Joost van den Vondel (1587-1679)

SAMSON OF HEILIGE WRAAK.

HET VIJFDE BEDRIJF.

REY. BODE.

REY.

Genade, Ű Godt, genade, Ű help ons, help ons heden.
Verstroost ons in dien noodt. wy schreien van beneden
Naer uwen hoogen troon. wat ís dit een overval!
Waer zijn, waer staenwe? dit afgrijsselijck geschal
Verdooft onze ooren. al dit stof verblint onze oogen.
Wy sticken, wy vergaen van stof, het puin gevlogen,
Gestoven door de stadt, vervult de ruime lucht.
De stadt is vol geschreis, vol jammers, het gerucht,
Het huilen, het gekerm verspreit zich door de straeten.
De stadt zit overstulpt, van droefheit, zit verlaeten.
Blok zoeckt zijn dooden, en noch weet men niet hoe ít leit.
Wy durven, en ít is best, niet uitzien naer bescheit.
Wy duicken stil een wijl in deze kerckhofhaegen.
Hier komt er een, verbaest, verbijstert, en verslagen.
Laet ons verneemen hoe het staet, hoe ít is vergaen.
Ay hoveling, belieft het u, ay blijf wat staen.
Verhael ons toch hoe ít leght geschapen, en geschoren.

BODE.
Hebreeusche joffers, och, heel Gaze is nu verloren;
Al ít Filistijnsche lant in zijnen hoogsten noodt.
REY.

Hoe gint ít met Samson, is hy levendigh of doot?

BODE.
Al doot, en koudt. och waer hy tij digh doot gesmeten,
In stÍ van blindeling, gebonden aen een keten,
Mishandelt, omgevoert, verbittert, en verstookt.
Nu heeft hy in zijn wraeck zich zelven ingebrockt.
REY.

Zoo missen wy Hebreen voor eeuwigh onzen rechter,
En lantbeschermer. och, ditís jammerlijck. maer echter
Verhael ons, stuck voor stuck, al wat ghy hoorde en zaeght.

BODE.
Ick zagh een wraeck, daer al de weerelt van gewaeght.
De koorwaerzeggerin wist dit zoo klaer te spellen,
Als zaghze Dagons kerck bouvalligh overhellen.
Dat komt van speelen en tooneelspel in Godts kerck,
Ontwijt om eenen Jode, alleen al ít lant te sterck.
Wy zagen Samson eerst den ommegangk geleien,
Voor Dagons heilighdom ten toon treÍn op schalmeien,
Op snaer, en zegezang, en vrolijck feestgefluit.
Hy stont den schimp en smaet des volx geduldigh uit,
En mack, gelijck een lam, en hiel zich ingetrocken,
Maer kaeude midlerwijl de heimelijcke wrocken.
Zoo raeckte díommegangk van Dagon aen zijn endt.
Het offermael begon, gelijck men is gewent,
Doch heerlijcker dan oit, uit blijschap dat de landen
Den grootsten vyant, nu gevangen in hun handen,
Vast ringeloorden, in zijn blintheit en verdriet.
Men gaf hem honighraet te proeven, ofze niet
Zoo lecker was, gelijck de honingh, en de raten
Der byen, die in ít aes van zijnen leeusromp zaten,
Van hem voorheen verscheurt, toen, in zijn volle kracht,
Hy noit om ít kerckbancket van Gaza had gedacht.
Men noode hem, hy zou zich toeven, en verzaden.
Men vraeghde of hier nu niet een raetsel viel te raeden, (*)
Dat dubbelzinnigh was: wie hem de sterckste scheen:
Of nu een leger volx niet stercker was dan een.
De priesters kroonden hem het hooft met eickekranssen,
En nooden hunnen gast, en porden hem te danssen
Voor Dagons hoogh altaer, hy zweegh, als doof, en stom.
Terwijl ging op ít bancket de berckemeier om,
Op Samsons rechterschap. men dronck met groote toogen.
Zy wenschten hem geluck, en twee paer andere oogen.
Dat schimpen nam geen endt, ten leste quam een vrou,
NoŽma voor den dagh, die ít mael besluiten zou
Met geen ontstichtigh spel, een zedigh spel van zinnen.
Zy klommen ten tooneele, en zouden ít werck beginnen.
Hy speelde eerst op een harp, zong vrolijck onder ít spel.
De toon ging middelbaer, dan langkzaem, dan weÍr snel.
De kerekgenootschap juicht. zy lachen datze schateren.
De kerckgalm baeut hen na. men hoort de galmen klateren,
Die groeien by den wijn. de groote kelck ging om,
Op díeer van Dagon, en het gansche Godendom.
Men zou, tot slot van ít feest, ten speele zich breiden.
De blinde Samson zeght: ay tuchtknaep, wilme leiden
Daer dit tooneel aen bey de hooftpylaeren leunt,
En ít schrickelijck gevaert van al de kerck op steunt,
Op datwe, moÍ van spel en dans, wat rusten mogen,
En dan met volle kracht aenheffen voor elx oogen.
Verpoozen sterckt den geest met een nieuwen lust.
Hy, van zijn opzet en wraeckgierigheit bewust,
Die afgeterght in ít licht zou komen uitgeborsten,
Ten ondergangk van al de Filistijnsche vorsten,
Betast van wederzy de hooftpylaeren vast,
Die Dagons kerckgebou, van duizenden vermast,
En zulck een werckstuck van de reuzen onderschraegen:
Terwijl díaenschouwers door het dack van boven zagen,
Behalve duizenden om galeryen heen,
Dry hoogh gebout, en een ontelbaerheit beneÍn
In ít koor, en in den buick der kercke, en ommegangen,
Die opgespannen al naer Samsons spel verlangen.
Het schijnt hy roock het hoe NoŽma, luttel trou,
Hem door het wierroockvat in ít spel verschalcken wou,
Wanneerze, hant aen hant, den blinden om zou draeien,
En hy den wierrooekgeur met haer den Godt toezwaeien,
Ten schimp van Arons dienst, waer op de maght van ít lant
De feest besluiten door het klappen in de hant:
Maer anders ging het, en dat blyspel voor de grooten
Wert met hun treurspel al tíafgrijsselijck besloten.
REY.
Wy schricken voor het endt des treurspels, nu ít genaeckt.
BODE.

