Joost van den Vondel (1587-1679)

HET PASCHA.

VIERDE DEEL.

PHARAO den Koningh, REY DER EGYPTENAREN.

PHARAO.

Hy, die na mynen tijt zou Memphis Throon beklimmen
En als een kleynen God dit aerdsch Toneel beschimmen,
Hy, die opt hooch ghestoelt van s’Koninghs Majesteyt
Dees dobbel groote Kroon alree was toeghezeyt,
Hy, die niet minder zou als syn half-Godsch voorouders
In d’ edel schoenen treen: en Athlas dese schouders
Ontlasten vanden last die mynen ouden dach
Veel kommerlijcker valt dan sy te voren plach:
Diens opgangh helder scheen alst licht der morghenSonnen,
Den middach grooter hit en klaricheyt te jonnen,
Diens rijpe jaren my veel heyls hadden belooft,
Den eenen Pharao den and’ren is ontrooft.
Drij malen zij vervloect den nacht die met syn veren
Bespreet heeft Tisiphone, Alecton, en Megeren,
Den Atropos die meer sterflijcken heeft ontzielt,
Als Astren desen nacht om ons hebben ghewielt:
O Phebus! had ghy ons ghewaerschout doch zorghvuldich
Eer ghy u blonde hooft en u parruycke guldich
Ter quader tijt vertroct van onsen Horizont,
Gheheel Egypten waer zoo deerlijc niet doorwont
In synen eersten slaep: dat alletijt met tranen
Zij desen nacht beschreyt, dat nimmer ’t licht der Manen
Syn duysternis doorstrael: dat nemmermeer ’t ghestert
Verlicht met heuren glants syn doncker zeylen swert.
O dieftelijcke doot! O pest die onghenadich
Zijt op den boort van Styx oft Acheron beschadich
Onsalich voortghebrocht, wiens pijlen met vermenght
En doodelijc verghif ’t venijnich zijn besprenght.
Vervloect zij dees Bellon, die listich inde wapen
Ons met een stille trom bekruypt wanneer wy slapen
Den tijdelijcken slaep: En komt verkeeren straf
De slapers in een Lijc, hun bedden in een graf.

REY DER EGYPTENAREN.

MAN.

Wy offeren ons leet, ons tranen aende voeten
Van s’ Konincx Majesteyt, om onsen druc te boeten,
Met ons verscheurde kleet, en ons verbleect ghelaet
Waer wt ghy leest wat in ons hert gheschreven staet:
Ons droeve klachten, laes! syn hoocheyt niet en belghen,
Den Hemel zal opt lest ons t’ eenemael verdelghen.
      Dus langhe heeft hy steeds ons vleughelen ghekort,
En d’een op d’ander mael den blixem neer ghestort
Van syne gramschap, ach! ziet hoe ons velden schijnen
Niet dan een wildernis en doornighe woestijnen,
Ons boomen zijn niet meer met vruchten schoon bekleet
Noch d’aerde met gheen groen tapijten meer bespreet,
De bloemen zijn verwelckt, de kruyden en de loven
Zijn met hun lieflijcheyt en zoeten reuc verstoven,
Waer op Aurora eer met ’t kriecken vanden dach
De tranen vanden dau te distilleeren plach,
Zephyrus voert niet meer op syne zachte vloghels
Den blijden Echo van de zorgheloose voghels,
Noch t’zoet ghelureluer van Pans veelgaetsche pijp
In langhen niet ghehoort is in dit ront begrijp,
Het veltsche Beestiael is schielijcken ghestorven,
Den droeven Ackerman syn velden ziet bedorven,
Syn ploeghen is vergheefs, syn zaeysel is onnut,
Syn ackers ligghen woest en magher wtgheput,
Den Herder laet syn vee, den Jagher ’t wout ghehuchtich,
Den Bouwer syne ploech, den Visscher ’t net doorluchtich,
Den Vogh’laer synen stric daer eertijdts t’zorgheloos
Wilt voghelken zoo dic syn vrijheit in verloos.

