Joost van den Vondel (1587-1679)

SALMONEUS

HET EERSTE BEDRIJF.

PIZANERS, DIODOOR.

PIZANERS.

De volle maen komt op, en volleght d’Avontstar.
Wy hebben Pize, daer de mont van Jupiter,
Den vrager antwoort geeft, ter goeder tijt verlaten,
Om Elis, en het hof, en kerck, en merckt, en straten
T’aenschouwen op ’t gerucht, dit lantschap door gespreit,
Dat deze stadt te nacht al Pizaes majesteit
En glans verdoven zal, en Herkles feest en spelen,
Door toestel van wat groots, en hemelsche tooneelen:
En zeker ’t geen wy zien vermindert niet de Faem,
Die doorgaens is gewoon op eenen hollen naem
Te stoffen
, en met klanck van ydele trompetten
De kleene dingen breet en heerlijck uit te zetten;
Want wat Pizaner oit verkeerde hier omtrent,
Niet een heeft Elis oit in dezen schijn gekent.
Zelf d’ingezeten dwaelt, en gaept, als opgetogen,
De Goden schijnen hier in starrelichte boogen
Te drijven, of te treên op wolcken door de lucht,
Langs d’aerde in lucht verkeert, geen loopende gerucht
Bedroogh ons, nu wy hier verbaest, als ziende blinden,
Noch twijflen waer wy staen, en om den weg te vinden
Een leitsman hoeven, die den nabuur met bescheit
Berechte, en wijze en toone al stadts gelegenheit.
Hier komen twee gewijde in witte koorgewaeden,
D’een met een offerkruick, en d’ander overladen
Met eicke kranssen; wat of dit bedieden wil?
Zy hebben ons in ’t oogh, en staen nu beide stil.

DIODOOR.
Wat mannen komen hier van buiten opgedondert
By avont naer dit feest? ay zie, zy staen verwondert
Om dees verandering, en heel verbaest, en stom.
PIZANERS.
Het zy gy Priester zijt, of een die ’t Priesterdom
De hant reickt
, laet u niet verdrieten, noch mishagen
Dat wy Pizaners u een luttel ondervragen
Naer deze nieuwigheên. voorheene noit gezien.
Wat wilde de toestel van dees staetsi toch bediên?
En dat dees stadt, de merckt der omgelege volcken,
Een lucht vol starren schijnt, en met tapijt van wolcken
Behangen om en om, waer door een uitheemsch man,
Of lantzaet naulix kerck en hofstraet kennen kan,
Noch ’t hof, hoewel hy hier gewoon is alle jaren
Te trecken om gewin, te wisselen zijn waren
Aen munt of koopmanschap? hoe scherp men haer beziet,
De hooftstadt Elis schijnt noch lijckt zich zelve niet,
Maer lucht en hemel, daer Jupijn de hemelraden
Verdaghvaert door de lucht en starrelichte paden.
Zoo dit een schouburgh is, Athene, Pallas stadt,
Heeft zulk een speeltooneel noch glori noit gehadt.
Ay, staet een poos: gy zult den Goden niet mishagen
Dat gy verdwaelden dient, en antwoort op hun vragen.
DIODOOR.
Mijn kerckgenoot, ay breng dees offerkruick der Goôn
In ’t offerkoor: gy weet ick ben ten bove ontboôn,
En kan, al loopt de tijt, niet laeten ons gebuuren
Te dienen op hun vraegh, en wat te recht te stuuren.
Mijn naem is Diodoor, aen d’Oostzy van de kerck
Mijn wooning, nu vermomt met dit geschildert zwerck,
Daer duizent kunstenaers en geesten over zweetten
Dees kerck, recht voor u, wort nu Donderkerck geheeten,
Dees ruimte Godts velt, als geheilight aen Godts zorgh;
En ginder rijst het slot, men heet het Godenburgh:
Daer houdt Salmoneus hof met onze Koninginne
Filotimie, zijn bekoorende Godinne,
Die meer op hem vermagh, dan Juno by Jupijn,
PIZANERS.

Wat heeft Salmoneus voor? hy mickt in allen schijn
Op een byzonder wit: want hoe men ’t keere of wende,
Zoo groot een toestel ooght op een doorluchtigh ende.

DIODOOR.
Hy heeft verandering van Godtsdienst in den zin.
PIZANERS.

Een aenslagh vol gevaers.

DIODOOR.

