Joost van den Vondel (1587-1679)

DEN DICHTER WENSCHT DEN GOEDT WILLIGEN LESER HEYL ENDE SALICHEYT.

D’ Oude wijse Heydenen aenmerckende den aert ende verdorvenheyt des menschen, ende ziende hoe traegh vast een yeder was om langhs de trappen der deughden op te klimmen, ende om hoogh te stijghen in al het ghene wat loflijck ende eerlijck by hun mochte ghenaemt worden, als zijnde eenen al te steylen bergh; zoo hebben sy in alle manieren ghetracht door zekere middelen een yeder te brenghen tot een goet, zedigh, ende natuerlijck borrgherlijck leven; tzij door eenighe Poëtische Fabulen, ende verzierde ghedichten, oft door andere bequame Regulen ende Wetten: dan onder andere hebben sy voor goet inghezien de maniere van eenighe oude Historien ofte vergheten Gheschiedenissen wederom te ververschen, ende voor al de Werelt op ’t Toneel te stellen: om alzoo door zekere aerdighe toeghemaecte Beelden ende Personagien, levendich wt te drucken ende na te bootsen tghene tijt ende outheyt met veel verloopen eeuwen ende afghmaeyde jaren bykans wt tghedacht ghewischt hadde, in voeghen als oft die eerst teghenwoordich geschiedden: waer inne sy betoonden hoe int eynde alle goet syn belooninghe, ende alle quaet syne eyghen straffe veroorzaeckt, opdat zelfs plompe, rouwe ende ongheleerde menschen, die al hoorende doof, ende al ziende blindt waren, zonder bril mochten hun feylen als met den vingher aenghe wesen, ende door sprekende Letteren van ghecierde Figuren ghetemt ende ghezedight werden, ende alzoo volghens de spreucke Horatij t’ proffijt met ghenoechten leeren: Want nademael sy bevonden dat eenighe te kreupel waren, om te graven na de kostelijcke kleynodien der leeringhen en de gheheymenissen die onder de schorsse van ghedroomde Fabulen wech-ghescholen ende verborghen laghen, ende hun van greetighe Zoeckers ende Yveraers gheerne wilden laten vinden; ende dat den eenen op dese den anderen op een ander wijse wilde gheleert ende onderwesen zijn, zoo en ist hun niet ghenoegh gheweest oft schoon de Boecken van schoone lessen al vervult waren, ende gheheel dick op-ghehoopt op malkanderen ligghende eenen heerlijcken winckel maecten, ende oft veel gulden redenen in Koper-platen ende Marbel-steenen konstich ghegraveert alsins int voorhooft van treffelijcke ghebouwen, de Voorbyganghers al verbaest ophielden: maer sy hebben ooc daer beneffens in groote byzondere schouplaetsen willen in ’t openbaer de schatten der Philosophie inden schoot toe-werpen, de ghene die te achtloos waren om daer naer te arbeyden ende te streven: sy hebben met dit doen oock den gheheelen standt ende conditie der Werelt willen afbeelden, ende die eenen yeghelijcken als een levende schoonverwighe schilderije voor ooghen stellen. Want waer by mach het gheheele Tafereel oft Theatrum deser Werelt beter vergheleken worden, als by een groot openbaer Toneel, daer vast een yeder gheduerende den handt-wijlschen tijdt van syn vliende leven, syn eyghen Rolle ende Personagie speelt. D’een vertooght sich daer op als Koningh, ende neemt ghenuechte met synen bepeerlden Scepter ofte Rijcksstaf veel Koninghrijcken ende Landen te ghebieden ende te beheerschen, met een gouden Kroone syn Koninglijc hooft om te drucken, ende bekleedt met een glantzich luysterende purper zich te vertoonen op synen hooghen Troon, voor wiens Majesteyt d’onderdanen met groote eerbiedinghe buyghen ende nedervallen. Een ander volght den Krjgh-Godt Mars, ende al blauw ghehelmt steeckt syn peerdt met sporen, hebbende in d’eene handt een twee-snijdende sweert, in d’ander een ghevelde speere, rijdt alzoo midden onder de vijanden, outziende noch leven noch doodt, om met thien duysent Tropheen triumphelijc weder te keeren, oft int bestoven velt onder de verslaghen Helden syn graf al met groenen Palm ende Lauwer bestroyt te hebben. Desen met een verbleeckt ghelaet queelt van liefden, ende doet met syn beweeghlijcke klachten alsins den schallenden Echo in ’t holle ghewelf van Veneris Tempel wedergalmen. Die berijdt den woesten Ocean met een ghevleughelt Peerdt, niet ontziende stormen, winden, zeevlaghen, noch syrten, noch klippen, noch diepe afgronden, om vant Oosten in ’t Westen te gheraken. Een ander