VROU.

Maer, och! ontijdelijc met dat sich eerst wtstrecte
De schaduw deses nachts, ontijdelijc ons wecte
Een jammerlijc gheschrey, als een die onder s’Leeus
Grijp-klauwen sich alleen verweyrt met veel gheschreeus;
Wy vloghen al verbaest, (ach! ’t wert van tijt noch eeuwen
Zoo langhe d’ outheyt ons grijs-harich zal besneeuwen
Wt ons ghemoet ghewischt), wy vloghen al verbaest
Naer t’bedde van die ons op ’t herte laghen naest;
Te spade, eylaes! te spaed, de doot ons hier verraste,
De pols was wech eer elck al bevende noch taste
Naer ’t leven van syn kint, en yeder moeder zach
Zoo haest als van de kaers scheen eenen lichten dach
Int droefste vanden nacht, in eenen slaep te vaste
Het wit ijvooren beelt, het schepsel van albaste
Syns kints int pluymich bed; elck kreesch, elck riep terstondt
Des spieghels krystaljn op s’kints verbleecten mondt:
Maer ziel en leven was vervloghen met den aessem,
Want ’t glasighe krystal bleef zuyver zonder waessem,
De roosen waren op de kaecxckens al verwelckt,
’T corael waer met zoo dic dees borsten zijn ghemelckt
Was vande lippen wech, de stralen zonderlinghen
Van d’oochskens vriendelijc (die plachten te doordringhen
Dit moederlijcke hert, ach! dat zoo veel verliest)
En flickerden niet meer, maer waren al bevliest
En flinckerden niet meer, maer waren al bevliest
Van twee wijnbrauwen droef: dat liever noyt dees ooren
En hadden ’t zoete woort van Moeder moghen hooren.
Ach! onghevallich eynde! ontijdelijcke doot!
Ghy treft met uwen flits die eerst wt s’ moeders schoot
Beschouden s’Hemels licht, eylaes! voor al de smerte
En pijn, wats mijnen loon? niet dan t’doorschoten herte
Van myn verkoren bloet: ach! eer ghy oyt verreest,
Had beter s’ moeders buyc u doncker tomb gheweest:
Hoe is dys mynen troost, hoe is dus mijnen roeme
Op eenen nacht verwelckt ghelijc een dorre bloeme.

MAN.

Oft desen dooden mondt noyt Vader, Vader riep,
Dees wiens liefde in myn hert begraven lach zoo diep,
Die letterlijcken stont in myn ghemoet gheschreven,
De Sonne van myn vreucht, de Ziele van myn leven,
Den rechten erfghenaem, en d’aldernaesten oor
Van al myn rijcke haef, van t’ gout in myn thresoor,
Ja t’beelt myns aenghesichts, de wortel die de vruchten
Myns zaets beloofden voort te brenghen met ghenuchten.
„Wat is ons leven? ach! wat is ons leven ooc?
„Een lieffelijcke bloem, bel, bobbel, damp en rooc
„Oft smooc, die inde locht verblasen en verswenen
„Ghelijc een schauw verstuyft, en ydel vliecht daer henen:
„Het deurt een wijle maer een tijdeloosen eeuw,
„En snelt weer lichter als een witghevlocte sneeuw,
„Of ’t als een ijsen beelt, twelck spoedich overwonnen
„Syn statua verliest met t’stralen eender Sonnen,
„T’ is als een blixems licht, dat nau om schijnen poocht
„En mist syn heerlijcheydt met dat het sich vertoocht,
„Een trots die duerich schijnt en smeltet al besweken,
Met dat heur lemmet sparckt, met dat sy is ontsteken:
„Hoe vlien ons daghen wech, als waren sy ghevlerckt,
„Ons uren zijn bestemt, en onsen tijdt beperckt,
„Ons wighe werdt ons graf, ons leven is verloren
„Wanneer wy naulijcx zyn wt smoeders schoot gheboren.

VROU.

