Joost van den Vondel (1587-1679)

SALMONEUS

HET VIERDE BEDRIJF.

HIEROFANT. FILOTIMIE.

HIEROFANT.
Nu Bazilides niets op Theofrastus wint,
Die zijn hardtneckigheit, te krachtigh boos en blindt
Verdadight, staet ons eens het uiterste aen te vatten.
Een werck, zoo zwaer als dit, loopt groot gevaer van spatten,
Indien men ’t ondermijne, en ramme slagh op slagh.
FILOTIMIE.
Wat middel dunckt u dan het uiterste?
HIEROFANT.

                                                             Uw gezagh
In ’t werck te stellen.

FILOTIMIE.

                                   Och hoe ick den Vorst bejegen.
Hy zwicht van achterdocht, en stemtme t’elkens tegen.

HIEROFANT.
Gebruick zijn mogentheit, hy volge u met zijn stem
En scepter eenen nacht.
FILOTIMIE.
                                      Hoe overstem ick hem?
HIEROFANT.
U past hem, die niet wil luisteren, te dwingen.
FILOTIMIE.
Zoo most ick verder dan mijn staet en paelen springen.
HIEROFANT.

Ja, sleip hem, wil hy u niet volgen met gemack.

FILOTIMIE.
Dan gaef ick zijn gezagh en Godtheit eerst een’ krack.
HIEROFANT.
Wat tusschen u en hem gesmoort wort, blijft verholen.
FILOTIMIE.

De kroon is eerst aen hem, en lest aen my bevolen.

HIEROFANT.

En of hy suffen blijft, en geen gevaer beseft?

FILOTIMIE.
Hy zal ’t beseffen, maer te spade, als ’t onheil treft.
HIEROFANT.

Dat treffen zult gy zwaerst bezuuren, en gevoelen.

FILOTIMIE.

Rechtschapenheit zal aen een vrou haer moedt niet koelen.

HIEROFANT.

Ghy zyt by Theofrastus te schendigh in den haet.

FILOTIMIE.
Die slijt wel, wort hy slechts gehanthaeft by zijn Staet.
HIEROFANT.
Hy dreight het lasterstuck der Godtheit fel te wreecken.
FILOTIMIE.

Zijn grimmigheit bedaert, indein het werck blijf steecken:

HIEROFANT.
Men zoent het Priesterdom met afstand niet zoo licht.
FILOTIMIE.
Het springt niet verder dan ’t besteck van zijnen plicht.
HIEROFANT.
Dees eisch vergoeding van geleden schimp en schade.
FILOTIMIE.
De priesters drijven op der Koningen genade.
HIEROFANT.
Zy stellen wetten zelfs den Vorsten, en hun Rijck.
FILOTIMIE.
In ’t punt van Godtsdienst is de Vorst hun naeste wijck.
HIEROFANT.
Hierover kraeit men, dat het haer te berge rijze.
FILOTIMIE.

De Godtsdienst blijft de zelve, al scheelt het in de wijze.

HIEROFANT.
Zagh Theofrastus dit, ick zagh den Staet geredt.
FILOTIMIE.
Geen tong verzet hem, wort hy door geen maght verzet.
HIEROFANT.
Dat is het eenigh punt, waer op deze as moet draeien.
FILOTIMIE.
Ons dreight eene felle storm.
HIEROFANT

                                               Die zal wel overwaeien;
Men steeck’ maer rustigh af in deze bare zee

FILOTIMIE.

En waer in ’t endt belant?

HIEROFANT.

                                        Op een geruste reê.
Ick zie van verr’ den mont van een behoude haven

FILOTIMIE.
Behouden, of te gronde, en levendigh begraven.
Ick toetste u slechts, getroost al wat my wedervaert
Wie omziet, en noch vreest, is zulck eene eer niet waert.
Een Hemel hier op aerde, een Godtheit verre ons leven
Opweegen
; maer al wat ick naer mijn oogh besteven
Bezeilt mijn moedt, die zwicht voor wederspoedt, noch last,
Noch dreigementen van Jupijn, noch Theofrast
Dees weerelt valt te klein: men sta naer hooger percken.
Nu middelen beraemt om ’t opzet uit te wercken
Salmoneus moet’ er aen, oock tegens wil en zin,
Hy aengebeên als Godt, en ick als een Godin.

SALMONEUS. FILOTIMIE.

