IDEE 268
IDEE 268a
IDEE 267 IDEE 269

Idee 268.



   Het denken moet geleerd worden. Er zyn hulpmiddelen: logika, mathesis, enz. Maar, meestal nemen wy die middelen voor 't doel. Er zyn veel bekwame onderwyzers in de logika, die onzuiver denken zodra ze menen dat hun logika, hun "vak" niet in het spel is. En menig professor in de wiskunde redeneert heel onwis buiten z'n studeerkamer of gehoorzaal.

   Dat kunnen mathesis en logica niet helpen. De fout ligt in de mening dat die dingen behoren tot de privatieve weelde der geleerde wereld.


NOOT

   Dat hun ook dáárom zo kwalyk te nemen is, wyl velen die zich niet te-buiten gingen aan gezette studie, hierop 'n onbeschaamde minachting gronden voor de gymnastie van 't verstand. "Met logika en zulke dingen houd ik me niet op," roepen zy, "ik zeg maar..."

   Nu ja, zie verder juffrouw Zipperman, of hoe heet het mens?
 
   (1872)


 

 
 

Idee 268a.

(In 1872 als Noot toegevoegd, in 1879 als IDEE opgenomen.)

   Ik weet niet of deze noot onder de ogen komen zal van de auteur ener my schriftelyk gedane vraag: wat ik bedoelde met de uitdrukking "Enz" die in 't vorig nummer op 't woord mathesis volgt. Oppervlakkig schynt die vraag oiseus. Ze is het echter niet. Niet allen immers zyn in de gelegenheid een cursus in de logika of mathesis bytewonen  -- wat jammer genoeg is --  en 't zou wel te betreuren zyn, indien denzulke alle oefening in het denken ware afgesneden. Ik antwoord op bedoelde vraag het volgende:

   Zéér stipt genomen  -- al te stipt misschien (486) is er een fout in de aanhef van 268. We zyn denkdieren, kunnen denken, en voelen aandrang tot denken: sumus, ergo cogitamus. Denken is ons instinkt, onze behoefte, onze roeping, ons wezen. Ik verwys hieromtrent naar 838, onder opmerking dat het hier gestelde geenszins in stryd is met de in 882 voorkomende bewering over zinnelykheid, maar de toelichting hiervan gaat m'n tegenwoordig bestek te buiten.
   Ook lopen is ons aangeboren, en toch is er in de wyze van lopen groot verschil. De knaap die achttien jaren lang het gaan beoefende in de praktyk, heeft als rekruut behoefte aan onderricht in lopen. De strekking daarvan is hem te leren de gaaf der Natuur op de voordeligste wys toetepassen. Zyn lopen moet veranderd worden in goed lopen.
   Misschien had ik dus in 't vorig nummer moeten zeggen: het goed denken moet geleerd worden.
   Voor ik nu de hulpmiddelen dáártoe  -- buiten eigenlyk gezegde logika en mathesis --  opgeef, moet ik erkennen dat in geen geval die wetenschappen in zeer algemene zin genomen, kunnen ontbeerd worden, en juist hieruit blykt de gegrondheid van de vraag: wat ik met myn "enz." bedoelde? Ieder wezen immers dat waarneemt, opmerkt, vergelykt, afleidt, ontleedt, meet, weegt, oordeelt en besluit... in één woord: ieder die denkt, gebruikt logika en mathesis. En dit blyft het geval, ook al had hy nooit iets gehoord van de benamingen waarmee men die werkzaamheden van de geest heeft gestempeld tot 'n speciaal-studie. Zo maakt ieder die zich beweegt, onwillekeurig gebruik van gymnastische hulpmiddelen, zonder juist daarby de wetenschap van Vater JAHN of EULER te pas te brengen.
   De hulpmiddelen om goed te leren denken  -- zonder de logika of de mathesis van de school alzo --  zyn van negatieve en van positieve aard.

   De zeer noodzakelyke huishoudelykheid met onze geestvermogens moet zich voor een groot deel openbaren in onthouding. Tot Vrye Studie  -- want op dit veld behoren deze opmerkingen te-huis --  is gewis nodig dat we ons verstand niet verdoven door "Geloof." Evenmin door sterke drank, door onmatigheid, door slaverny onder de zinnen, door onnatuurlyke stryd tegen gepaste aanspraken der zinnelykheid, door toegeven in hartstocht, door luiheid.
   Onder de positieve middelen noem ik in de eerste plaats: het uitroeien der vervloekte gewoonte van niet-begrypen. (462)  Wy moeten ons doordringen van 't besef dat begrypen plicht is, en 't berusten in het tegendeel, een onzedelyke lafhartigheid. Elk mysterie is 'n vyand die de denkridder Mens uit den zadel behoort te lichten. Of althans hy moet dit, op-straffe van félonie, beproeven. We zyn geboren kampioenen voor duidelykheid, voor eenvoud, voor harmonie tussen woord en daad, voor Waarheid.
   De lieve Natuur zorgt er voor, dat er te-allen-tyde monsters, reuzen en spoken te bestryden blyven. Elk verjaagd wanbegrip laat vlekken na, die uitgewist moeten worden. Elke verklaarde verborgenheid baart nieuw mysterie. (869)
   By 't lezen van elke bladzy, van elke zinsnede in 't grote boek dat van eeuwigheid tot eeuwigheid wordt geschreven door de feiten, behoren wy gedurig onszelf de vraag voor te leggen die Filippus richtte tot de Kamerling. (Hand. VIII, vs. 30).

   By deze algemene opmerkingen, voeg ik de opgave van twee byzondere middelen, die my voorkomen van goede werking te zyn.
   Ten eerste: Men behoort zich toe te leggen op juistheid van uitdrukking <10, 13. Het doet my genoegen dat deze beide nummers van m'n IDEEËN zo laag zyn.) Gedachte en uitdrukking oefenen wisselwerking op elkander uit. Wie logisch denkt, zal  -- by benadering altyd --  de juiste uitdrukking vinden voor zyn gedachten, althans hy zal niet berusten in het tegendeel. En omgekeerd, de gewoonte om naar juistheid van uitdrukking te streven, is zowel een krachtige spoorslag tot logisch denken, als 'n doorgaande oefening in die voornaamste mensenplicht.
 
   Het tweede hulpmiddel is, dat men zich zo dikwyls mogelyk tot taak stelle iets te verklaren aan anderen, of zich de vraag voorlegge: hoe zou ik antwoorden als iemand op zulke verklaring aandrong? Hierdoor is men genoodzaakt zyn gedachten op korrekter wyze te rangschikken, dan wanneer wy menen met onszelf-alleen te doen te hebben. Hoe onwetender wy ons daarby onze leerling voorstellen, hoe beter. Deze methode verschaft ons niet alleen een helder inzicht in 't behandeld onderwerp, maar ze geeft ons bovendien zeer dikwyls een uitdrukking aan de hand, die wy misschien zonder haar niet zouden gevonden hebben, en die soms de gevonden slotsom stempelt tot puntige spreuk. Alzo, en tevens by-voorbeeld: ut discas doce!
   Dat ik niet beweer in deze noot de denk-theorie te hebben afgehandeld, spreekt vanzelf. Ik zal dan ook wel genoodzaakt zyn daarop meermalen terug te komen.