
Daer mede is Israel na t’leven afghebeelt,
Die int vervolghinghs vuyr zal als dit Bosch ontluycken,
Ick wil myn Lely schoon nu wt de Doornen pluycken.
Doen dreunden t’heele Bosch, ick stont gheheel bedut,
Drijmalen heeft den Bergh sich bevende verschut:
En als ick niet en wist waer henen te vervluchten,
Met een borstkloppich hert, en met een swaer verzuchten,
En schier van vreesen lach begraven in het gras,
Doen gaf de Heere my te kennen wie hy was,
De God JEHOVA zelf, de God van onsen Vader,
Den Schepper van den Al, alleen des levens ader,
Den Herder Israels, die int beloofde Lant
Ons nu vervoeren wil wt Pharaonis hant,
Wt al ons slavernij.

CORACH.

                              En deed hy u gheen teecken
Van syn almachticheyt, dat hy ons leet zal wreecken,
Dat hy ontboeyen zal den swerm van zoo veel duyst,
Die onder Pharao dus langhe zijn ghekruyst?

MOYSES.

Ja haddy’t zelf ghezien, doen ick ontweec zo banghe
Voor desen Staf, die wert een krunckelende Slanghe,
Een serpentijnich dier, int wesen, niet in schijn,
En spooch alsins op my heur doodelijc fenijn
Met heur ghesplitste tongh, en lach int gras ghescholen,
Heur ooghen vlamden als twee gloeyendighe kolen,
Azurich luysterden heur vel, en in myn ooch
Gheleect de Slangh die ons Voorouderen bedrooch
Int weeldich Paradijs, want waer sy henen swerfde,
De groenicheyt vant gras en t’kruyt alsins versterfde:
Als nu de stemme my den Worm te grijpen hiet
Wast weer den zelfden stoc; ghelijc ghy zelver ziet:
Ten bleef hier noch niet by, God smette boven desen
Myn hant met lazerij, en heeftse weer ghenesen,
En vastelijc belooft, hoe dat ick ’t water reyn
Verkeeren zal in bloet, door syne kracht alleyn:
Op dat als elcke daet myn woorden volght warachtich,
U en Pharao maer een sterck gheloove krachtich
En schort: dees boodschap dan brengh ick u met der spoet,
Met mynen broeder die my is op wech ontmoet,
Die zelf de stemme Gods beval tot myn verschooningh,
Te spreken neffens my voor Pharao den Koningh,
En God heeft my ghezalft een Leydsman, en een Hooft
Van syn verkoren Volck.

CALEB.

                                        De Heere zij ghelooft,
Die Jacobs aenschijn nu de tranen wil afwasschen,
En int beloofde lant bedelven eens onse asschen
In ons Voorvaders graf.

IOSUA.

                                      De Heer zij lof en prijs.

CORACH.

Wy zullen niet meer zijn der dieren aes en spijs,
Den wreeden Pharao zal ons niet meer verheeren’,
Den Stamme Juda nu aenvanghet te regheren,
Komt Juda als een Leeu, klimt nu ten hoochsten staet,
Verciert u met een kroon en Koninghlijc ghewaet,
Den gulden Scepter grijpt, want God is ons Verzorgher,
Wy zijn gheen Slaven meer, elck Hebree is een Borgher
Int zoet beloofde lant, daer de Jordane stroomt,
Daer ick in mynen slaep zoo dick van heb gedroomt:
Ach langh ghewenschte vreucht!

CALEB.

                                                    Ach heuchelicke tijdingh,
Nu straelt den blij den dach, den dach van ons verblijdingh.

IOSUA.

En ghy twelf-stammich volck versmoort wel in u vreucht,
Als ghy dit hooren zult.

CORACH.

                                      Hoe zal dan met gheneucht
Den Donder van dees stem zoet in u ooren klincken?
Als ghy alree den glants ziet van u vrijheyt blincken.

MOYSES.

Gaet boodschapt den Hebreen hun wtkomst, want int Hof
Des Koninghs, gaen wij beyd’ verzoecken ons verlof.

CORACH.

En zoo hy ’t u ontzeyt.

AARON.

                                    Ten mach hem gheensins baten:
Want door Gods stercke hant zoo moet hy ons verlaten.

Binnen.
CHOOR.

    Als de Zee vast onghestuymich
Stormt en worpt heur baren schuymich
Na den Hemel al verbaest,
Als de Schipper hoort de buyen
Van den Noord-wind ’t strant doorluyen,
Is de stilte eerst aldernaest.