SALMONEUS.
Men draeft en woelt vergeefs, geen middel van verdragen,
Nu Theofrast zoo los heeft in den wint geslagen
Wat Bazilides riedt en t’zamenhalen kost.
D’Aertspriester onverwrickt, als een metalen post,
Door gunst noch ongunst van zijn opzet is te brengen.
Wy moeten voor een poos wat dulden en gehengen,
En stellen ’t nachtfeest uit, tot op een zachter luim.
Schoon Bazilides dringt, om al dit tempelschuim
Te vagen uit mijn Rijck, en moedigh voort te varen.
Een verreziende heer weet zijn gezagh te sparen,
Gebruickt het op zijn tijt, en waeght het zonder noot
Zoo licht niet: neen gewis, een tegenstant, een stoot
Helpt al ’t gezagh in d’asch, de Majesteit is teder.
Zy lijd geen schimp; stortze eens in d’asch, wie brengze weder
Tot haren ouden glans, zoo luisterschoon als oit?
Dat kon Athene zelf met al zijn Wijzen noit. (*)
Het Koningklijck gezagh wast op, als heilige eicken,
Die hoeven jaren, om hun hooghte te bereicken;
Dies laet ons ’t zekere om ’t onzekere eergenot
Niet wagen zonder kans. Mevrou, dit is het slot,
En hier op afgetreên, eer wy dit paert berijden,
Eer ’t schichtigh wort, en ons den breidel koom’ t’ontglijden.
FILOTIMIE.
Een schoone wijsheit: waer heeft die zoo langh geschuilt?
Het eene beelt staet hier in ’t kerckportael en pruilt
Het andere op de brugh, de paerden voor den wagen
Staen reede, om in triomf uw Godtheit om te dragen,
De Priesters, ’t offervee, zoo groot een toestel wacht
En reickhalst, van verdriet, om met den middernacht,
Den Melckwegh langs (zoo heet die straet met starre en wolcken
Van wederzy bekleet) in ’t oogh van alle volcken,
U endelijck te zien braveeren; en ’t besluit
Van al dien toestel komt ten leste op uitstel uit.
Is dat de Majesteit verzeeckren, en bewaeren?
’t Geberghte zweet van last, in arbeit om te baren,
En na dien arbeit komt een veltmuis voor den dagh.
Dat heet voorzichtigheit, en ’t Koningklijck gezagh
Verzekeren; ’t gaet wel, waer blijven d’offervieren?
Brengt wieroockvaten, flux, men slaghte hondert stieren,
Ter eere van den Godt, die dus den blixem voert.
O liever duizentwerf dees koorde noit geroert,
Dan zich en zijnen stam in zoo veel smaet gedompelt.
Indien dit haepren blijf, wy worden overrompelt
Van rampen, zonder ende, en plotsling met een’ slagh
Getroffen, dat men noit om opstaen dencken magh.
SALMONEUS.

Mevrou, gy kunt hieraen mijn oprecht hart bespeuren,
En hoe ick u in top der Godtheit zocht te beuren,
Te heffen aen mijn zijde, indien ’t gelucken wou.
Nu ’t weiflende geluck der weerelt, luttel trou,
Ons aenziet met den neck, en komt dit spel te hinderen
Door tegenspartlen, raet ons ’t voorspoock zeil te minderen,
Te strijcken, geenen storm te loopen in den mont.
Dat’s veiliger dan ’t schip te jagen in den gront,
En tegens wint, en stroom, door al die blinde rotsen
Het uiterste gevaer te tergen, en te trotsen.
Vergeef het uwen heer, dat hy uw leven berght,
En eer, en staet, en kroon.

FILOTIMIE.

                                         Gy berght ze niet, maer terght
Een’ grondeloozen poel vol helsche Razernijen,
Brengt teffens my en u en duizenden in lijen.

SALMONEUS.

Uw oordeel en het mijn staen tegens een gekant.
Wanneer ons glori zit, gelijck een schip, gestrant:
Dan zal het blij cken wie best oordeelt van ons beide,
Helaes, maer al te spade! ick waeckte, en overleide
Te nacht het heele stuck, terwijl ’t gestarrent doock,
Tot dat de Slaepgodt quam, en bey mijne oogen loock.
De droomen volghden hem, die zijne vleugels spreide
En om mijne ooren sloot; ick droomde, en zat en schreide
Op ’t achterschip alleen, als ’t voorschip, schier te gront
Geslingert, hulp noch troost aen stuur noch stuurman vondt.
Waerna een noortsche buy met kracht haer vinnen roerde,
De hulck aen lager wal door khip en steenrots voerde:
Toen stietze op eene plaet, die stroom en baren stuit.
De golven gingen hol, en ’t zagh er byster uit.

