Helena van Constantinopolen

Wanneer deze tekst uit het Frans in het (Middel)Nederlands vertaald werd, is onduidelijk. In een protoversie van de Bibliografie van de laat-middeleeuwse volks- en triviaalliteratuur (niet gepubliceerd) van R.J. Resoort wordt als oudste druk genoemd die van Niclaes vanden Wouwere, Antwerpen 1548. Hiervan is helaas geen enkel exemplaar bewaard gebleven met als gevolg dat wij niet weten of deze druk een integrale vertaling van de Franse brontekst bevatte of ingekort was. Omstreeks 1600 dringt deze roman, inmiddels gecensureerd door Jan Gooswin, die werkzaam was tussen 1551 en 1580, door in de noordelijke Nederlanden. om ook daar op de pers te worden gelegd. Maar er is geen oudere druk overgeleverd dan die van Broer Janszoon, Amsterdam 1640.
    Volgens de Franse Wikipedia dateert La belle Hélène de Constantinople uit het midden van de veertiende eeuw als een bijna 400 laisses en bijna 15.500 alexandrijnen tellend chanson de geste. In 1448 maakte Jean Wauquelin daar voor hertog Philips van Bourgondië (1396-1467) een prozaversie van. Luc. Debaene weet op p. 221 van zijn De Nederlandse volksboeken mee te delen dat de oudste prozadruk in 1528 te Lyon verscheen bij Olivier Arnoullet, maar dat die prozaversie afwijkt van die van Jean Wauquelin. Wat inderdaad het geval is. Volgens de website RHR drukte Olivier Arnoullet al eerder in 1524 La belle Helayne de Constantinople. Omstreeks 1510, maar volgens sommigen iets later, drukte de weduwe van Jehan Treperel te Parijs de oudste bewaard gebleven druk van La belle Hélène de Constantinople. Deze roman werd herdrukt door Dauphine Lotrian te Parijs z.j. en wat later door de weduwe van Jean Bonfons, ook te Parijs z.j., maar dateerbaar tussen 1568 en 1572. Deze Parijse drukken zijn gedigitaliseerd en raadpleegbaar via Gallica s.v. “Le Rommant de la belle Helaine de Constantinople”. Hoe zeer het ook voor de hand ligt dat één van deze drukken het voorbeeld van de Nederlandse vertaler geweest is, zeker is dat niet. In de druk van broer Janszoon staat in hoofdstuk 8 de correcte lezing tegenover een evident foute lezing in alledrie de Parijse drukken. Ook volgt de Nederlandse bewerking het chanson de geste in de scène waarin de van de trap gevallen Martin in een visioen genezen wordt door de moedermaagd Maria, Maria Magdalena en de heilige Agnes, waar de weduwe Treperel in plaats van Agnes de moeder van Maria, Anna, als derde vrouw opvoert. Zo lang ik nog geen drukken uit Lyon onder ogen en in handen gehad heb, weet ik niet of de Nederlandse vertaler een andere dan een Parijse druk volgde dan wel een ‘missing link’ op zijn schrijftafel had liggen.
    Behalve in de druk van Broer Janszoon is Helena van Constantinopolen ook bekend uit een themaboek uit 1621, dat sindsdien nog vele malen herdrukt werd, getiteldDe vrouwen-peerle. Deze versie is nogmaals gecensureerd. Vergelijking leert ons dat beide versies teruggaan op dezelfde vertaling en onafhankelijk van elkaar bekort zijn. De druk van Broer Janszoon bevat verreweg de meeste tekst, maar een hoogst enkele keer is er in versie in De vrouwen-peerle tekst blijven staan die uit de Broer Janszoon-versie verdwenen is. In theorie zou die tekst uit De vrouwen-peerle met verantwoording toegevoegd kunnen worden aan de druk van Broer Janszoon, maar in de praktijk zou dat een nauwelijks betere en leesbaarder tekst opleveren, om maar te zwijgen van de willekeur en de editoriale ingrepen in woorden en spelling die daarmee gepaard zou gaan. Daarom heb ik gekozen voor een (synoptische) kritische editie van de druk van Broer Janszoon met aan de voet van de pagina een integrale diplomatische editie van de versie in De vrouwen-peerle alsook de Franse brontekst (bij benadering) in de vorm van de oudste bewaardgebleven druk, die van de weduwe van Jehan Treperel, Parijs ca. 1510. Dan kan de lezer een indruk krijgen van wat er allemaal verdwenen is uit de versies in achtereenvolgens Broer Janszoon en De vrouwen-peerle. Voor wie niet geïnteresseerd is in de ijsberg onder water is er een kritische lees-editie van de druk van Broer Janszoon zónder voetnoten.
    
    
Edities:
    
Fotokopie met één ontbrekende opening van de oudste bewaardgebleven druk van de weduwe van Jehan Treperel, Parijs z.j. [ca. 1510], die model gestaan heeft voor de herdrukken van Dauphine Lotrian en de weduwe van Jean Bonfons.
Facsimile van de druk van Dauphine Lotrian, Parijs z.j., een pagina voor pagina herdruk van Treperel ca. 1510, maar dan in twee kolommen in plaats van één.
Facsimile van de druk van de weduwe van Jean Bonfons, Parijs z.j., ook een pagina voor pagina herdruk in twee kolommen van Treperel ca. 1510 met hier en daar een variante lezing.
– Facsimile reprint van Helena de Verduldighe zoals opgenomen in De vrouwen-peerle, abusievelijk gedateerd 1621, het jaar van de approbatie, maar in werkelijkheid van ná 1738.
– Facsimile editie van Helena van Constantinopolen zoals gedrukt door Broer Janszoon, Amsterdam 1640.
– Kritische synoptische studie-editie in pdf-formaat van Helena van Constantinopolen zoals gedrukt door Broer Janszoon, Amsterdam 1640 met daarin verwerkt de versie in De vrouwen-peerle en de druk van de weduwe van Jehan Treperel.
– Kritische lees-editie van Helena van Constantinopolen zoals gedrukt door Broer Janszoon, Amsterdam 1640, in epub of in zip formaat.
    
    
Varia:
    
Helena van Constantinopolen in Neder-L, elektronisch tijdschrift voor de neerlandistiek
– Theo Meder, ‘Het meisje zonder handen’, in: Van A tot Z reeks.
    
    

Ga naar het begin van deze pagina

Ga naar het beginscherm