Joost van den Vondel (1587-1679)

HET PASCHA.

DERDE DEEL.

PHARAO, den Koningh.

Hoe wel wy op den throon als Aertsche Goden prachtich
Een werelt buyghen schier met onsen Scepter krachtich,
Hoe wel ons goude kroon blinckt met den diadem,
Daer is een grooter Heer, daer is een hoogher stem,
Daer is een Koningh noch die onsen glants verduystert,
En een bepeerlden Staf die heerelijcker luystert,
Daer is een Hemelsch rijc, twelck t’weereltsch rijc omvanght,
Daer alle moghentheyt den Scepter van ontfanght:
T’is hy die boven woont, en heerscht ooc hier beneden,
Die onse Zetels doet verschricken voor syn treden,
Der Princen overhooft, der Koninghen Monarch,
Diet alles overziet van synen hooghen bergh,
Die opt verhemelt ront ghebout heeft synen troone,
De louter sterren zijn maer loovers van syn kroone,
Die met syn donder-stem den sterflijcken verschrict,
En met het vuyrich root van synen blixem blict.
      Meer pijlen heeft hy op Egyptenlant ghescherpet
Als zants, en barich schuym het roode Meyr opwerpet,
Als koren-aders rijp den vochten Nyl besproeyt,
Wanneer van synen stroomde vliet-kruyc overvloeyt.
Wat baet my nu opt hooft de kroone van Afriken?
Of dat ick’t derdendeel van al des weerelts Rijcken
Op mijnen globes zie? Wat baet dat ick alleen
Maec een triumphe van hooveerdighe tropheen?
Oft dat ick op den boort van mynen vloet doe swieren
Dees vendelen ghecruyst, dees bloedighe banieren?
Oft dat den Arabier oft Moore martiael
Ontziet de puncten scherp en sneden van myn stael?
Wat batet (als ick doe myn oorloochs legher krielen)
Dat d’ ander weerelt moet voor desen Scepter knielen?
Dat ick vant oost tot west ghevreest worde en ghe-eert?
Als desen grooten Mars noch boven my regheert?
      O Delta, Delta schoon! die met u graf pilaren,
Met u Mausolen schijnt d’wtbreydselen te naren,
Daer Pharos met syn kruyn de Firmamenten doet
Verschricken, en vertreet het Aerdrijc met de voet:
Wat batet oft ghy kont met flitsen en met pijlen
Verdonckeren de locht? oft in zoo korter wijlen
Ghy een bosschagie maect van lancen wtghespeert?
Oft ’s weerelts aensicht met u krijghers eclipseert?
Wat batet oft ghy in u wapens voert gheschreven
De teekens van u deucht en vromicheyt verheven?
Wat baet of ’t uwen Prins met slavernije strangh
Zoo vele volcken druct? oft dat den Ondergangh
Syn roede nederworpt, en offert voor myn voeten,
Oft met syn kroone my den Middach komt begroeten?
Als heel Egypten dus door blixem, wint of storm
Tot eenen Chaos kruypt weer in syn oude form.
      Help Iupijn! wie ghy zijt, die met u oorloochs wempel
Ons boven’t hooft braveert,komt over uwen drempel
Int sterfelijc begrijp, en laet den Hemel staen,
Komt plant opt platte velt de stenghe van u vaen;
Gheen Koningh is hier doch die om de beste kansse
Met my kroon teghen kroon derf zetten in balansse:
Ick waech om t’Hemelsch Rijc noch op een goede hoop
Den ronden circkel groot van s’ weerelts ommeloop;
En brenghdy my int graf opt hoochste van myn daghen,
Zoo ist my eers ghenoech van u te zijn verslaghen:
Komt slechts opt aertsch toneel zoo ghy tournoyen wilt,
Op dat ick proeven mach de deucht van uwen schut;
En ist dat ick u sweert noch spere niet ontvliede,
Zoo wensche ick op myn graf gheen schoonder Piramyde.
      Oft ghy al schoon d’Hebreen die mynen Scepter druct,
Van hunnen halse scheurt, en Pharao ontruct
T’ joc van hun dienstbaerheyt, waerwaerts, wilt gyse brenghen
Dat sy de hoornen van u altaren besprenghen?
Sy raken elders licht in dieper slavernij,
Oft onder een ghebiet van strengher heerschappij.
      Gantsch Lybien is woest daer Athlas stijcht om hooghe,
En t’ inghezeten volck gheneert sich met den boghe,
En oorloocht met de spriet ghestadich teghen t’wilt,
Daer yder tot nootdruft syn pijlen op verspilt.
Gaen sy hun by den Moor oft Etiopier voeghen,
Die heeft noch t’meeste deel wel van syn Rijc te ploeghen;
Oft hyse schoon ontfanght, en loopt se al int ghemoet,
Dwtheemsche als een Slaef syn ackers bouwen moet.
      Den ruyghen Barbaros ooc binnen syn limiten
Gheen vreemdelinghen lijt, noch Meden, nochte Sciten,
Noch over onsen vloet, noch over de Jordaen
En zal de Philistijn ooc gheen Hebreen ontfaen.
      Den vrecken Arabier (sy passen op hun stucken)
Is ooc ghenoech bekent noch om syn oude tucken,
Hy vut, besteelt en pluct wie in syn handen raect,
En die hy borgher zalft hy eyghen Slave maect.
      Noch daer den Assyrier der Koninghlijcker staten
Toneel eerst bouwen dorst, by ’t stroomen der Euphraten,
Noch nerghens waer het licht de duysternis verdooft,
Oft d’ inghezeten is der vremden overhooft.
      Oft zoecken sy een Lant oft zoecken sy een wooningh
Daer yder borgher is, daer yder is een Koningh,
Daer yder Rechter is, en t’mes treckt wt der schee,
Diens bodem is ghelijc de diepte vander Zee,
Daer alle baergheschuym oprijset met malkander,
Zoo wil een yder hier ooc heerschen boven d’ander,
En werden sy dan tsaem verdruct in ongheval,
Wat Koningh isser die hun zake rechten zal?
      Oft trachtense onder een Climaet zelf te heerschappen
Daer sterflijc mensche noyt het spoor van syne stappen
Gheprent heeft laten staen, daer zonder arrebeydt
De willighe natuer het acker-veldt bereydt,
Sy zullen menich mael noch om Egypten wenschen,
Eer ’t tot voldoeningh strect voor zoo veel duysent menschen,
Die buyten Pharao behoeven al ter noot
Tot nootdruft eenen opghehoopten vollen schoot.