beploeght met een paer Joc-ossen den rugge van onser aller Moeder, om tsynder tijdt de Goddinne Ceres d’eerstelinghen syner vruchten toe te wijden, etc. Twijlen dus den eenen in dit, den anderen in een ander bezigh is, ontgaet hun den vlugghen tijt, ende eer den eenen naer den anderen den laatsten zucht gheeft, moeten sy alle met den Wijsen-man roepen, dat alles niet-anders is dan Al ydelheyt, Al ydelheyt, ende worden alzoo door onverwachte doodt eer sy hun zelven hebben recht leeren kennen, van het Toneel des Aertbodenis achter de Gordijne wech gheruct: daer is den rijcken ende den armen, den wijsen ende den zotten, den schoonen ende den leelijcken, den stercken ende den swacken, d’een d’ander ghelijck; zoo dat met recht over dese onse ydelheyt Heracitus schreyt, Democritus lacht, ende Timon sich voor de menschen als voor eenen vloeck versteect, op hooghe berghen, in diepe holen, in duystere wildernissen, ende andere eensame plaetsen. Dit aldus aenghemerct zijnde, kunnen wy lichtelijc vonnissen wat d’oude wyse Heydenen met dese maniere van doen hebben willen te kennen gheven, ende dat sy daerinne niet te vergheefs zoo vlijtich ende besich gheweest zijn. Ja dat meer is, wie zal dorven ontkennen dat de Wet met al heur ceremonien ende wterlijcke diensten, als offerhanden, reynighinghen, Sabbatthen, nieuwe Maenden, ende al het ghene Aarons Priesterschap, ende den Tempel met alle syn cieragien, ghereedtschappen, ende toerustinghen aenkleeft, zoo ooc het regiment van ’t Rijcke Israels? wie zal (zegghe ic) dorven verloochenen dat dit alles yet anders gheweest zij als een voorspel van tghene men inden toekomenden Messias te verwachten hadde? Want doen desen alderheylichsten Hooghenpriester ende Koningh alder Koninghen quam, doen hadden alle wettelijcke letterlijcke Priesteren ende Koninghen Juda hun rolle volspeelt ende wtghedient: want in Christo houden alle beelden, schaduwen ende figuren op. Ja de bloote parabolen ende gelijckenissen die de Heere onsen Zalichmaker inden Euangelio voorstelt; van den mensche die onder de moordenaers ghevallen was; van den verloren Zone, die al sijns Vaders goet onnuttelijc verquist hadde; van den Rijcken-man die met purper ende kostelijc lijnwaet bekleedt zijnde, leckerlijc leefde, ende Lazarus vergat: wat zijn ’t anders, als naecte Comedien, ende Tragedien, om daer mede te leeren die menschen, de welcke op gheen ander maniere de verborgh misterien van ’t Rijcke der Hemelen verstae konnen? Ic gae voorby de Boecken der Koninghen daer eenen hoovaerdighen woedenden Saul rasende ende troosteloos in syn eygen sweert valt; daer eenen vluchtigen David gheduerende syn ballinghschap Hemel ende Aerde te nauw dunckt; daer eenen verwonnen Zedechias ghevanghelijck na Babylonien ghevoert werdt; daer eenen tyrannischen Nebucadnezar Jerusalem ende des Heeren Tempel verwoest, ende tot eenen steenhoop maeckt, etc. Alle welcke Personagien ons van den H. Gheest leerachtighe voorbeelden (als op de Scena) voorghedraghen werden: zo hebben wy voor-henen dese Trage-Comedie voor eens yeders ooghen willen op de Stellagie opentlijck vertoonen: Ende alzo wy bevonden hebben dat vele daer smaec-lustich ende begheerich na gheweest zijn, om tzelve noch eens t’over-lesen, niet vernoeght zijnde dat sy tghezicht ende tghehoor daer van ghenoten hebben, zo hebbe ic ten ernstigen verzoecke van eenige gheoorloft tzelve (hoewel het gheringh is ten aenzien van tghene ick daer in ghedaen hebbe, nochtans groot ende ghewichtich van stoffe) door openbaren druck eenen yeghelijcken ghemeen te maken: te meer, om dat het by velen wt myn originael ghetoghen zijnde, te zeer ghekrenckt, ende van synen luystre te zeer berooft ende onciert werdt: Wenschende dat het met zoodanighe vruchtbaerheydt ghelesen werde, dat het ghedije tot prijs van den heylighen en ghebenedijden Name Godts, ende dat door het overdencken van dese Trage-comedie ofte dit Blijeyndich-spel, de droeve Tragedie oft het droevich Treur-spel van ons ellendich leven, mach nemen een vrolijc cynde ende ghewenschten wtghangh:

Amen.

In Amstelredamme, 1612, den 29 Maerte.

Den al uwen

L. V. VONDELEN.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19.07.2001