Van eenen hoogen geest, een godtheit, een vermogen, en blaeckt
Een grooter sterckte dan hem korts was uitgetogen.
De blinde vorst vertreckt zijn winckbraeu, knarssetant,
Schijnt zelf een fiere leeu, die eene wijl aen bant,
En ongenezen van zijn korts ontfange wonden,
Het hooft schudt, los ruckt wat hem terghde, en hiel gebonden,
En zoo vervaerlijck brult, dat al wat daer omtrent
Zich houdt zijn dootverf zet, en ít haer zet overendt
Het haer om Samsons hooft scheen haestigh aen te wassen.
Hy hief zijn hooft heel trots om hoogh naer ís hemels assen,
En riep: mijn Godt, mijn Godt, vaer neder: ruck beneÍn.
Nu hanthaef uwen naem. hereisch. den Filisteen
Onze oogen, nu is ít tijt uw kracht in ons te baeren.
Zoo ruckt hy kruisgewijs de beide hooftpylaeren
Met bey zijne armen datze buigen overeen.
Hy roept: mijn ziel, nu sterf met al de Filisteen.
Zoo ras houvasten, balck, en dack, en galeryen
Het steunsel wordt ontruckt, ontzet van alle zyen,
Verkiezen zwaerte en last van menschen en gesticht
Het middelpunt om laegh, de zon schijnt met haer licht
Te rugh te vaeren
, dat geschrey van doode volcken
En hallef leven den vaert op in dicke wolcken
Van stof, en assche, en puin. de gront der aerde loeit,
En davert van dien smack, ít gerucht slaet voort, en groeit
Door dal en duinen aen. gansch Gaze raeckt aen ít hollen.
De reuzen in ít geberght zien uit, en wat gezwollen
Van hovaerdye
op dees triomffeest roemt en stoft
Ontzinckt de moedt, zoo laegh als Dagon nederploft,
Begraven onder puin met beckeneel en schedel.
Een zelve graf bestulpt hier edel, en onedel.
De staet des Filistijns, die ít hooft ten hemel stack,
Kreegh nu door Samsons val zoo schrickelijck eení krack,
En nederlaegh, als noit voorheene in al zijn leven.
Het is er teffens al met eenen slagh gebleven.
De wreecker, afgemat van ít jammer, dat hy leÍ,
Nam al de vyanden op zijne tanden meÍ.

REY.
Ghy zijt geluckigh, die ontglipt dit mooght vertellen.
BODE.

Ick hing aen eení pylaer, alreede aen ít overhellen,
En zagh van boven al dit deerlijck schouspel aen,
Bescheidelijcker toen het stuiven was vergaen;
Geplet, en half geplet, en hals en been gebroken,
Het bloet en puin gemengt, de bleecke geesten spoocken
En waeren om den romp, of doot, of hallef doot.
Dees rept den arm noch, die vertreckt zijn been in noodt:
Een ander zieltooght vast: een ander onder ít kermen
Komt onder uit het puin opdondren. schenckels, darmen,
En hooft, en ingewant, een misselijck beslagh,
Door een gemengt, en vleesch, en been, en brein den dagh
Bezwalcken met een lucht, die haest een pest zal baeren.
Het volck, van overal toeschietende op dees maeren,
Geraeckt in oorlogh, elck om zijn verwant, en bloet.
Het bloedigh puin wort om en wederom gewroet.
De doŰn begruist, gekneust, zijn naulijx tí onderscheien.
Dat handen wringen, dat gekerm, dat deerlijck schreien
Is onverdraegelijck. zy kennenze aen ít gewaet,
Zoo ít aenzicht is geschent, of heel, of half, men slaet
Lidtekens gade, of let op ieders kunne, of jaeren.