FILOTIMIE.
Dit voorspoock, hoop ick, zal in ydelheit verdwijnen
SALMONEUS.

Elenden naecken, eer de zon beginn’ te schijnen.
Mijn geest getuight geen heil; het onheil is naby.

FILOTIMIE.

Laet varen uwen droom.

SALMONEUS.

                                        Wat eischt Mevrou van my?

FILOTIMIE.
Dat gy dees Godtstriomf uitvoeren wilt met orden.
Beveel de zaeck aen ons: laet ons hiermeê geworden
SALMONEUS.
Wat raet, em Theofrast te zetten naer uw hant?
Noch Bazilides, noch de kloecke Hierofant,
Noch mijn gezagh heeft hem het allerminst bewogen.
FILOTIMIE.

Wie niet gewilligh buight, wort met gewelt gebogen.

SALMONEUS.
En buight hy niet?
FILOTIMIE.

                             Zoo gaet de handel echter voort.
Men klamp’ dien Amirael met al ons maght aen boort.
Laet kraecken al wat kan: men zal hem zien erstommen,
Ons tegenwoordigheit aen uwe zijde brommen.
Bezat de stoutheit oit des weerelts derde deel, (*)
Wy laten zijnen Godt den Hemel niet geheel.

SALMONEUS.
Ick ben het stuck getroost.
FILOTIMIE.

                                         Welaen, om tijt te winnen,
Is ’t meer dan tijt, dat wy dit heerlijck stuck beginnen,
En ’s Rijcks geheimraet eerst verspreecken in het hof,
Om met een majesteit op d’aengevange stof
Te wercken, en uw beelt, gestuit voor dezen drempel,
Gewilligh of door dwang te voeren in den tempel:
Dan, na een dans van eere op Godts velt, met de pracht
Der Goden
voortgetreên, daer d’offerande u wacht.

REY VAN PRIESTEREN. THEOFRASTUS.

REY VAN PRIESTEREN.

Wy treden naer het hof, en bleven nutter buiten.

THEOFRASTUS.
Gaef Jupiter, dat wy dien Afgodt moghten stuiten,
Het waer een parel aen de kroon van ’t Priesterdom.
REY VAN PRIESTEREN.

De Koningin, te trots, te moedigh, ziet niet om
Naer Godt noch Priesterschap, om Junoos rol te speelen.

THEOFRASTUS.
En zou men luisteren naer ’t hof en zijn bevelen;
Zou een verwaende vrou haer wetten in de kerck
Bekrachtigen? waerom verscheuren wy dit zwerck,
Dees hemelschildery en wolcken niet aen fleters?
REY VAN PRIESTEREN.

Verschoon het dezen nacht, met hoope van wat beters.
Wat deert ons spinnewebbe en kranck tooneeltapijt
Van dezen Jupiter, die met den Hemel strijt,
Zijn Juno te geval? hoe laet hy zich misleien!
Men moght zijn dolheit eer beklagen en beschreien
Dan lasteren wanneer een vrou de Kerk regeert
Dan draeit de weerelt om, dan staet haer hooft verkeert.

THEOFRASTUS.
De vrouwen midlerwijl beschicken groote zaecken.
Zy spooeken door de lucht, gelijck Medeas draecken.
REY VAN PRIESTEREN.

Een heer hout best de hant aen ’t roer van zijnen staet.

THEOFRASTUS.
By wijlen heeft de heer den naem, mevrou de daet.
REY VAN PRIESTEREN.

Zoo gaet het hier: zoo raeckt het heele Rijck op hollen.

THEOFRASTUS.

Dees donderkloot moght hun wel voor de scheenen rollen.

REY VAN PRIESTEREN.

Kan Hierofant dien storm, dat onweêr niet voorzien?

THEOFRASTUS.
By wisseling van staet zal hy de Kerck gebiên.
REY VAN PRIESTEREN.

Die wulp de Kerk gebiên? hy moght zich billijck schamen.

THEOFRASTUS.