                                         Indien de Koningin
Hier zwarigheit in vont, hy zou dees snaer niet roeren.
Zy pooght den Koning, als een’ Godt, in top te voeren,
Gelijck Godt Jupiter te heffen op ’t altaer,
Door offerande, en tiende en kerckelijck gebaer,
En wieroock, en triomf, en beelden, en gezangen;
Als eenen, uit wiens schoot en boezem wy ontfangen
De zegeningen, daer dit Rijck van overvloeit,
Dat d’aerde vruchten draeght, geboomte en acker bloeit
De hemel beemden laeft met dau en vruchtbren regen;
De zon ’t gewas beschijnt, bestraelt met vollen zegen;
Dat lucht en aerde, en zee, van wiltzang, tiereliert,
Van visschen krielt, en vee, en tam, en wilt gediert;
De man en vrou, in d’echt gezegent, kinders teelen;
Het gansche Rijck in rust, voor bloedige krackeelen,
Gewelt, en overlast en sterfte, en zwarigheên
Beschut zit, eigent hy zijn wijsheit toe alleen.
Geen anderen Jupijn, noch mindere Godtgenooten.

PIZANERS.

D’aeloude Godtsdienst wort te schendigh dus verstooten,
En in zijn plaets een nieuw gedichtsel aengebeên.
Zich Godt te noemen is een laster, daer voorheen
Zoo menige eeuwen, noch onze ouders oit van hoorden.

DIODOOR.
Gebruick bescheidenheit in yver, en in woorden.
PIZANERS.
Wat roept men van zijn beelt, en trotse wagenprael?
DIODOOR.
Zoo gy Penejus brugh gezien had, uit metael
Gegooten, en met een den goddelijcken wagen
Op goude raders, en vier paerden, hecht beslagen
Met blinckend stael, gereet langs ’t brommende gewelf
Der brugge, en over stroom te rennen; gy zoudt zelf
Gelooven, dat Jupijn dees toestel best zou passen.
PIZANERS.
De trotsheit kent geen peil: zy wil al hoogher wassen
Zoo wort door overdaet ’sRijcks schatkist uitgeput,
De zenuw van den Staet; geen burgers trecken nut
Uit lasterlijcke pracht gewoon de lucht te tergen.
Gelijck weleer de rot der Reuzen, niet dan dwergen
Gerekent by de maght der Godtheit, die het al
Wat zich te trots verheft verwezen heeft ten val,
En elcke maght haer peil, van niemant t’overschrijden,
Door nootlot toegekeurt, heel stip, voor alle tijden.
DIODOOR.
Het is niet veilig hier te waeren dezen nacht,
Omtrent het hof, ten zy men geen gevaren acht:
Eene oirzaeck, dat dees wijck, nu dootsch, en schier verlaten
Niet grimmelt van een’ drang, gevloeit uit alle straten,
Nieusgierigh om te zien, wat onweêr van geschil
Hier tusschen hof en kerck misschien oprijzen wil:
Men heeft, om min het volck t’onrusten, en te stooren,
De nacht en duisternis voor dees triomf gekooren:
Want wat zich schaemt by daegh en draeit op veel gevaers,
Wordt liever ’s nachts gezien, als schooner by de kaers.
De burgery gedeelt, en al een wijl aen ’t mompelen,
Wort naulijx ingetoomt, men vreest voor overrompelen.
SALMONEUS.

D’een droomt van nieuwigheên door eige baet gestijft,
En d’ander eert al wat den ouden Godsdienst drijft,
De hemel blussch’ by tijts dit smeulend vier dees voncken
Zoo niet, wy zien den Staet in asch en puin verzoncken.
Wat zeght’ er Pize toe?

PIZANERS.

                                      Die Godtsstadt houdt de zy
Van Jupiter, en viert ’t Olympsch jaergety,
Om ’t vijfde jaer, heel stip, en zonder t’overtreden
Pizaners volgen ’t oude, en haten nieuwheden.
Gansch Elis loopt gevaer van Staet en kerckkrackeel.
Dees stadt gelijckt bykans een schouburgh, en ’toonneel;
De Goden treden hier te voorschijn met hun rullen
Zoo raeckt Jupijn ten schimp, en zijn gemeente ’t hollen.
Godtslasterlijcke vont! de Godtsdienst raest en suft
Wanneerze dient tot spel van menschelijck vernuft.
Men moet de weeligheit der herssenen besnoejen.
Het brein verdicht niet goets, de Staet vergeet te bloejen,
Daer nevels van misbruick en ongetoomde drift
De telgen van de jeught besmetten met vergift
Van eigenzinnigheit, en dertle hoovaerdyen.
De Goden hoeden ons voor zulcke guighleryen;
Een ongebondenheit, te Pize lang getemt,
Dat stemt geen speelen, als de Kerck het tegenstemt.

