Literatuur over het Wilhelmus 1891-1993

 

Sedert de mededeling van Jacobus Verheiden in 1602 (1602.03) in zijn Praestantium aliquot theologorum [...] effigies, dat van Marnix gezegd werd, dat hij dat liedeke ter ere van de Prins van Oranje gemaakt had, zijn er heel wat publicaties verschenen van voor- en tegenstanders van Marnix als de dichter van het Wilhelmus. Aanvankelijk lag het in onze bedoeling al deze Wilhelmus-literatuur in onze Marnix-bibliografie op te nemen; getuige het groot aantal titels, dat Prosper Arents in zijn aantekeningen had opgenomen, was dat kennelijk ook zijn bedoeling geweest. Bij nader inzien en nadat uit een kritisch doorlezen van al deze publicaties gebleken was, dat er een aanzienlijk aantal geschriften niets met Marnix te maken hadden, omdat ze stijltechnische, muzikale of andere onderwerpen behandelen, hebben we besloten alleen die Wilhelmus-publicaties op te nemen, die uitdrukkelijk Marnix vermelden als (mogelijke) dichter van ons volkslied. Intussen verscheen in 1993 van de hand van S.J. Lenselink en A. Maljaars een Wilhelmus-bibliografie (zie 1993.10), die dit terrein volledig uitdiept.

RIJN, G. van. Duitsch Wilhelmus. In: De Rotterdamsche Librye.1891, p.36-37.

 

ENSCHEDE, J.W. De melodie van het Wilhelmus. In: Oud-Holland, 12 (1894), p.172-190; 200-232.

 

SAVERDAM, Filips van. De zoogenaamde "oude" toonzetting van het Wilhelmus. Een protest. In: Leven; literatuur en kritiek. Arnhem, J. Minkman. 1895, p.248-252.

 

DUYSE, F. van. Het Wilhelmuslied uit een muzikaal oogpunt beschouwd. In: Tijdschr. der Vereeniging voor Noord-Nederl. Muziekgesch., 1897, p.153-190.

 

ENSCHEDE, J.W. De Wilhelmus-melodie in de Gedenckclanck van Valerius. In: Tijdschr. der Vereeniging voor Noord-Nederl. Muziekgeschiedenis, 1897, p.100-128.

 

LOMAN, A.D. De melodie van het Wilhelmus. In: Tijdschr. der Vereeniging voor Noord-Nederl. Muziekgesch., 1897, p.46-73.

  

[NETSCHER, F.] Ons Wilhelmus deugt niet. Haarlem, de Erven Loosjes, 1901. 12 pp.

       *         Overdr. uit: De Hollandsche Revue, 25 dec. 1900, p. 808-811. Auteur van dit artikel is waarschijnlijk F. Netscher

 

KOOPMANS, J. [Rec. van Het Wilhelmus, door J. Postmus]. In: Taal  en Letteren, 1901, p. 132-136.

 

Z[UIDEMA], A.W.C. Wilhelmus van Nassouwe. In: De Nederl. Spectator 6 april 1901, p. 110-111.

 

SCHEURLEER, D.F. Een merkwaardig handschrift. Het Wilhelmus als danswijze. In: Tijdschr. der Vereeniging voor Noord-Nederl. Muziekgeschiedenis, 1904, p. 37-42.

 

BAEKELMANS, L. Wilhelmus van Nassouwen. Met pentek. van K. Doudelet. In: L. Baekelmans, Wat moeder zong in herfstavonden [...]. Antwerpen, De Vos & Van der Groen. [1905], p.41-46.

 

SWAEN, A.E.H. De wijze van het Wilhelmus in Engeland. In: Vragen en mededeelingen op het gebied der geschiedenis, taal- en letterkunde. 7 jan. 1910, p.8.

 

[Bijdrage over de geschiedenis van het Wilhelmus]. In: Het Nieuws van den Dag, 26 april 1911.

 

MILLIGEN, S. van. [Geschiedenis van het Wilhelmuslied]. In: Het Handelsblad, 25 april 1911, Avondbl.

