ILLUSTRATIES
Nota bene!
Om redenen van beeldrechten zijn de meeste illustraties niet in deze site opgenomen. Waar dat mogelijk was, is een link aangebracht naar díe illustraties die via Internet bereikbaar zijn.
In de lijsten van secundaire en primaire literatuur is ook
de literatuur verwerkt die doorgenomen is op de marskramer-aspecten in de
beeldende kunst. De afbeeldingen zijn gesystematiseerd in zeven groepen:
1. Afbeeldingen
van marskramers met boeken en almanakken.
P.P. Schmidt. Zeventiende-eeuwse kluchtboeken uit de Nederlanden.
a. Titelpagina van: De gaven van de Milde St. Marten 1654
b. Titelpagina van: De gaven van de Milde St. Marten 1662
c. Titelpagina van: Den kluchtigen banquet kramer 1657
d. Titelpagina van: Den seer vermaeckeliycken klucht-vertelder
In: Kaufrufe unter Strassenhändler 1808
Titelpagina van: De vrolyke kramer, met Klyn Jans pleizierig en vermakelyk mars-dragend hondje. 11e dr. Amsterdam: Wed. Jacobus van Egmont, z.j. (UB Leiden 1194G8).
Titelprent van: Apollo's marsdrager (begin 18e eeuw).
a. UB Amsterdam 1201G35
b. UB Amsterdam 1493E30
Niklas Manuel Deutsch: Bauers hängen einen Aflasskrämer (um 1525). In: Deutsche Kunst und Literatur in der frühbürgerlichen Revolution. Hrsg. von S. Badstübner u.a. Berlin 1975, p. 145.
Andries Both (ca. 1610-1641): De marskramer (privé collectie). (schilderij)
Idem als gravure (1634) door zijn broer Jan Both, deel uitmakend van een serie
over de zintuigen met als onderschrift:
Ian slodder met syn mars, Coopman van Cramerijen
Veylt besje klonter pels een Cristalijne Bril
Doch Slodder en Vrou Slomps en kunnen niet bedijen
Wat baet de Bril indien men niet toesien en wil
Reizende Italiaanse boekverkoper, met boekjes, traktaatjes en leesplankjes, bestemd voor jonge kinderen. Tekening naar Annibale Carracci uit Diverse figure al numero di ottanta, Rome, L. Grigniani, 1646 (in: Heimeriks en Van Toorn, De hele bibelebontse berg, p. 597).
Marskramer in: Les cris de la ville; commerces ambulants et petits métiers de la rue (15e eeuw; Gallimard 1979).
a. Marskramer op p. 25 van De Amsterdamsche mars-drager van 7 augustus 1720.
Amsterdam: Jacobus van Egmont.
b. Titelpagina van De Zingende Kraamer. Amsterdam: Jacob Brouwer, 1729.
Fobbe Korst, uit: W.D.J. Schotel. Vaderlandsche volksboeken en volkssprookjes (1872), p. 45. Oorspronkelijke gravure van A. Santvoort.
Almanakkenventer in: L. de Vries. Bloempjes der vreugd voor de lieve jeugd (1982) met het volgende rijmpje:
Almanakken, Almanakken,
Nieuw en fraai en zeer goedkoop,
Heb ik nog een heelen hoop.
'k Heb er ook om op te plakken:
Almanakken, mooi en raar!
Vol met versjes en met prenten:
Koopt! Ze kosten zeven centen,
Zeven, zeven centen maar.
Komt nu, burgers!, boerenlieden!
Koop van mij een Almanak:
Komt, wie wil er geld voor bieden? ..
De Almanak is 't grootst gemak.
Tekening van straattype Haantje Pik (almanakkenverkoper), ca. 1880 door Joh. Braakensiek (GA Amsterdam).
Marskramer uit Massin. Les cris de la ville (18e eeuw).
Vrouwelijke kramer uit: Mary Spufford. The great reclothing of rural England (1711).
Kramer(?) uit: Mary Spufford. The great reclothing of rural England (1711).
Almanakventer uit: Brebiette. Les cris de Paris (1642).
Ein schönes verlobtes Paar Marck-Singer (17e eeuw), in: Peter Burke. Volkscultuur in Europa 1500-1800.
Jan Miense Molenaar (1610-1668). Schilderij van straatzangers (KB 49M322).
Balletzanger in: Murray Lefkowitz. Trois masques á la court Chrlesser d'Angleterre (1638).
Le chanteur de cantiques (ca. 1737), in: Dwight Miller. Streetcriers and itinerant trades-men in European prints.
Das Gesang der Schlemmer (Kunstsammlungen der Veste, Coburg), in: J. van der Wiele e.a. De markt; economisch forum en kloppend hart van agrarische, stedelijke en industriële maatschappijen. Leuven 1988.