DIODOOR.
Wy willen ons gesprek besparen tegens morgen:
Ick ben ten hove ontboôn en ga, niet zonder zorgen,
Naer Bazilides, om te spreecken met dien heer
Te hooren ’s Konings wil; der Goden Koning keer’
D’oneenighedefl van den Staet ten goeden ende:
Want tweedraght is de bron en springaêr van ellende.
PIZANERS.

De vader Jupiter bestrale ons met genaê,
Dat niet dees tempelvlam in zijnen tempel sla
Te Pize want die slagh kon Grieck en Ongrieck treffen;
Indien de Koningen zich tegens Godt verheffen,
En ’t grijze hooftgezagh van ’t eeuwigh priesterdom
Verdrucken ongestraft, wy zien d’orakels stom,
En elck den Vorsten naer den mont zien, en gelooven,
Geraeckt Salmoneus en het hof dien hoeck te boven.
Hier hangen wieroockvat en kroon in eene schael. (*)
Maer gaen we naer de brugh en trotse wagenprael.
Bezien, waer ’t veiligst is voor oploop ons te bergen.
Men magh ’t gevaer wel zien, maer wacht u dat te tergen!

REY VAN PRIESTEREN.
ZANG.

     Jupijn, die alles naer Uw’ wensch
     Beschikt, waerom is toch den mensch
Door ’s Hemels wijsheit in dit leven
De nabootseerlust ingegeven,
     Naerdien hy dezen treck misbruickt,
     En niet alleen al wat’ er duickt
Beneden u
wil nabootseeren,
Maer hooger vliegen op de veêren
     Van zijn vernuft, en al den schat.
     Dien d’endlooze eeuwigheit bevat
In haren schoot, in ’t licht durf brengen;
Al zou hy oock zijn vleugels zengen
     In t’ eeuwigh vier, dat boven hangt,
     En ’t hof der starren ommevangt.
D’ondanckbre staet naer hooger waerde,
De mensch was gaerne een Godt op d’aerde.

TEGENZANG.

     De redenloosheit zoo genoemt,
     Oock ’t allerminste dier, verdoemt (*)
Dees reuckeloosheit in het dwaelen
En overspringen van haer paelen.
     De dieren volgen het bestuur
     Van hunne leitsvrou, vrou Natuur,
Onnozel, zonder kreuck en rimpel,
Oprecht en slecht, en stil en simpel,
     Genoeght aen ’t lot, dat op hun viel;
     Oock ’t onbezielde en met een ziel
Van groeizaemheit alleen gezegent
.
Al wat des menschen oogh bejegent
     Dat roept hem toe: wy zijn verzaet,
     Gerust, vernoeght met onzen staet.
Natuur verneemt noch klacht, noch bede,
Het mindre als ’t meerder rust in vrede.

ZANG.

     De Hooghmoedt schept voor ons gezicht
     Een’ hemel uit een stadt: het licht
Uit duisternisse, en nacht en dampen;
Het aerdtrijck tot een lucht, vol lampen,
     Gestarnte en glans, die ’t oogh verblint.
     Men durf hier regen, hagel, wint,
En weêrlicht, blixems, vier, en donder,
Oock zelf de Godt Jupijn, van onder,
     Braveeren op zijn’ hoogen stoel.
     Zoo schijnt de kickvorsch uit een’ poel
Vol modder, ’s Konings rol te speelen.
De tempel moet voor speeltooneelen
     Den vinger leggen op den mont,
     Om zulck een’ goddeloozen vont
Van mommerye op haer stellaedje.
Een worrem speelt Godts personaedjen.

TEGENZANG.

     De Hoovaerdy houdt streeck noch maet.
     Men kentze aen minen en gelaet,
De tong en teekens der gepeinzen;
Al wouze een poos haer wit ontveinzen,
     Vernissen met wat glimps en schijns;
     De Wijze ziet ze door de grijns.
De Priesters speelen nu voor stommen,
En zien dit lofgetuit, dit mommen,
     Met hun weemoedige oogen aen.
     De huichlaers pogen wel te staen.
Ten hove, en oogen slechts op voordeel
De glimp van staet verblindt het oordeel
     Der Hovelingen, en dien staert;
     Een Godtsdienst, daer men wel by vaert,
Wort van de menighte aengebeden.
Hier duickt de Waerheit en de Reden.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001