 

SIBMACHER ZIJNEN. Muzikale kroniek: De Wilhelmus-quaestie. In: Het Handelsblad, 8 april 1911, Avondbl.; 15 april 1911, Avondbl.

 

WILHELMUS, Het. In: Nieuwe Rotterdamsche Courant, 14 april 1911, Ochtendbl. A, 1-2.

 

WILHELMUSLIED, Het. Is het thans gezongen "Wilhelmuslied" het ware en het "oude"? Een Komiteit wordt in Holland samengesteld om de zaak te onderzoeken. In: De Nieuwe Gazet, 16 april 1911, p.[1]-2.

 

ENSCHEDE, J.W. Twee Wilhelmus-noteeringen uit de achttiende eeuw. In: Tijdschr. der Vereeniging voor Nederl. muziekgeschiedenis.1914, p.187-189.

 

WILLIAMS, C.A. Zum ältesten Druck des Wilhelmusliedes (Hochdeutsch 1580). In: TNTL 33, n.r. 25(1914)p.154-156.

       *         In Liederbüchlein, Frankfurt 1580.

 

GONDRY, J. Ons "Wilhelmus". In: Vlaamsch Leven, 28 jan. 1917, p. 265-267. Met portr.,facs. en afb.

 

H., P.v. Nationale hymnen. Het "Wilhelmus". In: De Tijd, 5 juli 1931, p.4.

  

BROM, G. Vragen over het Wilhelmus. In: NTg 26(1932), p.120-124.

 

KOCH, L. De Duitsche invloed op het Wilhelmus van Nassouwe. In: NTg 26(1932), p.113-119.

 

KOSSMANN, F. Een "Bewegliche Demonstration" tot lof van prins Willem van Oranje. In: Het Boek, 1932, p.113-130.

 

ONSTERFELICKE, Het, "Wilhelmus" weerklinkt voor de eerste maal in de Nederlanden. In: De Blauwvoet. Wilhelm van Nassouwe-nummer. Leuven, 1932, p. 13-14.

*          Met op p.6-9: het Wilhelmus.

 

PROF. Gerard Brom andermaal over het "Wilhelmus" in "De Gids". In: De Tijd op zondag; bijv. van "De Tijd", 13 aug.1932, p.13.

 

WILHELMUS, Het. In: Zondagsblad van De Volksgazet, 11 juni 1933, p.[3].

 

DOKKUM, J.D.C. van. Het "Wilhelmus" en zijn tekst. In: Haagsch Maandblad. Dec.1936, p.627-636.

 

DICHTER, De, van het Wilhelmus. In: Haagsche Post, 4 nov.1939,  p.3.

 

SPIER, L. Ons volkslied. In: Haagsche Post, 23 dec.1939, p.12.

 

VALVEKENS, E. Het "Wilhelmus van Nassouwe". Van lied der nederlaag tot nationaal lied. In: Gazet van Antwerpen, 25 mei 1939, p.1  en 3.

 

WILHELMUS, Het. In: Haagsche Post, 16 dec.1939, p.3.

 

FALK, Felix. Eine jüdisch-deutsche Fassung des Wilhelmus von  Nassouwe. In: BVGO 8e reeks, deel I, 1940, p.76-94.

            #          Herdruk: 1985.13.

            *          Wereldlijke volksliederen werden sedert de Middeleeuwen door Duitse joden bewerkt en verzameld. In de Bodleian Library, Ox­ford, bevindt zich een manuscript uit het einde der zestiende eeuw met een liederenverzameling, opgeschreven in hebreeuws handschrift door het hoofd van de joodse gemeenschap in Worms, Eisik Wallich. Onder de 55 liederen in deze verzameling bevindt zich het Wilhelmus van Nassouwe. De meeste door Wallich verzamelde liederen zijn uit het geheugen opgeschreven in het oberfränkische dialect. Afwijkingen in de tekst zijn hierdoor ontstaan, maar ook, omdat Wallich vreemde woorden trachtte te vermijden en zuiver christelijke uitdrukkingen verving door algemenere uitdrukkingen.