REY.
En weet noch zaeghtghe niet hoe Samson is gevaeren?
BODE.
Het schijnt een zwaere steen heeft hem het hart geplet,
En van verdriet verlost, men heeft het lijck gezet
In eene rosbaer, uit ontzagh voor uw Hebreeuwen:
Want om eení dooden leeu zoo menigh duizent leeuwen
Te tergen vindt de stad, in rou, nu ongeraÍn.
Men weet de vorst had u zijne uitvaert toegestaen.
Men zal de rosbaer nu hier brengen, zonder beiden.
Ghy mooght, belieft het u, het doode lijck geleiden
Ter hofpoort achter uit, om zoo dí ontstelde straet
Te mijden, en ít gerucht des volx, verkropt van haet.

BLOETVRIENDEN. REY. FADAňL.

BLOETVRIENDEN.
Wy wenschen noch voor ít lest den dooden helt aenschouwen.
Maer zienwe ginder niet een schaer Hebreeusche vrouwen?
REY.
Ter goeder ure komt ghy hier met ons by een,
Om díuitvaert van uw bloet met uwen rou te kleÍn.
Daer komt de rosbaer, zetze een wijl op ít kerckhof neder,
By deze haege och, och, hoe keert de lantvooght weder,
Heel anders dan hy korts te velde ging om roof
Te haelen voor de vuist op ít Heidensch ongeloof!
Wy trocken herwaert aen, of wy hem spreecken moghten,
En hoorende hoe vroom hy zich had vry gevochten,
Door zulck een schoone wraeck, zoo komen wy in stÍ
Ter uitvaert van zijn lijck, nu laet ons eene bÍ
Uitstorten, op dat Godt het lijck en ons bewaere,
Terwijl al ít volck zich geeft naer Gaze op deze maere.
FADAEL.
Ghy zoons en dochters van aertsvader Abraham,
Verschrickt niet: ít is om u dat ick van boven quam.
Ghy ziet hier FadaŽl, gedaelt uit ís hemels poorte.
ík Heb Samsons ouderen gespelt van zijn geboorte,
En hoe díonvruchtbre noch zou baeren eenen zoon,
Van moeders lichaem af verlooft aen ís hemels kroon,
Hoe nimmer scheermes zou zijn hooft en haer ontwijden,
Geen wijn zijn tong; hy sterck al ít stamhuis trou bevrijden
Voor ít Filistijnsch gewelt, nu heeft de helt Godts wraeck
Stantvastigh uitgevoert, uit yver voor Godts zaeck.
Zijn doodt bedroeve u niet, de geest, bevrijt van kommer
En ís lichaems blintheit, waert gerust in koele lommer
By díoude helden, hem grootdaedigh voorgetreÍn.
Na twalef hondert jaer, door alle starren heen
Omhoogh gevoert, zal hy zijn faem hier op de wagen
Gezeten, onder al Godts Heiligen zien draegen,
Omvoeren in triomf, wanneer men klaer verstaet
Hoe ít voorbeelt van zijn doot en leven doorgaens slaet
Op eení verlosser, van Godts Geest, als hy gedreven,
Die stervende den Doot den dootsteeck noch zal geven,
En door een zachter wet elx hart van wraecke ontlast,
Een wet van liefde, daer de hooghste kroon op past.
Ghy zult by ís vaders lijck zijn grafstÍ heerlijck bouwen,
En op den zerck des zoons dit grafschrift laeten houwen:
Hier rust helt Samson, die Godts volck beschutten kon.
Wat helt? die stervende den Filistijn verwon.
Staet op, en volght mijn spoor terstont met deze bare.
Ik decke u met een wolck, dat niemant u bezwaere.
De muilen aen de poort staen reede, en by der hant.
Voort, voort. ít is tijt, dat ghy hen in de lijckbaer spant.
REY.

Och gave Godt dat een verlosser moght verschijnen,
Die grooter vyanden dan alle Filistijnen
Verdelghde door de maght en nadruck van zijn doot.
Wy brengen op dien wensch dit lijck in ís vaders schoot.


Ingezonden door J.R. van Wijk op: 19 July 2001