    Zoo oc God, wanneer hy droeve
Stelt int hartste van syn proeve
T’ menschlijc schepsel t’ eenemael,
Is syn gunste zoo veel nader,
En ghelijc een goedich Vader
Zoo verzacht hy al hun quael.

    Na syn toornicheyt ontsteken,
Zal hy weer syn pijlen breken,
En na syn kastijdingh schier,
Na syn straffinghe weldadich,
Worpt hy wederom ghenadich
Al syn roeden in het vyer.

    Want in droefheyt en ellenden
Zal de mensch tot God sich wenden:
Maer in weelde en voorspoedt zadt
Zal hy wederom vergheten
’s Heeren goetheyt onghemeten,
Wijckende van synen padt.

    Dat ons God dan proeft ten lesten,
Dienet al tot onsen besten,
Oftmen ’t schoon zoo niet begrijpt:
Zal den Wijngaert vruchtbaer groeyen,
Och, men moet hem wel besnoeyen,
Eer syn gulden vruchte rijpt.

    Naer een bitter sausse schele,
Zal den honich onse kele
Smaken zoeter en belust,
En na t’langh gheduerich slaven
Light den moeden zacht begraven
Inden schoot van stille rust.

    Die den Hemel meest beminnet,
Dien hy alderliefst bezinnet,
Meest van droefheyt wert bespoelt:
T’ moedich Peerdt dat inden stalle
Is wtmuntich boven alle,
Meest syns Heeren spooren voelt.

    Ist dan vremt dat God de Ioden
Inde tranen van veel noden
Heeft ghewasschen reyn en klaer:
Nu den tijt ooc is verschenen
Keert in bljschap al hun weenen,
Nu is hunnen Trooster daer.

    Want God voor veel jaren Mosen
Amrams sone heeft verkosen
Tot een Trooster Israels:
Ziet eens hoe hy hem om-ermde,
Hem omhelsden en beschermde
Voor Pharaos gramschap hels.

    Doen d’afgonsticheyt de sonen
Iacobs, zonder te verschoonen,
Sweert en water overgaf,
Doen het moederlijcke herte
Iochebeds zach met veel smerte
Mosis wiech aen voor syn graf.

    Doen de moeder heurs soons leven
Moest de baren overgheven,
Als sy had heur kint ghekust,
Doen de moederlijcke zorghen,
Laghen met heur kint gheborghen
In het kistjen ongherust.

    Doen sy moest heur zelf verliesen,
Van twee quaden t’best te kiesen,
Met een droef adieu te noo,
Riep, ick hope in dese golven
Meer medooghen is ghedolven
Als in s’Koninghs herte snoo.

    God hoe langhs hoe goedertierder
Van dit scheepken was de Stierder
Zelf met eenen wester wint,
Die het blies hoe langhs hoe lochter,
Inden schoot van s’Koninghs dochter,
Voor een Enghel en gheen kint.

    T’kint dat zach men weder dorsten
Naer syn eyghen moeders borsten
T’wies in alle schoonheyt op,
In syn voorhooft stont ghelettert
Hoe’t den Pharao verplettert
Noch vertreden zou den kop.

    T’ groeyden op in manlijcheden,
En van herten heel besneden
Voor des Hofs wellusten hy
Koos in ballinghschap te swermen,
En den Hebree te beschermen
In syn droeve slaverny.

    Als hy hierom moest vervluchten,
En in Madians ghehuchten,
Weyden t’Herderlijcke vee:
Als den tijt nu was voor handen
Dat den Heer syn offerhanden
Eysschen zou vanden Hebree,

    Zoo verschijnt hem vanden Hemel
By Sinai t’licht gheschemel
Van des Heeren heerlijcheyt,
God laet hem syn stemme hooren,
Op dat hy syn wtverkoren
In het lant Canaan leyt.

    Op dat sy daer zonder smetten
Onderhouden syne Wetten,
En hem leiflijc met Wierooc
Eenen zoeten reuc toebrenghen,
En met Bocken bloet besprenghen
Syn Altaren met ghesmooc.

    Op dat danckbaer onverholen
Wijder als tusschen de Polen,
T’ Hemel-licht den nacht beschaemt,
Al syn groote wonder-daden,
En syn goetheyt vol ghenaden
Over al mocht zijn befaemt.

    Dat den mensche steeds mocht haken,
Om hier boven te gheraken
Daer ’t hem alles looft en prijst.
„Acht het aertsch dan veel gheringher
„Als het Hemelsch, daer de vingher
„Van syn zoete wet op wijst.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001