MOYSES ende AARON tot den KONINGH.

MOYSES.
Monarche Misraijns hoe langh zuldy noch konnen
D’ooch-appels sluyten voor de klaerheyt eender Sonnen?
Hoe langhe o Pharao! zuldy beletten dat
Israel smoocken doe het heylich Altaer-plaet
Des drijmael hooghen Gods? Ay blint versteenicht Vorste?
Hoe priemdy op u hert, hoe steldy op u borste
Zoo menich pijl en schicht
en welft u stout en trots,
Hartneckich
over t’hooft den strenghen toorne Gods,
Die heel Egypten druct, t’ontsterflijc eeuwich wesen
Dus met syn stemme roept: ick heb voor t’laetst mijn pesen
Noch eenmael wtgherect en mynen krommen Booch
Ghespannen, wee! o wee! t’wit van myn grimmich ooch
Is Heptapolis kroon, die trots myn Hemel schichten
Heeft neghen-mael belet den Isralijt te lichten
Syn ancker
vanden Nyl: Wee! wee! indien sy stout
Noch dit twelf-stammich heyr van hun vertrec ophout:
Van d’ outst gheboren af wt Pharaonis lenden,
Tot d’ alderminste toe die van d’ Egypters benden
Sich d’ eerstgheboren roemt van Vader Moeder lief,
Niet een zal zijn die niet de doot ghelijck een dief
Zal rucken in het graf, gheen hert dat niet zal voelen