 

BERNET KEMPERS, K.PH. De noteering van het Wilhelmus 1574-1607.  In: Wereld der Muziek, 7(1941)4, p.73-80.

            *          Is een reactie op de interpretatie van de Wilhelmus-melodie door Casper Höweler in het door Jan Poortenaar samengestelde boekje over het Wilhelmus (1941). De bijdrage handelt vrnl. over de metrische notering van de melodie, die vlgs. schr. mag afwijken van die van Valerius, die in 1626 tekst en melodie voor het eerst samen geeft.

 

EEGHEN, I.H. van. Vroege populariteit van het Wilhelmus. In: TvG 56(1941), p.374.

            *          In een korte mededeling wordt de tekst afgedrukt, gevonden in de Confessieboeken in het Amsterdams gemeente archief (R.A. 274 f.130). Op de laatste dag van december 1574 wordt Pieter Heyndricksz., beusemaecker, veroordeeld te bidden tot God almachtig en de justitie om vergiffenis te vragen, omdat hij de vorige avond uit de Oude Kerk kwam en een of twee coupletten van het Wilhelmus van Nassouwe gezongen had, die hij geleerd had op het schip van Heyntgen Dick, waar het dikwijls gezongen werd.

 

POLLMANN, Jop. Rond de noteeringskwestie van ons Wilhelmus. In: Wereld der Muziek, 7(1941)5, p.101-104. Naschrift K. Ph. Bernet Kempers: p.104-105.

 

WIERTS, J.P.J. Ons Wilhelmus. In: Wereld der Muziek, 7(1941)­6, p. 129-132.

            *          Wil een aanvulling zijn op de artikelen van Bernet Kempers (1941) en Jop Pollmann (1941). Schr. zou met name het tempo van het Wilhelmus vastgesteld willen zien per metronoom en is het verder oneens met Pollmann t.a.v. de eisen, dat het goede volkslied slechts één noot op iedere lettergreep moet hebben en intervallen tot en met de kwint; de Valerius-melodie aan deze eisen getoetst, komt wel zeer in het gedrang.

 

AA, Joost van der. 'Het Wilhelmus, ons volkslied'. In: Volk en Kultuur, 27 juni 1942, p.18.

 

HAANTJES, J. Den Vaderlant ghetrouwe. In: NTg 38(1944), p.161-162.

 

CORNELISSEN, Anthony J.M. Wilhelmus van Nassouwe. Een nieuwe historische plaatsing. Nijmegen-Utrecht, Dekker & van de Vegt N.V. 1945. 80 pp.

 

BROM, Gerard. Het Wilhelmus en de bijbel. In: Mededeelingen der Kon. Ned. Akad. van Wetenschappen, afd. Letterkunde, Nieuwe Reeks, deel 9 No.1. 1946, p.1-12.

            *          Het Wilhelmus bepaalt zich grotendeels tot de Bijbeltaal; het lied is van het Woord zó verzadigd, dat het een sterke oplossing van tientallen teksten levert. De schr. gaat in deze bijdrage regel voor regel na welke bijbelteksten ten grondslag liggen aan de strofen en verzen van het Wilhelmus. Zie ook 1985.13.

 

DREWES, J.B. Het Wilhelmus II. In: Het Baken 2(1946), p.1-9.

 

DREWES, J.B. Oranje en het Wilhelmus door Dr. H.T. Colenbrander. In: Het Baken 2(1946), p.66-70.

 

BESPREKING van Het Wilhelmus, met inl. van M.C.A. Metscke. In: Haagsche Post, 28 aug.1948, p.726, kol.4.

 

LENSELINK, S.J. Invloed van Luther's liederen op het Wilhelmus.  In: NTg. 41 (1948), p.211-212.

            *          Tegen Broms opvatting, dat vs 110 van het W. "Seyn heylsaem woort neemt aen" zijn oorsprong vindt in een van Luthers liederen, betoogt schr., dat eerder gedacht moet worden aan Luthers Bijbel in de Nederlandse vertaling van de 16e eeuw, waaronder het OT van Deus Aes, dat letterlijk naar Luther vertaald werd.