De wulpen weeten minst wat zeden hun betamen.,

REY VAN PRIESTEREN.

Zy willen, dat men hen gelyck orakels hoor’.

THEOFRASTUS.
Zy vangen simpelen, en hangenze op by ’t oor
REY VAN PRIESTEREN.

Noch vint men deftigen, die voor die wulpscheit duicken.

THEOFRASTUS.

In schijn, zy weeten loos hun wulpscheit te gebruicken.

REY VAN PRIESTEREN.

Misbruicken, zeit gy liefst, als in een mommery.

THEOFRASTUS.

Gebruick, of misbruick, ’t hof zoeckt zijn fortuin hier by.

REY VAN PRIESTEREN.

Oprechten worden dus aen lager wal geschoven.

THEOFRASTUS.
Wie dees met grijns niet speelt, raeckt kommerlijck te boven
REY VAN PRIESTEREN.

Het Hof ziet uit, om u te tronen door genot.

THEOFRASTUS.
Wy wisten Godts altaer om geenen aerdtschen Godt.
REY VAN PRIESTEREN.

D’Aertspriester sta maer vast: wy zullen niet bezwijcken.

THEOFRASTUS.
Voor ’t outer van Jupijn, en zonder ommekijcken.
REY VAN PRIESTEREN.

Met wat bewijzen zal het hof dit spel bekleên?

THEOFRASTUS.

Met vonden, zonder gront.

REY VAN PRIESTEREN.

                                            Die zacken ginder heen.

THEOFRASTUS.

Een reden, lang erkaut, bevestight door de tijden,
Die op elckandre staen, en die de proef kan lijden,
Behout haer waerde als munt van ’t louterste metael,
Ontziet noch vier, noch toets, noch klank, gewigt noch schael,
Dat zult gy hooren, nu ick, Godt Jupijn ter eere,
Dien valschen Godt ten schimp, ons zaeck voor ’t hof verweere.
Daer treet het gansche hof ons tegen; houdt u vast
Aen Godt, en zijn altaer; de Godtsdienst lijdt geen’ last,
Al ramdenze met kracht ons Godtgewijde muuren.

REY VAN PRIESTEREN.

Wy zullen hun gewelt door lijden best verduuren.

SALMONEUS. THEOFRASTUS. FILOTIMIE. HIEROFANT. REY VAN PRIESTEREN.

SALMONEUS.
Eerwaertste vader, hoe? wat drift, wat onbescheit
Is dit? zal ’t Priesterdom Saimoneus majesteit
In ’t licht staen? kan men u met reden niet beweegen?
Gy staet alleen geen’ Vorst, maer Godt op aerde tegen.
Een wijze hoedt zich wel, dat hy geen Godtheit steurt.
THEOFRASTUS.
Zoo wort onnozelheit, die nergens in verbeurt,
Beschuldight, zonder blijck en merck van schuit te noemen.
FILOTIMIE.
Een onbeschaemde durf zijn schande noch verbloemen.
THEOFRASTUS.
Verbloemen? niemant wijst ons schande of misdaet aen.
HIEROFANT.
Ziet gy ’t geheilight beeit niet voor den tempel staen?
THEOFRASTUS.
Zoo ’t beelt een misdaet heet, ick heb het niet gehouwen.
SALMONEUS.
Gy keert het uit de kerk.
THEOFRASTUS.

                                       Men magh geen Godtsgebouwen
Ontwijden door een beeit, dat Jupiter ontwijt,
Een Godtheit, aen wiens eer gy zelf verbonden zijt,
Dies wacht u, zijn altaer en tempel te bestormen.

