IDEE 188 IDEE 190

Idee 189


   De bewoners van 'n land zyn niet vry of onvry door de wet. De maat van vryheid wordt bepaald door de zeden.
   Frankryk is onder Napoleon niet vry, zegt men, en als men z'n wetten leest, schynt die mening zo heel ongegrond niet. Maar de bewoner van Frankryk beweegt zich, ondanks die wetten, vryer dan 'n Nederlander.

   Wanneer wy 't getal en de belangrykheid onzer handelingen die voorgeschreven of verboden zyn door de Wet, vergelyken met al de daden die we verrichten of nalaten, gedwongen door de Zeden, zullen we zien dat we eigenlyk met de Wet al heel weinig te maken hebben, en dat háár invloed op ons doen en laten zeer onbeduidend is in-verhouding tot al de dingen die 'n gevolg zyn van gebruik, gewoonte en sleur.
   Geen wetgever, al gebood hy over tienmaal meer soldaten dan 't getal inwoners van 'n land, zou durven bevelen wat nu de zeden voorschryven. En omgekeerd, we buigen ons onder zeden die we niet zouden aannemen als ze waren voorgeschreven door 'n wetgever, hoe machtig ook.

   Dit nu wilde ik even in 't voorbygaan zeggen, dat er  -- buiten Azië --  weinig landen zyn waar de zeden groter dwingelandy uitoefenen dan in Nederland. De politieke vryheid die wy inderdaad bezitten baat ons weinig, daar ze gesmoord wordt onder 'n hoop land- stad- dorps- buurt- huis- en familiegebruikjes, die ons inderdaad maken tot de Chinezen van Europa.