 

BROM, Gerard. De traditie van het Wilhelmus. In: Huldeboek Pater  Dr. Bonaventura Kruitwagen. 's-Gravenhage, M. Nijhoff, 1949, p. 61-63.

            *          De motieven in het op een vliegend blaadje gedrukte La complainte de dame Marguerite d'Autrice (1492) zijn terug te vinden in het Wilhelmus (de sprekend ingevoerde prinses roept haar vader en broeder en vooral de hemel aan, doet een beroep op 'mes Flamens' en vermeldt uitdrukkelijk 'sainte Escripture' om met een belijdenis van vast vertrouwen op God te eindigen). Ons volkslied wil blijkbaar de Opstand preken tot handhaving van de traditie: de held wordt ons daarom gekenmerkt met een beroep op zijn vaderen, zijn broers, zijn leger, zijn volk, dat in vertrouwen op de vrijheid 'mijn ondersaten' heet.

 

BREMAN, W.F. De boodschap van het Wilhelmus. Een aanvullende studie; figuren in de tekst en uitslaande platen getekend door Francina van Develaar. 's-Gravenhage, A.A.M. Stols, uitgever, 1951. 72 pp. Gedr. in 900 exx.

            *          Rec.: Bulthuis (1951), Eysselsteijn (1951), Roose (1952).

 

BULTHUIS, Nico. De boodschap van het Wilhelmus. In: NRC 17 nov. 1951, wek.bijv., p.1

            *          Rec. van Breman (1951).

 

EYSSELSTEIJN, Ben van. De boodschap van "Het Wilhelmus"; Breman's vondst der "Zeven ridderdeugden". In: HP, 16 juni 1951, p.3.

            *          Rec. van Breman (1951).

 

MEEUWESSE, K. Het Wilhelmus; Structuur en strekking. In: De Gids 114(1951), p.393-405.

 

ROOSE, L. Jongleur van Hare Majesteit. W.Fr. Breman ontvouwt de  boodschap van het Wilhelmus. In: De Periscoop, 1 mei 1952, p.7. Met portr.

            *          Rec. van Breman (1951).

 

NOSKE, Frits. Wilhelmus van Nassouwe; een bijdrage tot de geschiedenis van de melodie. In: NRC, 22 dec. 1956, bijv., 1 reprodr., muz.

 

VELDHUYZEN, Marie. Het Wilhelmus en een verwante melodie. In: Mens en Melodie, 12(1957), p.35-38.

            *          Reactie op het artikel van F. Noske in de NRC van 22 dec. 1956, waarin hij zijn vondst van een onbekende bewerking van het Wilhelmus in het Luitboek van Dallis (1583) meedeelt. Gepreoccupeerd door de Wilhelmus-melodie wilde Noske ook in het onmiddellijk volgende luitstuk in het Luitboek een variant van het W. zien. Schr. toont aan, dat dit echter een bewerking is van een in die tijd zeer bekende melodie is van Duitse oorsprong, nl het Avondlied: "Wat zal men op den avond doen?".

 

MEEUWESSE, K. Wilhelmus van Nassouwe; Rhetor. In: Handelingen van het 28ste Nederlandse Filologencongres. Groningen 1964, p. 8-29.

            *          Herdrukt in 1985.13.

 

NOSKE, F.R. Early sources of the Dutch national anthem (1574-1626) In: Fontes artis musicae. Organe de l'Association Internationale  des Bibliothèques musicales. Basel [enz], Bärenreiter Kassel, 13 (1966) 1, p. 87-94.

            *          Herdrukt in 1985.13.

 

BRUCH, H. Enkele opmerkingen over het Wilhelmus. In: Levende Talen, 1967, p.324-328.

            *          Herdrukt in 1985.13.

 

BRUCH, H. Enkele opmerkingen over het Wilhelmus. 2. De Duitse vertalingen. In: Levende Talen, 1968, p. 486-491.

            *          Herdrukt in 1985.13.

 

BRUCH, H. Enkele opmerkingen over het Wilhelmus. 3. De Franse vertaling. In: Levende Talen, 1969, p. 23-29.

