Joost van den Vondel (1587 — 1679)

SALMONEUS.

BERECHT

AEN ALLE

KUNSTGENOOTEN

EN

VOORSTANDERS VAN DEN SCHOUWBURG.

Het nadeel geleden by het Wees- en Oudemannenhuis, door het sluiten van den kostelijcken en kunstigen tooneelhemel, na twee reizen speelens, beweeghde my, nu dry jaeren geleden, Salmoneus treurspel te dichten, om ten minste toen d’onkosten eenighzins te vergoeden, en dien toestel te passen op d’overoude fabel des verwaten Konings van wien Virgilius in Enaes Hellevaert aldus zingt:

 
            ’k Zagh’ er oock Salmoneus, Eols zoon
Afgrijslijck pijnigen, die, als een allersnootste,
Godts weêrlicht donderkloot en blixem straal nabootste.
Dees liet in Grieckenlant, en midden door de stadt
Van Elis, daer hy trots op zijnen wagen zat,
Zich met vier paerden door den drang der Griecken voeren,
En, zwaejende eene torts, braveerde met rumoeren
Den Goden in de lucht, en staeckze naer hun kroon.
Dees zinnelooze durf de koopre brugh uit hoon
Oprennen met zijn paert, en weet met razen, ruischen
En storm den blixem en den donder na te kuischen,
Dat niemant oit vermaght: maer Godts almogentheit,
Om fackel roockrigh licht noch zulck een onbescheit
Verlegen, schoot met kracht en uit de dicke wolcken,
Dreef met een’ dwarrelwint, ten spiegel aller volcken,
Hem neder, dat hy plofte.

Homeer noemt Salmoneus den degelijcken vader, hetwelck d’uitlegger Didymus verstaet schimpswijze gezeght te zijn: want Virgilius en en alle andere poëten gedencken hem ter oneere. Ick neeme met Eustathius gaerne aen, dat hy een natuurkundige en wiskunstigh toesteller van stormgevaerten was, die [gelijck de bussekruitvinder, zoo men zeght, met verlies van zijn eigen leven] donder en blixem nabootstende, stof beschafte aen dit gedichtzel van het staen naer de vergodinge, by de Grieken apoqewsiz genoemt: en hierom moght men dit lasterstuck wel eene dolheit naer de reden en zeden, hem den dollen Salmoneus heeten, en het tooneel weigeren; maer d’overoude Griecken en Latijnen stoffeeren oock hunne tooneelen zelfs met natuurlijcke dollen, en komen met den zinneloozen Ajax, Orestes, Pentheus, de Razernyen, de razende Bacchanten, den droncken Polyfemus, een’ menscheeter, en den dollen Herkules opdonderen. De ridder en drost Hooft, loflijcker gedachtenisse, verhaelde my, veele jaren geleden, hoe een fluitenist in het dolhuis op zijn Duitsche fluit begon te blazen, waerop terstont elck kranckzinnigh hooft eenen byzonderen toon en grimmas zette, naer den ongelijcken temper en inbeeldinge  der ontstelde herssenen: d’een begon te lachen, d’ander te schrejen, te zitten, te klauteren, te springen, te zingen, de handen te wringen, te kermen, te schermen; men hoorde en zagh den hanekraey, geblaet van schapen, greepen van apen, gebas van honden, gehuil van weerwolven en het loejen van stieren; men hoorde aexters, papegajen en krajen, uilen, zeemeeuwen, en spreeuwen, en wiltzagk, een oubollige muzijck van dolle muzikanten, zonder maet, onder een gemengt en zoo menigh dolhuis, zoo menigen weêrgalm. Toen nu mijn leerachtigh treurspel van Lucifer zoo veel spels maeckte, docht my het verhael van den Heere Drossaert hier niet qualijck op te sluiten, en dat ick mede onder diergelijck gezelschap vervallen was. Indien wy den tooneeltoon op Bijbelstof zetten, men schreeuwt dat Godts naem gelastert, het heilighdom des Heiligen Geests ontheiliglit wort. Speelen wy Heidensche fabelen, en kloecke verzieringen, men beschuldight ons van ydelheit en lichtvaerdigheit: Brengt men zinnespeelen te voorschijn, om goede zeden te planten, dat wanen zommigen hun alleen aenbesteet te zijn: Waerom de gemelde Heer Drost wel magh zeggen:

Een rymer van den ouden tijt vraeght:

