Die Historie vanden stercken Hercules

 
In 1521 drukte Jan van Doesborch te Antwerpen een biografie van de Griekse held Hercules. Zoals gebruikelijk gaat het ook hier om een vertaling uit het Frans, maar even gebruikelijk weten wij niet wie die vertaler geweest is. Les proesses et vaillances du preux Hercules is geen autonome biografie, maar zij is genomen uit een groter werk, Le Recoeil des Histoires de Troyes van de hand van de Bourgondische “prebestre” Raoul le fevre, wiens naam nu geschreven wordt als Raoul Lefèvre. Raoul schreef eerst in of omstreeks 1460 voor Philips van Bourgondië (1396-1467), alias Philips de Goede, een Histoire de Jason, waarin Hercules ook al een (bij)rol speelde, en een jaar of zes later volgde voor dezelfde Philips Le Recoeil des Histoires de Troyes. Raoul heeft er veel succes mee gehad. Er zijn de nodige handschriften en oude drukken van bewaard gebleven, en ook werd deze biografie vertaald in onder andere het Engels en het Nederlands.
     Op de overleveringsgeschiedenis van de Franse brontekst ga ik hier bij gebrek aan de editie-Sanford 1997 niet in, maar die loskoppeling van de Hercules-biografie uit het Recoeil vond al in Frankrijk plaats. Ik beperk mij met het oog op het REMLT tot een kritische editie van de Middelnederlandse vertaling in combinatie met een diplomatische editie van de brontekst, zoals gedrukt door Michel Le Noir. Niet alleen omdat ik het heel wel voor mogelijk hield dat de Middelnederlandse vertaler een gedrukt boek als exemplaar gebruikte, maar ook omdat de kritische editie van het Recoeil door Marc Aeschbach onscanbaar is door het gebruikte lettertype (en bovendien niet rechtenvrij), heb ik met de nodige hulp van Ingrid Biesheuvel en Tatiana-Ana Fluieraru (die deze roman uit het Frans in het Roemeens wil vertalen) een diplomatische editie gemaakt van de druk van Le Noir en die waar nodig vergeleken met de kritische editie van Aeschbach. Zo kwam ik erachter dat Michel le Noir niet de bron van de vertaler geweest kan zijn, evenmin overigens als het handschrift dat Aeschbach uitgeeft. Zoals gebruikelijk zit de brontekst van de Middelnederlandse vertaler daar ergens tussen in.
     De vertaling is, zoals de lezer op het eerste gezicht kan zien, licht bekortend. Aanvankelijk nauwelijks, maar gaandeweg steeds meer. Ook is er sprake van milde censuur. De combinatie vrouwen en geweld wordt waar mogelijk gemeden. In de Middelnederlandse vertaling worden beduidend minder vrouwen verkracht dan in het origineel. Hierbij moet men zich realiseren dat Hercules in Hesperien (Spanje) en later in Italien vooral tegen tyrannen strijdt. En het is een typische eigenschap van tyrannen om zich aan andermans vrouwen te vergrijpen. Ter zijde, m.i. speelt dit ook een rol in de beeldvorming rond de aanleiding voor de ontvoering van graaf Florens V. Gelet op de aandacht die uitgaat naar boeken, studeren, lezen en schrijven in combinatie met het verdoezelen van erotische passages komen scholieren het meest in aanmerking als geïntendeerd publiek.
     De hoofdstukindeling in de Middelnederlandse vertaling, zoals gedrukt door Jan van Doesborch, volgt de hoofdstukstructuur van de Franse brontekst – voor zover die representatief wordt weergegeven in de druk van Michel Le Noir, die van 2 oktober 1500 dateert – maar af en toe voegt de Middelnederlandse vertaler meerdere hoofdstukken in zijn bron samen tot één hoofdstuk in zijn vertaling. Tussen [rechte haken] is de hoofdstuk- en paragraafnummering van de editie Aeschbach, Bern etc. 1987 toegevoegd. Daaruit blijkt dat de druk van Michel Le Noir de tekst van het Recoeil des Histoires de Troyes op één uitzondering na volledig, zij het met hier en daar een woord meer of minder, overneemt.
     De houtsneden die de Middelnederlandse druk van Doesborch 1521 sieren zijn anders dan die bij Michel Le Noir niet speciaal voor deze roman gesneden. Ik heb er het opnieuw uitgegeven proefschrift van Ina Kok niet op nagelezen, maar daarin kan de belangstellende lezer vrijwel zeker vinden in welke andere drukken dezelfde houtsneden voorkomen.
 
 
Links:
 
– Archives de littérature du Moyen Âge (Arlima) s.v. Raoul le Fèvre
Gallica, de DBNL van de Bibliothèque nationale de France
Wikipedia s.v. Raoul le Fèvre
Wikipedia s.v. Jan van Doesborch
The world of Jan van Doesborch
 
Literatuur:
 
– Marc Aeschbach, Raoul Lefèvre, “Le Recoeil des Histoires de Troyes”. Edition critique. Bern etc. 1987.
– Mark Sanford, Raoul Lefevre, “Le livre du fort Hercules” (ÖNB cod. 2586): A Critical Edition, Ph.D., University of Pittsburgh, 1997.
 
Edities:
 
Les proesses et vaillances du preux Hercules zoals gedrukt door Michel Le Noir, Parijs 1500 (facsimile-editie).
Les proesses et vaillances du preux Hercules zoals gedrukt door Michel Le Noir, Parijs 1500, diplomatische editie bezorgd door Willem Kuiper.
Die historie vanden stercken Hercules pdf van de fotokopieën van de druk van Jan van Doesborch, Antwerpen 1521, waarop deze editie gebaseerd is.
Die historie vanden stercken Hercules zoals gedrukt door Jan van Doesborch, Antwerpen 1521, kritische studie-editie bezorgd door Willem Kuiper (pdf-editie).
Die historie vanden stercken Hercules zoals gedrukt door Jan van Doesborch, Antwerpen 1521, kritische lees-editie bezorgd door Willem Kuiper (epub-editie in zip-formaat).
 
 
Ga naar het begin van deze pagina
 
Ga naar het beginscherm