Dus schreyden d’ ouders vast in zulcken harden proef,
Ons ooghen vloeyden, laes! als twee fonteynen droef,
De suster op heur sus, de broeder op syn broeder
Riep, oft noyt wt den schoot van een verkoren Moeder
Wy beyd waren ghet eelt, och! oft wy noyt met smert
En pijn hadden ghedruct een zelfde moedershert;
Och! waren wy noyt beyde wt eenen bloet gheronnen,
Noch noyt door eenen rinck gheraect int licht der sonnen,
Noch van een Vader noyt in syne liefde zoet
Ghewonnen op een Koets, noch met de melck ghevoedt
Die wt een ader vloot, noch tsamen opghevoestert;
Noch in een wanckel wiech met pijnen opghekoestert;
Zoo’n had u droevich eynde alst ommers wesen most
Ons zoo veel zuchten (laes!) noch tranen niet ghekost.
Wat hebdy meer misdaen als wy, dat s’ doots verstaelden
Ghescherpten schicht met een dees borsten niet doorstraelden?
O helschen Atropos! Wie dacht, wien had ghedacht,
Dat ghy huns levens draet zout korten desen nacht?
Wy hadden uwe komst wel vlijtich waer ghenomen
En niet den zachten slaep met Lethes laten stroomen
Op ons ghesloten ooch, en noch voor t’laetst adieu
Dees wanghen eens ghekust, eer uwe vlimme hieu
En scheyden ziel en lijf wraecghierich vanden andren,
Voor eeuwich hadden wy noch eens omhelst malkandren.
Ach! saligher ist Lijc t’welck hier light wt ghestrect
Dat nu den rouwe met heur vleughelen bedect,
Als wy, die treurich omdees droefheyt te verzachten
Ons overstelpen in ons tranen en ons klachten.

MAN.

Tweemael vijf straffen wy (eylaes!) hebben ghevoelt
En worden altijt meer van droefheyt noch bespoelt,
Den Hemel even strengh hout synen booch ghespannen;
Dies bidden wy verlaet d’ Israelijtsche mannen,
Verlatet den Hebreen, ontsluyt Egyptenlandt,
Op dat sy hunnen God voldoen syn offerhand;
Ontslaetse doch van t’ Joc van al hun slavernijen,
En wilt ons alle voor een grooter straf bevrijen.

PHARAO.

Sy vluchten metter ijl van daer het morghenroot
Verrijst, tot daer het licht neerdaelt in Thetis schoot,
Voor Pluto trecken sy zoo wijt ter hellen neder,
Tot daer sy nimmermeer en keeren herwaerts weder,
Sy reysen naer t’ besneeuwt en t’ kout behijselt noort,
Tot daermen nimmermeer van hun vertrecken hoort,
Sy laten dan den Nyl die overvleyt vant goede,
Tot daer hun al ghelijc moet drucken d’ arremoede:
T’weerspannich slaefs ghedrocht, sy loopen al hun best,
Die ons ghezont Climaet ontsteken als een pest,
Sy nemen al hun Vee, sy nemen al hun have,
En werden op het velt een spijse voor de rave,
Sy ruymen t’ gantsche Rijc, sy loopen na hun doot,
En erven Plutos nest voor eenen zachten schoot.

Binnen.

Den REYE DER ISRAELITEN zinghen.

      Hebreen speelt s’Hemels lof
Nu op u luyte schoone,
Adieu Misraijns Hof,
Adieu Memphidis Throone.

      Adieu Egypten-landt,
Adieu Rijcx-staf en Kroone
Die Nylus sandich strandt
Beheerscht door Pharaone.

      Adiue tyrannich joc,
Adieu dienstbarich Gosen
Waer wt de Heer ons troc
Door Aaron en door Mosen.

      Israel wil t’ belooft
Canaan nu ghelucken,
Daer Iuda syn voorhooft
Zal met een Kroone drucken,

      Daer Iuda onder t’ licht
En ’t wanckel rondt der Manen
Syn Stoel en Zetel sticht
By t’ stroomen der Iordanen.