Myn koude stralen in syn heete bloedt verkoelen:
Dus loopt noch int ghemoet des Hemels Koningh preuts
Terwijlen hy u dreycht, zoo hout u buyten scheuts
Van mynen stalen booch, die weder is ghespannen;
En oorloft onsen tocht, dat d’Isralijtsche mannen
Op Horeb smoken doen hun Altaren bebloedt.
PHARAO.
Ghy zinght al eenen zangh, ghelijc de Koeckoec doet,
En oft ghy Slaven troct om uwen God te spijsen,
Daer Horeb met syn spits ten wolcken gaet oprijsen,
En oft myn Majesteyt ghedoochde goedertier
Dat ghy opstijghen deed t’ Afgodisch offer-vier
Wt der woestijnen schoot, om ick en weet wat Goden
Vermaken met het bloet des Altaers opghezoden,
Zoudt ghy my sweeren dier te keeren al met vliet
Ter plaetsen die ghy met verlof te rugghe liet:
Oft veynsdy my den tocht die ghy hebt voorghenomen?
Zecht waerwaerts hy sich street.
AARON.

                                                  Waer wt zy wy zijn ghekomen,
Het lant van Canaan, recht over de Jordaen,
Daer ons Voorvaders eerst hun stappen lieten staen,
Dat God zelf heeft belooft, dat God zelf heeft ghesworen
Aen Isac synen kneeht en Jacob wtverkoren.

PHARAO.
Ghy ’t Lant van Canaan verkrjghen int bezit?
V Boghen zijn te slap om schieten na dit wit,
Meynt ghy met lijf en ziel zoo in dit Lant te treden?
Gaet henen, vraecht te deech na syn gheleghentheden;
Hoort Idumae, hoort, hoe acht men dy zoo licht,
Een ander heeft ghenoech en schrict van u gezicht,
Die rondsom afghepaelt light midden inde berghen,
Die met u mueren trotz den Hemel schijnt te terghen,
Waer voor zoo menich Rijc syn wapens heeft gheschorst,
En daer de Philistijn wtsteect syn hooghe borst,
Daer elck Inwoonder stout is eenen Giges hooghe,
En ghy Sprinckhanen teer en Musschen in hun ooghe:
Te wijt zydy verdoolt! en timmert inde locht,
En schildert op Neptuns azure golven vocht,
Dy t’ Philistijnsche Rijc zoo wonderlijc voor ooghen
Help! t’ gheeft my wonder wt wat borsten ghy, ghezoghen
Hebt dees hoochdraghentheyt, en hoe ghy zoo verruct
Dees stoute dwaesheyt in u herssens hebt ghedruct:
Wat Rijc is u belooft? My dunckt ghelijc de Mugghen
Ghy om de kaersse swermt, tot dat ghy Bedel-plugghen
V
vleughelen verbrant: ick rade, ick rade u, blaest
Eer ghy dit heete moes wilt proeven met der haest:
Oft wildy bancken inde Philistijnsche koken,
Eer hy u heeft ghenoodt, oft synen haert doen smoken
Zoo keert dan onverzaedt: ghy Kranen vliecht u mat,
Om gasten met den Vos, die al in schotels plat
De spijse toebereyt, en als ghy meynt te drabben
In syn ghestolen vet, zult ghy u niet beslabben.
Zoect Vrij een ander aes, oft sich u kele belght,
De broc is doch zoo groot dat ghyder aen verswelght
Dus slaet dit inde wint, en laet Vrij aender Eycken
De Schilden hanghen die ghy niet en meucht bereycken
Met uwen lammen erm al veel te kort en stram,
En voor dien Scepter eel van dynen Gheytschen Ram
De kromme hoornen grijpt, twelck beter u zal voeghen,
Oft t’Kouter, om de borst des Ackers te doorploeghen
Vant Palestijnsche lant.
MOYSES.

                                      Israel onbezorght
Heeft God tot eenen Schut en tot een vaste Borght
Den grootsten Capiteyn. Die hy wil overvallen
En baet gheen preuts gheberght van opgheworpen wallen
Noch diepe vestingh van een grondeloose zee,
Noch, boghen, noch gheflits, noch sweerden wt der schee,
Noch vele wapentuych, noch s’weerelts oorloochs heyren
In een slach-ordeningh en mochten sich verweyren
Voor synen stercken erm die nau verheven schier
Om strijden, al omvlecht is met den Lauwerier.