Jan van Vliet. Liedjeszanger (ca. 1630). In: Arm in de Gouden Eeuw (1965).
Nicolaes Maes (1634-1693). Liereman. In: Arm in de Gouden Eeuw (1965).
[afbeelding: http://attambur.com/Noticias/20003t/anamoura.htm]
a. Rembrandt. Straatmuzikanten (ets, ca. 1635). In: E. Ornstein-Van Slooten.
Het Rembrandthuis; de prenten, tekeningen en schilderijen. Zwolle 1991.
b. A. Matham. Verkoop van een spotlied. Gravure naar A. van de Venne (1633), in:
J. Cats. Trouringh, in: Alle de wercken. Amsterdam 1712.
a. Bedelaars met draailier en liedblaadjes, in: Anton Seelen. Het volkslied
in Nederland. Nijmegen 1981.
b. Titelprent van het liedboekje De Amsterdamse Kermis, in: J. ter Gouw.
De
volksvermaken. Haarlem 1871.
a. Le chanteur en foire. Kopergravure van A.I. Romanet (1766) naar een
schilderij van J.C. Seekatz (Staatliche Museen Preussischer Kulturbezitz, Museum
für deutsche Volkskunde, Berlin), in: F. Martin. 'De liedjeszanger als
massamedium', in: Tijdschrift voor Geschiedenis 97 (1984), 422-446.
b. Liedjeszanger I. van der Vooren op de Grote Markt te Rotterdam (begin 19e
eeuw) (Historisch Museum Rotterdam), in: idem.
a. François Boulanger (1819-1873). Schilderij van een marktzanger voor het
Toreken op de Vrijdagmarkt te Gent (privé verzameling). In: J. van der
Wiele e.a. De markt; economisch forum en kloppend hart van agrarische,
stedelijke en industriële maatschappijen. Leuven 1988.
b. Frans Van Kuyck (1852-1915). Krijttekening van een 'middeleeuwse' marktzanger
(Prentenkabinet Antwerpen). In: idem.
a. Rondreizende straatzangers met roldoek. In: A. Seelen. Het volkslied in
Nederland; heden en verleden van een ideaaltype (1981).
b. Zangers met roldoek (begin 1800). In: L. de Vries. Bloempjes der vreugd voor
de lieve jeugd (1982)
Zangers met roldoek. In: René van Hoften e.a. Geef terug die straat; straatmuziek en straattejater vroeger en nu. Nijmegen 1981.
a. Zangers met roldoek (eind 19e, begin 20e eeuw). In: W.R. de Haan. Straatmadelieven. Utrecht/Antwerpen 1977.
b. Em. Walravens (1903). Tekening voor het volksboek Thyl Uilenspiegel in
Vlaanderen van Auctor (Jan Bruilandts) van rolzangers te Antwerpen ten tijde van
de bezetting door de Sansculotten. (Verzameling Jan De Schuyter).
c. Gruwelbord van een rolzanger met de Moord van Cruibeke. In: Jan De Schuyter.
Over rolzangers en rolzangersliederen (1944).
Liedjesverkoper. In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
Straatzangers.
a. In: Wouters en Moorman. Het straatlied. Amsterdam 1933.
b. In: Tj. de Haan. Straatmadelieven.
c. In: W. Braekman. Hier heb ik weer wat nieuws in d'hand. Gent 1990.
d. R. Dekker en L. van de Pol. 'Wat hoort men niet al vreemde dingen', in:
Spiegel Historiael 17 (1982).
Liedjeszangers. In: R. Dekker en L. van de Pol. 'Wat hoort men niet al
vreemde dingen', in: Spiegel Historiael 17 (1982).
a. Rotterdamse liedjeszangeres begin 19e eeuw.
b. Kaat Mossel (18e eeuw).
c. Vrouw met buikorgel (19e eeuw).
d. Titelpagina van Lustighe amoreuse lidekens (17e eeuw).
Guillaume de Limoges, dit le Gaillard boiteaux. D'après Audran (17e eeuw). In: Victor Fournel. Les cris de Paris.
Le Savoyard, l'Orphée du Pont-Neuf. D'après P. Richer (17e eeuw). In: Victor Fournel. Les cris de Paris.
3. Venters van plaatjes en kranten
Venter (ca. 1660) in: Dwight Miller. Streetcriers and itinerant trades-men in European prints.
Der Kramer mit der newe Zeittung (16e eeuw). In: Peter Burke. Volkscultuur in Europa 1500-1800.
Boek- en prentverkoper in Amsterdam (GA Amsterdam). In: Prick van Wely en Rabé. Roem van Amsterdam; het dagelijks leven van weleer in liederen bezongen. Haarlem 1982.