      Ghy Philistinen haest,
En ghy o Iebusiten!
Met Amalec verbaest
Maect plaets met d’Ammoniten.

      De Koningh Iuda komt
Preuts in u schoenen treden,
O luystert! hoe hy tromt,
En naerdert met syn schreden.

      Dat dynen hoochmoedt daelt
Voor die syn Ryc wil vesten
Ghelijc den blixem strealt
Vant Oosten tot den Westen.

      U Grentzen open sluyt
Voor onsen Prins personich,
En laet tot roof en buyt
U melck en uwen honich.

      Iordaen die vanden tsop
Der heuvelen komt bruysschen,
Steect u blau hoornen op,
En laet u bobbels ruysschen,

      Golft in d’azure Zee,
Zecht d’Oceaensche baren
Hoe Iuda op u Ree
Komt synen Throon pilaren.

      Sinai maect dy ree,
Want op u hoochte steylich
Wil smoocken doen d’ Hebree
Syn brant-offeren heylich.

      Dat Horeb eeuwich staet
Gheresen onder ’t Maenschjn,
En tuycht wie heeft ghedwaet
De tranen van ons aenschjn.

      Mensch stappen zullen eer
Des Hemels circkel meten,
Dan hunnes Koninghs eer
Israel zal vergheten.

      Den Enghel maect het spoor,
O laet ons niet verslappen,
Ons Leyds-lien treden voor,
Wy volghen hunne stappen.

PHARAO den Koningh. ALBINUS. Velthooftman met sijn heyr-legher.

PHARAO.

Die niet ontziet den roem syns Scepters te bevlecken,
Mach doen als Pharao, en laten henen trecken
De Slaven van syn Rijc, die onder s’Hemels wiel
Den Koningh eyghen zijn met lichaem en met ziel,
Die steeds ghehouden zijn den Koningh toe te wijden
De vruchten van hun sweet, en hongher zelfs te lijden,
De Slaef die s’Princen hooft met een ghemarmort dac
Moet overwelven s’ daechs, en onder t’ Hemel-vlac
Zelf slapen al den nacht, en dobbel wert vergouden,
Wanneer by synen loon hy t’leven mach behouden,
Oft rekent synen Heer hem t’schuymsel vander aerdt,
En is hy op de helft nau zoo vele eeren waer,
Geen vrijheyt komt hem toe, ten zij hy ’t mach verwerven
Door synes Konincx gonst, oft eyndelijc door syn sterven.
Vast hebben dees Hebreen verdobbelt snoo en valsch
T’ Joc van hun dienstbaerheyt gheschoven vanden hals,
Door toverkonst huns Gods, diet scheen ons zou verdelghen
En heel Egypten in syn toornicheyt verswelghen,
Zoo nu syn rechte hant verlamt is noch verkort,
Hy neem de hantschoen op die hem gheboden wort.
Sy sijn wel wt t’ ghesicht, maer noch niet wt myn handen,
Noch wt hun slavernij, al schijnense wt de banden
Van slaefsche Joc te zijn: Sy werden na ghedraeft,
En eer den vlugghen tijdt de bleecke Son begraeft,
Zie ick hun achterhaelt en onverziens bedroghen,
Ghelijc de voghel t’ net wert over t’hooft ghetoghen,
En als int bladich bosch zoo schielijc t’bloode Hert
Beschreyt syn vrijheydt, alst in stricken is verwert,
Zoo zal ooc al betraent t’heyrlegher der Hebreeuwen
Hun vrijheyt zien berooft voor allen tijdt en eeuwen.
Tsa Hooftman, waerwaerts ist dat sy ghetoghen zijn?

HOOFTMAN.