HIEROFANT.
De minste Koning giet een’ Godt in zulcke vormen,
Daer zijne zinlijckheên op speelen; is ’t niet waer?
Scheep over naer den Nijl: de schrandre Egyptenaer
Schept Goden, zonder endt, uit zijn gedroomde vonden,
Bidt koey en kalvers aen, en krokodil en honden,
Griffioen, en gans, en haen, oock zelf ajuin en loock,
Gedient door offervee, en geur, en offersmoock.
Dat leert hem Zonnestadt, in zijn befaemde scholen,
Aen Isis Priesterdom van overouts bevolen.
THEOFRASTUS.
Wy keeren ons geensins aen Ongrieck, nochte Nijl;
Het wijze Griecken volght en houdt den ouden stijl,
Door Cekrops ingevoert t’Athene, en streng geboden. (*)
Hy leerde ons eerst Jupijn, den Koning aller Goden
En menschen te gelijck; aenbidden; vee, en stier,
Brandtoffer, wieroockgeur, en zuiver offervier
Opdraegen, en dien Godt in marmerbeelden eeren
Wie dezen Godtsdienst nu in Elis om wil keeren
En ’t beeld van Koningen op ’t heiligh outer plant.
’t Gebruick der ouderen, getrou van hant tot hant
Hunn’ kinderen toegereickt, verandert in de steden,
Wort geensins ingevolght met d’allergrootste reden,
Wat wijs en wet een Vorst in zijne Rijcken zet,
D’aeloutste Godtsdienst is en blijft de hooghste wet,
En hierom keeren wij dien nieuwen Afgodt buiten.
FILOTIMIE.
Laet Cekrops Heiligheên in zijne kercken sluiten
En buiten keeren wat hy raedzaem vint of niet:
Salmoneus is een Godt en Heer in zijn gebiet.
De lantzaet hou zich stil: men vint, en stelt geen wetten.
Wie dit mishaeght vertreck’ (men zal ’t hem niet beletten)
Naer Cekrops stadt, en zoecke allen by Cekrops prijs.
THEOFRASTUS.

Geweldigh heerschen, en met dwang, is geen bewijs
Van wettigheit in ’t stuck van Godtsdienst en Godts kercken,
By duizentduizenden gezaet op ’t aerdrijck, wercken
Van menschenhanden niet, maer Goden opgebout.
D’almachtige Jupijn heeft ons Zijn’ dienst betrout,
Met dit beding van trou voor Godts altaer te waecken,
Dit wettige beroep verbiet dien dienst te staecken,
Verbiet een’ sterflijck mensch t’aenbidden voor een Godt.

HIEROFANT.

Eert Herkles Priesterdom dan, tegens ’t hoogh gebodt
Van Jupiter, zijn’ zoon gewonnen by Alkmene? (*)
Waer is de wijsheit nu van Cekrops, en Athene?
Was Herkules geen mensch met sterflijckheit bekleet,
Toen dat venijnigh hemd, zoo schrickelijck en wreet,
Hem naer het lijckvier dreef, daer hy tot asch verteerde?
Wat plaets leedt opspraeck, die dien Helt met offer eerde?
De zoon van Actor slaght den allereersten stier,
Ter eere van dien Godt, de krans van popelier
Bekranst zijn Priesterdom. Thebaner en Arcader,
Tyrinte, Tybur en de Gades dezen vader
Gezangen zingen; hem ontbreeckt noch kerck, noch feest.
Nu lochen dat hy is een sterflijck mensch geweest.
Zijn daden dienen u tot onschult, noch verschooning.
Te min dewijl hy noit een Rijck beheerschte als Koning.

THEOFRASTUS.

Alcides heeft men eerst geoffert na zijn doot,
En, als een Godt, geviert.

HIEROFANT.

                                        Dat onderscheit is
Het scheelt den lesten snick en dootsnick tusschen beiden,
Dat kan hier Godendom en menschdom onderscheiden.

