De Zeven Bliscappen van Maria

Tijdens haar leven heeft de moedermaagd een hoop ellende meegemaakt, maar daarnaast kende zij ook vreugden. zeven om precies te zijn: 1) de boodschap van de aartsengel Gabriël op 25 maart dat zij de moeder van God zou worden, 2) op 25 december de geboorte van Jezus, 3) op 6 januari de aanbidding van haar kind door de Drie Koningen, 4) op 2 februari haar ontvangst in de Tempel door Simeon de Rechtvaardige, 5) op Pasen de verrijzenis van Jezus, 6) op Pinksteren de komst van de Heilige Geest en op 15 augustus drie dagen na haar dood haar ten hemelopname.

Gedurende de Middeleeuwen moet er een biografie van Maria in omloop zijn geweest die werd toegeschreven aan haar neef, pleegzoon en tante-zegger Johannes de Evangelist. Helaas heeft die biografie de Contrareformatie niet overleefd. De Zeven Bliscappen zijn dramatische verbeeldingen van die zeven vreugden, naar ik vermoed op basis van die verlorengegane Maria-biografie. De relatie met de canonieke evangeliën is flinterdun. Deuterocanonieke bronnen hebben de overhand. In de ogen van veel moderne Bijbel-lezers zijn  deze toneelstukken daarom 'onwaar', want zo staat het niet geschreven. In mijn ogen zijn deze stukken juist daarom zo charmant, omdat zij ons zo'n goed beeld geven van de middeleeuwse geloofsbeleving. Een geloofsbeleving die hier en daar nog terugging op hele oude tradities en interpretaties.

Van de Zeven Bliscappen zijn helaas alleen de Eerste en de Zevende (nagenoeg compleet) bewaard gebleven. Hoe jammer! De stukken zullen in hun huidige vorm kort voor 1441 te Brussel geschreven zijn door één of meer onbekende auteurs en componisten, maar werden in een oudere vorm al tientallen jaren daarvoor opgevoerd. Omdat de stof overbekend was, ging alle aandacht uit naar de vorm en de opvoering. Die moet absoluut schitterend geweest zijn. Tot de top-10 middeleeuwse gebeurtenissen die ik graag fysiek zou ervaren behoort een opvoering op de Grote Markt van Brussel van de Zeven Bliscappen, die in een zevenjarige cyclus werden opgevoerd.

De Eerste en de Zevende Bliscap bleven elk bewaard in één vijftiende-eeuws handschrift. Van de Eerste Bliscap werd nog niet zo lang geleden een fragment ontdekt. Uit dat fragment blijkt dat wij niet moeten denken dat de bewaard gebleven tekst in de Brusselse handschriften dé tekst is. De stukken kunnen langer geweest zijn, maar regisseurs konden naar believen scènes weglaten of inkorten om de duur van het spel in de hand te houden.

Jaren geleden heb ik samen met mijn collega Rob Resoort beide bewaardgebleven Bliscappen vertaald in hedendaags Nederlands: Maria op de Markt (1996). Dat was heksenwerk, maar dat was ook waarom ik het deed. In het kader van die vertaling zijn er reproducties van de Brusselse handschriften besteld en hebben studenten - ik vermoed in de vorm van een doctoraal-scriptie - meegeholpen met het opnieuw editeren en digitaliseren van de teksten. De Griffioen-reeks waarin onze vertaling verscheen is helaas ter ziele, maar  - elk nadeel heeft zijn voordeel -  Maria op de Markt is nu digitaal lees- en raadpleegbaar via de onvolprezen DBNL, evenals de editie-Beuken (1973).

Omdat de teksten niet zijn opgenomen op de eveneens onvolprezen CD-ROM Middelnederlands stel ik ze langs deze weg beschikbaar.