Leonard Bramer van Delft (1596-1674). Wat wonders wat nieuwes. In: D. Barnes. Street scenes; Leonard Bramer's drawings of 17th century Dutch daily life. New York 1991.
Centsprent van prentverkoper (16e eeuw). In: Centsprenten.
Prentverkoper. In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
a. Verkoper van lijsten met loterijuitslagen.
b. Plaatjesverkoper.
c. Verkopers van prenten en kranten.
In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
a. Prentenverkoper.
b. Prentenverkoper.
In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
Verkopers van van alles en nog wat. In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
Prentenverkoper (GA Amsterdam, Topografische atlas D 9327). Prent met als onderschrift:
'K heb heeren hier te koop van d'alderschoonste platen.
Als gij die wel beziet zult gij ze mij niet laten.
Jan de Prentenknipper (1799-1870). In het midden van de 19e eeuw verkocht een kleine man met een scheve rug zijn knipprenten op de Zeeuwse eilanden.
Le marchand d'images. D'après Callot (17e eeuw). In: Victor Fournel. Les cris de Paris. fig. 23.
4. Marskramers met alle soorten waren of waarvan niet duidelijk is wat ze verkopen
Johan de Brune. Emblemata of zinnewerck (1624): 'Wat is het volck, als wind en wolck?' (marskramer met hond schuilend onder een boom).
Marskramer, in: Konrad Renger. Lockere gesellschaft (1525).
Marskramer, in: P.C.F. Menestrier. L'art des emblemes (1648).
a. Marskramer met de dood, in: Dietrich Briesemeister. Bilder des Todes
(1538).
b. id., in: Gert Kaiser. Der tanzende Tod (1524).
Marskramers, in: Dwight Miller. Streetcriers and itinerant trades-men in
European prints.
a. ca. 1764.
b. ca. 1660
c. ca. 1660.
Marskramers, in: Wolfgang Steinitz. Les cris de Paris.
a. Brambilla ca. 1592.
b. Mitelli ca. 1660.
c. Amigoni ca. 1739
d. Laroon ca. 1688.
e. Laroon ca. 1688.
Marskramers, in: Wolfgang Steinitz. Les cris de Paris.
a. Bosse ca. 1635.
b. Bosse ca. 1635.
c. Le Prince ca. 1764.
d. Deisch ca. 1780.
e. Brand ca. 1775
f. Zompini ca. 1754.
g. Gabler ca. 1789.
h. Poisson ca. 1771.
i. Zompini ca. 1754.
Marskramers, in: Wolfgang Steinitz. Les cris de Paris.
a. onbekend.
b. Mitelli ca. 1660.
c. Le Prince ca. 1764.
d. Villamena ca. 1599.
e. Watteau ca. 1716-1721.
Der Krämer, in: Jost Amman en Hans Sachs. The book of trader (1568).
Kramers, in: Isaich Shachar. The Judensau (15e eeuw).
Roemer Visscher. Sinnepoppen (1614): XXVII: 'Duyckt laet overgaen' (schuilende marskramer in een hooiberg).
[afbeelding, overgenomen van de cd-rom in de Armorica-editie, nr. 5 (2001)]
Leurders en hun omroepen, naar een houtblok uit het fonds Van der Haeghen, Folkloremuseum Gent. In: M. de Meyer. De volks- en kinderprent in de Nederlanden van de 15e tot de 20e eeuw. Antwerpen/Amsterdam 1962, afb. 164.
Kramers, in: D. de Marly. Working dress; a history of occupational clotheing. Londen 1986, afb. 6, 24, 25, 33.
Centsprent met kramers. Breda: Broese, 1828-1833. In: L. de Vries. Bloempjes der vreugd voor de lieve jeugd (1982), p. 33.
a. Marskramer met pijpen. In: G.A. Brongers. Pijpen en tabak. Bussum 1964, p.
41-42.
b. Beeldenkoopman. Houtsnede uit G. van Sandwijk. Prentenmagazijn voor de jeugd
5 (1846). Purmerend: Schuitemaker (Atlas van Stolk, Rotterdam). In: J.M.W.G.
Lucassen. Naar de kusten van de Noordzee; trekarbeid in Europees perspectief
1600-1900 (1984).
a. Joodse marskramer (anoniem, 18e eeuw) (Bibliotheca Rosenthaliana,
Amsterdam). In: J. Lucassen en R. Penninx. Nieuwkomers; immigranten en hun
nakomelingen in Nederland 1550-1985. Amsterdam 1985.
b. Slowaakse marskramer (anonieme ets) (Atlas van Stolk, Rotterdam). In:
J.M.W.G. Lucassen. Naar de kusten van de Noordzee; trekarbeid in Europees
perspectief 1600-1900 (1984).
Marskramer (19e eeuw). In: Centsprenten.