THEOFRASTUS.
Ons Godtgeleertheit leert ons klaer hoe veel dit scheelt
Als zy de Godtheit in drie ordens heeft gedeelt,
Het hooghste Wezen stelde in d’eerste hemelsche orden
Het tweede in zielen, die van menschen Goden worden,
Geheilight om hun deught, hoedanig Herkles was
Het derde in Deught en Eer. Hoe komt nu dit te pas,
Dat wy altaer, en kerck, en beelt, en offer schencken
Aen sterffelijcken ( ’t is een gruwel om te dencken)
Al waren ’t Koningen? Hier hapert uw bewijs.
Keer om dit speeltooneel: gy haelt noch eer noch prijs
By mannen van verstant, by geenerhande
Met schilderhemelen, gemaelde lucht, en wolcken.
En starren zonder vier: men voer’ dit beelt in ’t hof.
Wie glimpigh mommen wil, die momme niet zoo grof.
FILOTIMIE.
Wert niemant by zijn tijt een Godtheit toegeschreven,
Salmoneus zal dan eerst naer dezen pallem streven.
THEOFRASTUS.
Mevrou, al waren wy den Koning onderdaen,
Dees tempelschennis kan niet ongestraft vergaen:
Geen Goden lieten oit zich ongestraft beschimpen.
Verbloemen baet hier niet, noch verf, noch schijn, noch glimpen
Geen grooter schennis dan die Godt zijn eer ontsteelt,
Het zij door offersmaet, of een onheiligh beelt.
Wie zich wil spiegelen, geen spiegels hem ontbreecken.
De nacht verloopt te snel, om breet hier af te spreecken
Waer bleef de Reuzerot, die, staende, naer den stoel
Des Dondergodts, zoo diep in Plutoos jammerpoel
In eeuwigheit verzonck, van boven neêr gekloncken?
Prometheus, die de zon haer levendige voncken
En stralen steelt, om ’t beelt t’ ontvoncken, streckt helaes,
Geketent aen zijn rots, den Arent tot een aes.
Geen Flegias vergeefs Apolloos tempel blaeckte.
Geen Pentheus Bachus feest vergeefs beschimpte en laeckte,
Noch Glaukus Venus; dees verbeten en gesleurt
Van ’t paer, en d’ander door zijn moeders hant:   verscheurt.
De bijl, die Ceres woudt vermeeten aen dorst randen, (*)
Zagh hoe haer heer zijn spier most knagen met de tanden,
Uit dollen honger; — och, indien hier raden gelt,
Och, schen uw handen aen geen tempels door gewelt!
HIEROFANT.

Zoo wort een lichte pluim een’ roock, een’ damp verblaezen;
Hy pooght den Koning dus met dreigen te verbaezen
Vergeefs: wy troosten ons deze ydele ongena.

THEOFRASTUS.

Verleider van ons hof, de felle donder sla
Uw boosheit, het bederf, de pest der vroome heeren!

HIEROFANT.
De Vloecken zijn gewoon in hunnen hoeck te keeren,
Van waer ze quamen.
THEOFRASTUS.

                                   Wacht, de Vloecken zijn niet wijdt.

SALMONEUS.

Krackeelen vordert niet, men staecke dezen strijt.

THEOFRASTUS.
Indien het u behaegh’ men stell’ den strijt ter zijden.
Niet een der Priesteren zal ’s Konings beelt ontwijden:
Het ruste dezen nacht alleen voor ’s tempels poort.
De Koning vaer’ terwijl met dees triomffeest voort,
Getroost hy zich den slagh van boven te verwachten.
Wy zullen midlerwijl ons Godtheit offer slaghten,
En wieroocken; Zy zal gewis dien hoon en smaet
Haest wreecken aen dit hooft, een’ stokebrant van ’t quaet!
HIEROPANT.

Aen my? de donder kan my hinderen noch deeren:
Maer mooght gy in dit beek des Konings wil onteeren,
En Koningklijck gezagh, zoo blijckt het al te wis
Waer toe de mogentheit des Rijcks vervallen is.

FILOTIMIE.
Dan waer de gront geleit tot wederspannighede;n.
THEOFRASTUS.
Ziet toe, gy haelt den vloeck van alle Griecksche steden
En alle Ongriecken u te schendigh op den hals:
Zoo staen d’Orakels stom: de wichlery is valsch.
Waertoe Jupijn gedient in hondertduizent kercken?
Waertoe zijn beelt, de kroon van zeven wonderwercken,
Zoo heerlijck opgerecht? waertoe ’t olympisch feest,
Van Herkles ingevoert daer zich vernuft en geest
En pracht van Koningen en Vorsten vinden laten,
Als Pize, en Elis, elck om ’t vijfde jaer, heur straten
Van toeloop zien gepropt, en woelen naer heur’ wensch?
Nu wijdt deze eer eens toe een kranck, een sterflijck mensch,
En ziet wat opspraeck wat al laster dit zal dragen!
HIEROFANT.

Zoo dit Salmoneus en zijn Juno kan behagen,
Wy keeren ons aen ’s volks oploopentheit, noch haet.

FILOTIMIE.

In ’t minste niet.

THEOFRASTUS.

                           Jupijn, hoe wort uwe eer versmaet!

FILOTIMIE.

Hier gelt geen weigeren; als ’t hof het volck moet schroomen
En naer den mont zien, dan is ’t verr’ genoegh gekomen!

SALMONEUS.

Zoo doet het, zet dit beelt op ’t outer: haest u, voort!