PHARAO.
En of t’Lant open stont van alle Philistijnen,
Hoe raecty door de dorre Arabische woestijnen,
T’onvruchtbaer woeste velt, de doornen wildernis,
Daer niet min ruych ghediert als wilt gheboomte en is
Daer is noch vrucht tot spijs, noch vochticheyt om laven
T’ waer pas een Kerck-hof om u tzamen te begraven.
AARON.
God is de volheyt zelf wiens overmilden schoot
Voor Jacob overvloeyt van t’ zoete Hemels broot,
Diet al gheschapen heeft wt niet, kan op der heyden
En t’ stekel-doornich velt ons Tafel toebereyden:
De zelfd’ waer door den Nyl noch jaerlijcx overvloeyt,
Waer door den Ocean wt zoo veel stroomen groeyt,
En zal nimmermeer aemachtich laten dorsten,
De moeder zal veel eer s’kints lippen hare borste
Ontrecken wreedt en stuers, eer onsen Herder zal
Vergheten syne kudde int aerdsche tranen-dal.
PHARAO.
Stuyt u den Philistijn, zoo hebdy te passeren
T’ rood grondeloose Meyr, waer wildy henen keeren?
AARON.
Die met syn Water-pas bepaelt de groote Zee,
En heeft ghecompasseert den boord van yeder Ree,
Die s’Hemels vouten schoon te zamen heeft ghewroghen,
En t’ Aerdsche centrum swaer hout allesins ghedronghen,
Heeft langh de wech bereyt, heeft langh den padt ghebaent
Voor t’volck van syn verbont, die stoutlijc en verwaent
Ghy aen u opzet boeyt, en derft noch t’hooft opsteken
Als oft het aende macht des Hemels zou ghebreken
Te blixemen den trots van u hartneckicheyt.
Daer u de vingher van Gods hooghe Majesteyt
Zoo strengh heeft aenghetast, eylacen! wort eens wijser,
En noch de wraec verstompt van syn rechtveerdich ijser
Waer mede hy u dreycht.
PHARAO.

                                        Rebellen altemael,
Trect henen, maer ick wil, ick wil u Beestiael
Hier blijf tot roof en buyt. Trect henen uwer straten.

MOYSES.
Wy zullen van ons Vee gheen klau hier achter laten.
PHARAO.
Zoo blijft dan die ghy zijt: Hoe, zullen dees Hebreen
Ons trotzen? Neen, eer wert den alderleechsten steen
Memphidis omghekeert: Het Vee dat zal hier blijven
Trect met u Kinders heen, u Hoeren en u Wijven. 
AARON.
Waer t’Vee blijft blijven wy, grootmoghende Monarch,
Als wy ghekomen zijn by Sinai den bergh
Wy God een offerhand van Ossen ofte Stieren
Opt heylighe ghesteent danckbarich moeten vieren,
Tot eenen zoeten reuc, en tot een teecken blij
Dat hy ons heeft verlost van al ons slavernij,
De palen synes Wets wy niet en overtreden,
Dus oorloft ons vertrec, en hoort syn stemme heden.
PHARAO.
In gheenderley manier.
MOYSES.

                                    Zoo blijft de straffe hant
Des Heeren over u, en over t’ gantsche Lant:
God zoude eer eenen bergh of harde rotz beweghen.

PHARAO.
Is hy een rustich Haen hy kray noch eens te deghen,
Den sleutel van myn Rijc zij u voor t’lest ontzeyt,
En welcker tijt ghy in myn teghenwoordicheyt
Hier weer verschijnen dorst, ick sweer by mynen Throone,
Misraijns edel Hof, en by myn groote Kroone,
Ick sweer by desen Staf bepeerelt en vergult,
Dat ghy van stonden aen u kerckhof vinden zult. Binnen.
MOYSES.
O Diamanten hert! o ijseren nature.
AARON.
Het ijser wort ghedweech int gloeyen vanden vuyre,
Den Diamant hoe hart verzachtet Bocken-bloet,
Maer desen blijft verstoct, versteent in syn ghemoedt.
MOYSES.
T’ glas van ons slavernij is niettemin verloopen,
Ick zie, ick zie den wech tot ons verlossingh open,
Egypten ziet om hooch, het sweert is wt der schee,
Dies Jacob morghen licht syn Ancker van dees Ree.
Binnen.
CHOOR.