J.J. van Troostwijk. Marskramer (1806). (GA Amsterdam).
Affiche voor opvoering van 'Een centje, een centje, een centje, een duikelaar' over een bekende straat- en marktventer door Louis Hartlooper. In: Jaap van de Merwe. Groot geïllustreerd keukenmeiden zangboek. Utrecht/Antwerpen 1976.
Marskramers. In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
a. Vrouwelijke marskramer. In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
b. Vrouwelijke marskramer. In: Massin. Les cris de la ville (Gallimard 1979).
c. Vrouwelijke marskramer. In: D. de Marly. Working dress.
a. Gerard Dou (1613-1675). De kwakzalver (Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam).
[illustratie: http://www.boijmans.rotterdam.nl/onderw/genre/genre/genreengdou2.htm]
b. Rembrandt. De kwakzalver (ets 1635).
Marskramer. In: Mary Spufford. The great reclothing of rural England (1711).
5. Marskramers
als allegorisch beeld.
Ezel als marsdrager (eind 17e eeuw). In: Grete Lesky. Der Bibliotheksembleme der benediktiner Abtei St. Lambrecht in Steiermark.
De dood als marskramer. In: Grete Lesky. Der Bibliotheksembleme der benediktiner Abtei St. Lambrecht in Steiermark.
De duivel als marskramer op het ex libris van J. Goudswaard. In: J. Goudswaard. Het leven van een leurder.
a. Jeroen Bosch (1450-1516). De verloren zoon.
b. Jeroen Bosch. De marskramer (Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam).
[illustratie:
http://www.artchive.com/artchive/B/bosch/wayfarer.jpg.html]
[illustratie detail: http://www.artchive.com/artchive/B/bosch/wayfarer_detail.jpg.html]
Jan Sanders van Hemessen. De verloren zoon met de hoeren (1536; Museum voor Schone Kunsten, Brussel). In: Konrad Reugler. Lockere Gesellschaft.
Anoniem. De verloren zoon met de hoeren (ca. 1541; Walker Art Gallery, Liverpool). In: Konrad Reugler. Lockere Gesellschaft.
De Meester van de Verloren Zoon. De verloren zoon en de hoeren (ca. 1550; Kunsthistorisches Museum, Wien). In: Konrad Reugler. Lockere Gesellschaft.
De verloren zoon bij het spel (Kunstmuseum, Basel). In: Bernet Kempers. De oblieman.
a. Sorgheloos bij het spel. In: Bernet Kempers. De oblieman.
b. Een lichtzinnig gezelschap in een tuin. In: Bernet Kempers. De oblieman.
De marskramer beroofd door de apen. Gravure naar Pieter Brueghel (1562; Rijksmuseum, Amsterdam).
6. Marskramers op een spotprent.
Marskramer. In: Georg Steinhaufen. Der Kaufmann in der deutschen Vergangenheit (1620).
Joodse marskramer. In: Isaich Shachar. The Judensau (1795).
Lucas van Leyden. De reizende goochelaar.
Kinderschrik. In: E.M. van Heurck. L'imagerie populair des Pays-Bas (1830)
Marskramer (1621). In: S.J. Gudlaugson. De komedianten bij Jan Steen en zijn tijdgenoten.
Alva boeleert met de hoer van Babylon (1572; Atlas van Stolk, Rotterdam).
7. Marskramers als klein onderdeel van de gehele illustratie
Vaclav Husa. Der Mensch und seine Arbeit.
J. Saubert. Emblematische Cabinet, Bd. 3, p. 99.
J. Saubert. Emblematische Cabinet, Bd. 6, nr. XI.
Evert van Straten. Koud tot op het bot.
T. Vignau-Wiberg Schuurman. Christoph Murer und die XL. Emblemata miscellanea nova.
Ernst F. von Monroy. Embleme und Emblembücher in den Niederlanden 1560-1630.
John Landwehr. Dutch emblem books.
Jane Fishman. Boerenverdriet.
Schip van Sente Reynout.
P. Bruegel. De strijd tussen carnaval en vasten.
[illustratie: http://www.artchive.com/artchive/B/bruegel/carnival_and_lent.jpg.html]
Johannes Jelgerhuis Rienksz. Boekwinkel van Pieter Meijer Warnars te Amsterdam (Rijksmuseum Amsterdam).
Peter Schatborn. Iconografie du notariat.
a. Jan Wijnants. Landschap met marskramer en rustende vrouw. In: P.J.J. van
Thiel. All the paintings of the Rijksmuseum in Amsterdam.
b. Andrea de Leone. De marskramers. In: idem.
Jacobus Kops Goedschalksz. Het Kamperhoofd met de Schreierstoren. In: Bakker e.a. De verzameling Van Eeghen.
Prent. In: Bakker e.a. De verzameling Van Eeghen.