THEOFRASTUS.

Gy opent uw bederf in eeuwigheit de poort,
Waer door Godts plagen vast van alsins innetrecken.

FILOTIMIE.

Trouwanten, by der hant!

THEOFRASTUS.

                                        Geen water kan de vlecken
Van tempelschendery afwasschen, geene zee
U zuiveren; helaes, o wee, o wee, o wee!
Stijgh op, o Rey; bezet den Godtgewijden drempel,

FILOTIMIE.
Trouwanten rept u: voert dit Godtsbeelt in den tempel!
THEOFRASTUS.

Om Godts wil, Koningin, hou stil, verbaest u niet,
In tegenwoordigheit van ’t oogh, dat alles ziet,
Van ’t oor, dat alles hoort, en zonder aenzien oordeelt,
Ten minste spiegel u by tijts, aen ’t eeuwigh voorbeelt
Van Niobe, de trotse en stoute Koningin,
Die niet ontzagh, verwaent en met een’ dollen zin,
Latonaes offerfeest t’ontwijden en te storen,
Op ’t spoor van Tantalus, haer’ vader, die den toren
Der Goden had geterght, met hun geheimenis
Te brengen aen den dagh, waerom hy eeuwigh is
Ter helsche straff’ gedoemt. Latone, aldus ontsteecken,
Beweeght Diane en Godt Apollo met haer smeecken
Te straffen ’s moeders hoon, van Niobe geleên,
Wiens kinders niet zoo haest vergaderen by een
Voor Thebe, om in het perck hun paerden te berijden,
Of ’t hagelt pijlen uit de lucht, van alle zijden;
De trotsche Niobe, half doot, aenschout dees plaegh,
Bezuurt in al haer bloet, een droeve nederlaegh.
Een dochter wenscht ze alleen, in ’t midden van het treuren,
Te bergen in haer’ schoot, maer ’t magh haer niet gebeuren;
En zy, die flus verwaent de Godtheit terght zoo trots,
Besterft zoo kil als ijs, verandert in een rots,
En leert u wat het is, zich tegens Godt te kanten!

SALMONEUS.
1510 Nu Bazilides, voort! vaert voort gy hof trouwanten!
REY VAN PRIESTEREN.

Jupijn, aenschoutge dit? aenschou wie u onteert!
Gewelt, gewelt! Godts kerck wort schendigh geschoffeert.

THEOFRASTUS.
Godtvruchte Priesters, rust: treet binnen, om in ’t midden
Der zwaericheên te koor den Dondergodt te bidden
Dat Hy zijn heiligdom beschutte in dit gevaer.
HIEROFANT.
Het stuck is uitgevoert, het Godtsbeelt op ’t altaer.
SALMONEUS.

Nu ’t hooghtijt met triomfe en danssen en gezangen,
Ter eere van ons Rijck en Godtheit, aengevangen.
Laet volstaen al wat kan, mijn Ganimedes, fier
Op uw dischschenckersdom, en gy, o kamenier
Van Juno, Iris, brengt ons nu de Godtsgewaden.
My past die mantel, rijck van licht, en overladen
Van starren; reick Mevrouw den mantel van azuur.
Alreê verandren wy van wezen, de natuur
Der sterflijckheit begint de Godtheit aen te neemen,
De leest der menscheit naer d’onsterflijckheit te zweemen.
Nu heeft de Godtheit haer voltoisel en beslagh
Wy zien de weerelt aen uit eenen andren dagh,
En uit een ander oogh, de velden, en waranden,
Geberghte en zee en stroom staen reede, om offeranden
T’ontsteecken op ’t altaer; mijn bedgenoote, aenvaert
Dien scepter; u alleen, u past die pauwestaert,
Zoo rijck en dicht bezait met Argus blinckende oogen
De hemel daelt alreede, en opent zijne boogen.
Apollo, die het al verlicht met uwen glans,
Verschjn nu op dit feest; verheerlijck onzen dans
En staetsi. Vader Mars, die bloedige oorelogen
Bestiert; verzelschap ons: dael neder uit den hoogen.
Merkuur, die op de pen van hoedt en hielen zweeft,
Met uwe slangeroê verdaghvaert al wat leeft,
En niet en leeft, verschijn, en help den dans beginnen.
O dochter van Jupijn, en moeder van het minnen,
Verschijn op deze feest met uwen vluggen zoon.
O strijtbre Pallas, dael om laegh uit ’s hemels troon
Met helm, en beuckelaer, en speere, dat Diane
Det haren jachtspriet dale in ’t schijnen van de mane!