Ontziende t’bloedich stael des preutschen Philistijn,
Heer Koningh, al verbaest begaf sich desen swerme
Daer t’ rood Arabisch Meyrs ghekromden woesten erme
Dit Rijc een deel omvanght, en de woestijne dreycht:
Ghewapent naulijcx, sy om strijden niet gheneycht
En schenen, noch bequaem ten minsten hun vijanden
Het half ghelaet te bien, ick late staen hun tanden
Te breken met ghewelt: indien ghy desen Rey
Vervolght, ghenadich Vorst! voor t’ oorloochs velt-gheschrey
Sy raken inde vlucht, en reppen tsaem hun zolen,
Als Schaeps-kud die de Wolf het herte heeft ontstolen,
Om gheen beschermen denckt, maer van een bende haest
Wel hondert benden maect, en vluchtet al verbaest.

PHARAO.
Welaen de rossen toomt om gheenen tijdt verzuymen.
HOOFTMAN.
Sy briesschen, en t’ ghebit huns breydels doen sy schuymen,
En zijn met strijdschen moedt ghespannen int gareel,
De waghens toegherust, en t’ Legher al gheheel
Ghehelmt, ghestoct, ghestaeft, vierkantich in slach-orden
Verlanght wanneer den tocht zal aenghevangen worden.
PHARAO.
Zoo treed de Koningh voor, op trommel en trompet
De wapenroovers noot tot t’ bloedighe bancket,
Dat elck syn hielen licht, t’ is gheenen tijt om hincken,
Nu int bestoven velt Mars synen schut doet blincken,
Krijcht onder syn banier, hy leyt u aenden dans,
Des overwinners hooft omvlecht den Lauwer-krans,
Den wech is al ghebaent, dus laet ons niet verslappen,
Zoo ver te vinden is het spoor van hunne stappen.

Binnen.

CHOOR.

Die den Hemel derft bekrijghen,
Zal wel voor een wijl opstijghen,
   Even als Neptunus vocht
   Worpt syn baren na de locht,
Die van zelf in korter stonden
Weder vallen in d’afgronden;
   Oft ghelijc een vlam gheswint,
   Licht op na den Hemel klimt,
Die men wederom sich zelven
In syn asschen ziet bedelven:
   Want de groote goetheyt Gods
   Latet wel den Koningh trots
Op het hoochste en even dolle
Woeden, doch wanneer hun rolle
   Is ten wtersten vol-speelt,
   Op t’ Theatrum ghetoneelt,
En wanneer hy met berommen
Meynt ten hoochsten zijn gheklommen,
   Stoot den godlijcken Monarch
   Hem afgrijsich vanden Bergh.
Hoe hy was den Hemel naerder
Hoe den val hem is te swaerder,
   Hoe hy meerder opwaerts steech
   Hoe hy dieper valt om leech.
Hoe hy meerder rees verkorselt
Hoe hy platter valt vermorselt.
   Dit blijct aan Pharao straf,
   Die zoo blind’lingh loopt na t’ graf.
Die in s’ Heeren straffe tijdich
Blijft verst oct, versteent partijdich,
   Daer een yeder roe als vrient
   Hem tot beteringhe dient:
Want de strengheyt Gods ten lesten
Ydereen kastijdt ten besten,
   En syn gheessel al begrijst
   Op een grooter roede wijst.
Wie dan in der Sonnen luyster
Sluyt syn ooghen in het duyster,
   Wie d’ aenkloppers van t’ ghemoet
   S’ herten deur niet open doet:
Wie zoo vele donderslaghen,
Luyden laet voor ydel vlaghen,
   Op het onversienste balt
   S’Heeren blixem overvalt:
Ghelijc desen Koningh prachtich
Die gheen teyckenen aendachtich
   Mochten leyden wt den tret
   Van syn obstinaet opzet.
Dies de Heere t’ eenemalen
Hem ontrect de helder stralen
   Van syn Hemelsch aenghesicht,
   En verduystert hem int licht:
In verkeertheyt overgheven,
Tot hy eyndelijc ghedreven
   Even als een roerloos schip,
   Drijft al blind-lingh op de klip
Van syn overgheven boosheyt,
Van syn stoute goddeloosheyt,
   In den afgrondt en t’ verleyt,
   Van syn overgheventheyt.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001