Waerop in rijm van oudts geantwoort wert:

Hy kan ’t passen, die het koren laet wassen. Maer de Griecksche poët Theognis zeght hier tegen, dat Jupiter zelf een iegelyck niet behaeght, het zij dat het regene, of de zon schyne. Het is dan geen wonder dat de zonneschyn der tooneelen en spelen een iegelyck niet behaeght. In het berecht voor Lucifers treurspel waeruit de kunstgenooten veel lichts kunnen scheppen, wort breeder aengewezen het stichtelijck gebruick der heilige speelen, en de goede vruchten, hieruit gesprooten maer d’ervaerenheit leert ons, dat een zelve zaeck naer de luimen des tijts aengenomen of verworpen wort. My gedenckt, dat mijn zuster binnen Keulen, by eenen schoolmeester van de Geneefsche gezintheit, Moses geboorte met haere medescholieren, als Mozes zuster, holp speelen, en toen Jochebeds moederlijck hart van droefheit bezweeck, daer zy het rieten kistje, waerin het kint lagh, den stroom en Godts genade zoude beveelen, ontlaste de dochter haer van dien last, zette het den nagebootsten Nijl, sloegh het van verre gade, en bestelde, dat haer onnoozele broeder, in den schoot van Faroos dochter geborgen, by de rechte moeder ter minne besteedt wiert. My heught oock dat ick zelf t’Uitrecht voor het Stadthuis door last der Heeren Burgermeesteren, ten dienst der Latijnsche schoolieren, een tooneel gebout zagh, met eene opgaende brugge hieraen geslagen, waer langs de reus Goliath met de heirkracht der Filistynen tegens Sauls leger aen quam opdonderen, en, van Davids slinger met eenen kay in het voorhooft getroffen, nederplofte, dat de stellaedje kraeckte. Toen de Wethouders van Haerlem geraden vonden, het oudemannen huis met eene loterye te bouwen, beriepen en noodigh den zy de rederijckkamers, uit steden en dorpen door het gansche lant, om, op het cierlijckste en onkostelijckste uitgestreecken, den grooten Intre om prijs te vieren; en men speelde eenige weecken voor het Stadthuis, in het gezicht der kercke, zonder belet van de kercke. De Brabantsche kameristen van Amsterdam traden toen mede ter poorte in, onder den triomfboog door, met den bermhartigen Samaritaen, die den gewonden en half naeckten mensch geleide, terwijl dees, op zijn paert leggende, vast klippertande, en schier doot van koude was. De Jootsche tooneeldichter Ezechiël verloste al van outs door zynen Moses de Hebreen uit de duisternisse van Egypten. De Schotsche Buchanaen, leermeester van Koning Jakob Stuard, heeft Jephtha en Sint Jan den Dooper ten tooneele gevoert; Schoneus, de Latijnsche schoolvooght te Haerlem, ons zyne bybelsche historispelen nagelaeten, en naerdien hy de tedere herssens der jongkheit met het zout der wijsheit en eerlijcke zeden voor bederf zocht te bewaren, zoo wert hem, met eene gemeine bestemminge der braefste vernuften, de titel van Christenschen Terentius vereert. De groote Cezar Scaliger, die te Leiden, als een orakel van wijsheit, te prijck zat, en door den mont van zijnen dapperen leerling Heinsius uitgeroepen wort voor een kerck van alle kunsten en weetenschappen, stelde uit Aristoteles en den goddelijcken Plato eene wijze op blyde en droeve speelen, en toestel van schouburgen, tooneelen en personaedjen. De zelve Daniel Heinsius, die welspreeckende Professor, en vermaert poët, oock by de Heeren Staten tot hunnen geheimschrjver in het Synode van Dordrecht gebruickt, ontvouwt geleerdelijck Aristoteles onderwijs van het treurspel, om den schouburgh met de fackel van zijn oordeel voor te lichten, en opent het treurtooneel van Herodes kindermoort. Hy prijst den tooneelyver en de spelen der Griecken, zoo hoogh by hen geschat, dat d’onkosten der zelve, naer zijne getuigenis, niet min dan hunne oorlogen bedroegen. De doorluchtige Professor der Historiën, Gerardus Vossius, houdt rijckelijck de hant aen dichtkunst en tooneelpoêzy, den Heeren Staten der vrye Nederlanden opgedraegen, en vereerde my met dat boeck, oock den schouburgh en mijn treurspel met zijne tegenwoordigheit. Hy getuight dat Godt zelf een groot gedeelte der Heilige Schrift in poëzye vervatte, en de Doctoren der oude Kercke uit hunne poëzye een groote eer bereikten, en de Kercke vruchten toebroghten, De wijze Hugo de Groot, de fenix van zijne eeuwe, vertoonde ons gelijck voor heene de heilige outvader Greogoor Nazianzener, JEZUS CHRISTUS, die, op het kruisaltaer, met eene loterye te bouwen, beriepen en noodighden zy de rederijckkamers, uit steden en dorpen tot eene zoenofferande voor alle menschen, zijnen geest in de handen van zijnen hemelschen Vader beveelende, den bitteren doot storf: en de godtvruchtige rol van zijnen Jozef, voor Koning Jacob Stuards dochter hier in den schouburgh gespeelt, leerde het ongelijck, door de Broeders hem aengedaen, vergeven en vergeeten. De grootachtbare Raetsheer Van den Honert, verheerlijckt Zijnen tooneelstijl met Moses den tafelbreecker, en de schennis van Thamar. Maer wat most ick niet vergeeten? De poëet Theodorus Beza, wiens yver den Staet en de Kerck van Geneve zoo zuiver bewaerde, als de door Kalvyn hervormt was, heeft zijn treurspel van Abrahams offerande nagelaeten. En Blondel, namaels Professor der historien, quam met allen den vaderen van dat groote Synode, te Castres in Languedocq, in het schouperk het spel der Latijnsche scholieren zien en hooren. Het oordeel en beleit van zoo veele grootachtbare Heeren en hooghgeleerde mannen behoorde dan billijck deze onweetende menschen t’overtuigen: want wat reden is nuttigh genoegh, om eerlijcke en staetnutte kunsten en oefeningen dus haetelijck en onbeschaemt door te strijcken? De Tooneelkunst den menschelijcken handel, gelijck de schilderkunst en beelthouwery de natuur, nabootsende, mengt het eerlijck en het nut onder een, gelijck Horatius zeght:

De tooneelkunst wijst aen wat eerlyck wat schandelijck luit. De treurstyl, die allerhooghst op geluck en ongeluck der Grooten draeft, arbeit om de menschen weeck in den boezem te maecken, schildert de hartstoghten naer het leven af, leert naer voorvallende gelegentheit den toom des Staets vieren of aenhalen, en elck zich zacht aen een anders ongeluck spiegelen. Zy beelt levendigh de wijsheit uit, die in deftige voorbeelden, uit de historien getrocken, bestaet: want in de historien ziet men geduurigh het radt van avontuure draejen, en hoe de menschen hier met elekanderen onspringen; waerom Plutarchus, die befaemde zedevormer, uit den mont van Gorgias zeght: Het treurspel is eenerhande slagH van bedrogh waer door hy, die een ander bedrogen hadde, en de geen, die bedrogen was, wijzer kon worden dan een die onbedrogen is: want het treurspel bedrieght of verkloeckt, naerdien het een verziersel verhandelt: maer het bedrieght zoo geestigh, dat het verzierde geheel waerachtigh schijnt: doch hy schijnt rechtvaerdiger te handelen, die de menschen bedriegende of verkloeckende, hun eenigh nut aenbrenght: en hy is wijzer, die door gedichte fabelen leert kennen wat schandelijck of eerlijck luit. Het vaers, in het voorhooft des schouwburghs uitgehouwen, magh wel zeggen:

Hoewel het tooneelspel zulck eene ry van eeuwen in eere gehouden, gehanthaeft, en oock gehanteert van Keizeren, Koningen, Vorsten, Veltoversten, Staeten en letterwyzen, voor geen gewelt van eenen hoop dringeren en dommekrachten zwicht, nochtans past het den voorstanderen der tooneelen niet altijt stomme honden te zijn, maer hunne loflijcke kunst tegens dwersdryvers en tooneelvlegels te verdaedigen, op dat het stichtelijck gebruick des Schouburghs in aenzien, en eere blyve, terwijl Salmoneus allen aenschouweren, gelijck de verdoemde Flegyas uit den Jammerpoel toeschreeuwt:

Discite justitiam moniti, & non temnere Divos

Dat is:

Leert rechtvaerdigheit betrachten,
En geen Godtheit te verachten.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001