SALMONEUS.
De rey der Goden stijght uit ’s hemels gouden troon.
Men zweeftze te gemoet, zy buigen voor ons kroon,
En eeren ons van verre, als eerste en Oppergoden.
O Godtheên, wellekom, die, reede op ons geboden,
Dit Godtsfeest eeren wilt, en elck uit zijnen trans
En onzen hemel daelde, om dezen Godendans
Eendraghtigh te bekleên op schuiftrompet, op veêlen,
Schalmeyen, en muzijck van Goddelijcke keelen.
Wy zullen uit den troon van wolcken, aen de zy
Van onze gemalin gezeten, beide bly
Bestralen uwen zwier, en letten op de zwaejen
Van deezen dans en trant, waerop de starren draejen.
HIEROFANT.
Genoegh gedanst: uw dans vernoeght de majesteit
Van onzen Jupiter; de Priesters staen bereit
Met facklen, offertuigh, en geur van wieroockvaten,
U door den Melleckwegh en starrelichte straten
Op ’t statighst voor te treên, te leiden met de pracht
Van Goôn en hofsleip naer de brugh, daer ’t offer wacht
Op d’aenkomst van Jupijn.
SALMONEUS.

                                          Mijn Juno, trê naer binnen,
Verwacht ons in het hof met deze feestgodinnen,
Terwijl ons priesterdom zijn offerschult betaelt:
Dan met triomfe ’t hooft der Goden ingehaelt,
Dan mooght gy en uw schip ons triomfant ontmoeten.

FILOTIMIE.
Het zal ons lusten u, zoo groot een’ Godt, te groeten.

THEOFRASTUS. REY VAN PRIESTEREN.

THEOFRASTUS.

      O Priesterlijke Rey
      Hef aen een droef geschrey,
En pas de jammerzangen,
      Rontom den tempel heen,
      Op uw bedruckte treên,
En deerlijcke ommegangen.
      O wee, o druck, o strijt,
      Ons outer is ontwijt!

REY VAN PRIESTEREN.

Aertsvader, woû Jupijn u sparen,
En uw grijze hairen.
Om out en stram te lijen
De tempelschenderijen?
Om deze gruwellasteren
Te hooren? Dit verbasteren
T’aenschouwen voor uwe oogen,
Met nevelen betogen,
Terwijl uw beenen beven,
De krachten u begeven?
Wat baten offeranden?
Wat helpt het wieroock branden?
Wat vorderen gebeden?
De tempelpleghtigheden
Zijn ydel en verloren.
Och liever noit geboren,
Zoo droegen wy geen kennis
Van dees gevloeckte schennis!
De hemel blijft gesloten.
Hy hoort geen kerckgenooten.

THEOFRASTUS.

      O Priesterlijcke Rey,
      Vervolgh dit nachtgeschrey.
Vervolgh uw jammerklaghten
      En klaegh uw droefheit uit,
      Op hoop, of dit geluit
Den hemel moght verzachten!
      O wee, o druck, o strijt,
      Ons outer is ontwijt!

REY VAN PRIESTEREN.

Aertsvader! och, wat helpt dit kermen,
Daer ons geen Goôn beschermen?
Zy vlieden dieze haten.
De tempel treurt, verlaten
Van zijne heilighdommen.
De schennis zit geklommen
In ’t hooge koor der kooren.
’t Orakel heeft geene ooren.
Wy klagen de pylaren,
Gewelf, en doove altaren,
Daer torts, noch eickekranssen,
Noch kerkckbancket, noch danssen
Den Goden meer behagen.
Men past op donderslagen
Noch blixemvier, noch schichten.
Men hoeft geen kerck te stichten.
Den Opperste ten prijze.
’t Is uit met d’oude wijze.
De Hemel blijft geslooten.
Hy hoort geen kerckgenooten.

THEOFRASTUS

      O Priesterlijcke Rey,
      Hou aen met nachtgeschrey,
Volhardt al stil, in ’t midden
      Van ’t binnenkoor met my,
      En zet u zy aen zy.
Bestorm de lucht met bidden.
      O wee, o druck, o strijt,
      Ons outer is ontwijt! -


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001