            *          Herdrukt in 1985.13.

 

BLOM, N. van der. Wilhelmus strofe XIV, 5 vv, en Vive le Geus met Slaet op den trommele. In: NTg 70(1977), p. 463-464.

           

BREVET, F.J. De XIVe strophe van het Wilhelmus. In: NTg 70(1977), p. 462-463.

 

PLETZ-KREHAHN, Hans-Jürgen. Das Wilhelmus-Lied und die Vorgeschichte seiner Entstehung. In: Heimatjahrb. Land an der Dill, 21 (1978) p. 154-158.

 

ROEGHOLT, Richter. Het Wilhelmus: een woord van troost gericht tot alle Nederlanders. In: Neerlandia 82 (1978)2, p. 42-47. Met afb.

#          Ook in: Benelux [uitg. van de Benelux Economische Unie] 1978. 1, p. 11-20.

 

HELSENFELD, Dick. Iets over de bronnen van het Wilhelmus. In: Van Taal tot Taal 23 (1979) 4 (dec), p. 146-150.  

*          Gegevens van dit artikel zijn grotendeels ontleend aan 'Les origines du Wilhelmus van Nassauwe, Chant National Néerlandais' (gepubliceerd in: Bulletin des Egises Wallonnes, 1899).

 

STRENGHOLT, L. Nieuwe visies op het Wilhelmus brengen ons weinig verder. In: Reformatorisch Dagblad, 31 januari 1981. Cult. bijlage p. 7.

 

SMEETS, Hubert. Het ontsierde gouden jubileum van het Wilhelmus. In: NRC Handelsblad, 30 april 1982, p. 14.

 

GROOTES, E.K. Wilhelmus-studies gebundeld. In: Literatuur 3(1986) 3, p.183-184.

            *          Rec. van 1985.13. Positieve beoordeling: moeilijk te verkrijgen materiaal is weer toegankelijk gemaakt; kritiek op het voorbijgaan aan de argumenten van Den Besten t.a.v. auteurschap Wilhelmus Marnix versus Coornhert.

 

SALET, Mick. Wie kent het Wilhelmus nog? In: De Gelderlander 31 januari 1986, p. 2.

            *          Gaat in op de vraag hoe het zit met de vaderlandsliefde van de Nederlanders. Het Wilhelmus was een stukje politieke propaganda in de dagen dat reclamemakers het nog moesten hebben van 'hoort zegt het voort'.

 

WILHELMUS KRANT. Bijlage: Zondagsnieuws Eindhoven, 19 januari 1986. Met portrn., afbn., facs. en foto's.

            *          Onder het hoofd: 'Het Wilhelmus. Ons nationaal volkslied' bevatten de pp. 4 en 5 de volgende artikelen: 'Het Wilhelmus zoeklicht op de tekst', 'Marnix van Sint Aldegonde en Adriaan Valerius' en 'Naamdicht'.

 

SCHOLTEN, L.M.P. Het Wilhelmus. Zwijndrecht, Uitgeverij Van den Berg, 1987. 111 pp. Ill.

            *          Hoofdstuk 4: De dichter, p.69-83. Eenvoudige en in orthodox-gereformeerde geest geschreven studie, in hoofdzaak gebaseerd op het Wilhelmus-onderzoek van o.a. Den Besten (1983.02) en Drewes (1946.04). Waar deze onderzoekers echter tenslotte met een vraagteken achter Marnix' naam als de dichter van het W. blijven zitten, schuift deze auteur de vraagtekens opzij en ziet goede gronden om M. als dichter te beschouwen.

 

WILMINK, Willem. Het Wilhelmus. Met tekst van Willem Wilmink en illustraties van Lidia Postma. Met lit. opg. 56 pp. Amsterdam, Van Goor 1993.

            *         Probeert voor kinderen duidelijk te maken, dat noch Marnix, noch Coornhert de dichter van het Wilhelmus kunnen zijn: M. heeft nooit gezegd, dat hij het gemaakt heeft en het staat in geen van zijn boeken met gedichten. (1993.23)