      Nu t’ manenschijnsel sich gaet ronden,
En met heur kromme hoornen naect
Vast eenen halven cirkel maect,
Wert den Hebree van druc ontbonden,
En van t’ tyrannich joc ontlast:
Ziet hoe elck juycht met blijden gheeste,
Ziet hoe sy nu hun Paesschen-feeste
Met vrolijcheyt bereyden vast,
Hun jaer’ghe Lammerkens sy slachten
Met dat de schaduw sich wtstrect
En s’Hemels ooch syn licht vertrect
Om schuylen inde water-grachten.

      Ziet, hoe sy met de roode stralen
Van t’ zuyver Lams verkoren bloet
De dorpels ende posten vroet
Van hare poorten vast bemalen:
O heylich klaer ken-teecken! om
Te vrijden al u eerst gheboren
Voor d’Enghel die in s’Heere toren
Gaet maeyen met een Zeyssen krom,
Al d’eerstelinghen vanden Nyle:
Al d’eerste die wt s’moeders schoot
Beschouden Phśbi stralen root,
Door-schicht hy met een Hemel-pijle.

      D’ Isralieten rusten twijlen
Hun toe na s’Heeren wil en eysch,
Om hun te gheven op de reys
Van zoo veel stadien en mijlen:
De Lammerkens die nu ghedoot
Zijn, sy gaen voor den vuyre speten,
Daer na met bitter sausse op-eten,
Met zurich onghehevelt broot,
Omgort gheschoeyt, den staf in handen,
Een yeder vljtich t’Lamken eet
Al staende, als wandel-gasten reet,
Om scheyden vande Nylsche stranden.

      Schoon morghen-root beghint te blosen,
Sy met verlanghen roepen tzaem,
Komt werpt u stralen aenghenaem
Eens in ons blij schap over Gosen,
Blau Hemels Licht, doorschijnt de Locht,
Beschaemt den zilver-schijn der Manen,
En distilleert de peerel tranen
Die van ons wanghen rollen vocht,
Niet meer van droefheyt als voorhenen,
Maer al van blij schap en van vreucht,
Om dat den Hebree met gheneucht
Syn zoete vrijheyt is verschenen.

      O zoete vrijheyt! wat een krooningh
Dunckt u den ghenen die verruct
Nu zoo vele eeuwen heeft ghedruct
T’ slaefsch joc van een tyrannich Koningh:
Oft schoon t’wildt voghelken met lust
Int korfken tiereliert en fluytert
En inde traly twijl het tjuytert
Verdient t’ ghekochte zaedt gherust,
T’ zou liever inde tacxkens schieten,
En klieven met syn vlercxkens locht
Den blauwen Hemel, zoo het mocht
Slechts magher synen kost ghenieten.

      Waerom versteect sich inde stoppels
Der bosschen t’ hoorn ghetackte Hert,
De rancke Hind waerom zoo hart
En snel vlucht sy voor s’Jaghers koppels?
Waeromme vliedt het schuw Konijn
En d’achter-lamme bloode Hasen,
Die als een schaduw wechgheblasen
Zoo flocx in hun zand-holen zijn?
D’ azure Visschen waerom duycken
Sy voor t’doorluchtich net zoo ras
Int diepste van het water-glas
Int diepste van Thetidis kruycken?

      Ach! om hun vrijheyt, die zoo naecte
Een yeder van naturen wis
Syn voorhooft ingheschreven is,
Van dat hy eerst int licht gheraecte:
O drijmael edel vrjheyts kroon!
Die Isac d’hooft-slapen omvlechtet,
Waerom den lieven Hemel vechtet,
Die met syn vleughelen ten toon
Beschaduwt d’Isralijtsche benden,
En helpt hun uyt t’ Egyptisch zant,
Int rijcke Palestijnen landt,
Wt al hun droefheyt en ellenden.

      Twijl Jacob dus van vreuchden reyet,
Den heldren witten dach aenbreect,
De gulden Sonne t’hooft opsteect,
Die over Nylus golven spreyet
Het stralich licht van syn flambeel,
Die haest ontdect hoe dees Comedi
Rijst wt de bloedighe Tagradi
Van Deltas schreyende Toneel,
Daer d’outst-gheboren voor hun maghen
Opt bedde ligghen kout en stijf,
En laten t’graf hun doode lijf,
Dies Isr’el wert vant joc ontslaghen.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001